Dĕjiny Nyského knižectvi



Pobieranie 0.69 Mb.
Strona2/22
Data07.05.2016
Rozmiar0.69 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

Od Wydawcy

Prezentowana Państwu książka, przygotowana przez Starostwo Powiatowe w Nysie jest kolejną publikacją dotyczącą historii naszego regionu. Tym razem jednak historia ta przedstawiona jest inaczej – w formie legend i mitów – i obejmuje swym zasięgiem również tereny przygraniczne tzn. Region Jesenicki. Książka ta jest częścią realizowanego w latach 2004 – 2005 projektu pt. „Legendy i mity pogranicza nysko – jesenickiego w drewnie malowane” współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach programu PHARE CBC – Fundusz Małych Projektów, koordynowanego przez Sekretariat Stowarzyszenia Gmin Polskich Euroregionu Pradziad.

W ramach tego projektu Starostwo Powiatowe w Nysie zorganizowało 9 spotkań w każdej z gmin powiatu nyskiego, na których prezentowane były legendy i mity z poszczególnych gmin.

W spotkaniach tych, kierowanych do młodzieży szkolnej oraz przedstawicieli lokalnych środowisk kultury i nauki, udział wzięło ponad 1100 osób.

Równocześnie z wykładami odbywały się wystawy ilustracji wykonanych przez lokalnych twórców ludowych z terenu powiatu nyskiego: Andrzeja Ilskiego, Tomasza Gdowskiego, Elżbietę i Eugeniusza Lazurek. Na podstawie tych ilustracji wymienieni twórcy wykonali płaskorzeźby w drewnie, które zostały umieszczone na tablicach drewnianych z opisem legendy, której dotyczą w trzech językach - polskim, czeskim i niemieckim. Tablice te zostały ustawione w 9 gminach powiatu nyskiego, stanowiąc dodatkowy element infrastruktury turystycznej powiatu nyskiego.

Elementem podsumowującym realizację powyższego projektu jest wydanie tej publikacji, która przybliży mieszkańcom pogranicza nysko – jesenickiego jego bogatą, wielokulturową historię. A historia naszego regionu nierozerwalnie jest złączona z historią księstwa nyskiego, którego dawne granice obejmowały swym zasięgiem omawiany w przedstawianych tu mitach i legendach teren.

Wymiernym efektem powyższego projektu jest nawiązanie bliskiej współpracy z przygranicznymi gminami z Republiki Czeskiej. W ramach projektu zorganizowano dwie wystawy prac twórców ludowych z powiatu nyskiego obrazujących legendy i mity w Muzeum w Zlatych Horach i Muzeum w Jeseniku. Nawiązane dzięki temu projektowi kontakty zaowocują w przyszłości podejmowaniem wspólnych inicjatyw kulturalnych promujących cały region nysko – jesenicki.

Serdeczne podziękowania za wkład w realizację projektu należą się wszystkim pracownikom Wydziału Promocji, Rozwoju Gospodarczego i Programów Europejskich oraz pomysłodawcy projektu, pasjonatowi historii i kultury Ziemi Nyskiej – Kazimierzowi Staszkowowi. Dziękuję również Panu Joanidisowi Sotinidis z Rejvizu za pomoc w opracowaniu tej publikacji.

Oczywiście zbiór legend i mitów prezentowany w tej publikacji jest tylko częścią bogatych zbiorów legend dotyczących naszego regionu. Mam nadzieję, że dzięki wsparciu finansowemu Unii Europejskiej możliwe będzie kontynuowanie tego projektu, który jest niewątpliwie projektem pionierskim w naszym kraju.

Zachęcając do zapoznania się z mitami i legendami pogranicza nysko – jesenickiego, życzę przyjemnej lektury.


Zbigniew Majka – Starosta Nyski

Historia Ziemi Nyskiej
Historia Ziemi Nyskiej jest nierozerwalnie związana z historią dawnego Księstwa Nyskiego, dlatego też prezentowana poniżej historia regionu w znacznej mierze odnosi się do historii Księstwa Nyskiego.

Początki księstwa biskupiego sięgają XII wieku. Ważnym dokumentem, w którym wyszczególniono terytorium diecezji wrocławskiej była bulla papieża Hadriana z 1155 r. W bulli wymieniona została kasztelania otmuchowska, która stanowiła własność biskupstwa wrocławskiego. Kasztelania ta stała się zaczątkiem przyszłego księstwa biskupiego.

Według kroniki polsko-śląskiej (tzw. Chronica Polonorum) kasztelania otmuchowska została znacznie poszerzona przez syna Bolesława Wysokiego i Zwinisławy kijowskiej, księcia opolskiego Jarosława, biskupa wrocławskiego (1198-1201). Biskup i książę przekazał bowiem diecezji ziemię nyską, która obok Opola stanowiła jego własność. Jak przypuszcza K. Dola - „okazją do nadania tej ziemi Kościołowi wrocławskiemu mogła być konsekracja kościoła św. Jakuba w Nysie dokonana przez Jarosława w 1198 r. ponad 800 lat temu.

Biskupi wrocławscy na terenie kasztelani otmuchowskiej, prowadzili intensywną działalność kolonizacyjną. Przypada ona szczególnie na czasy panowania biskupa Wawrzyńca (1207-1237). Biskup między 1207 a 1223 r. dokonał lokacji Nysy oraz w 1222 r. lokacji Głuchołaz. Zagospodarowywanie kasztelani i zasiedlanie jej osadnikami niemieckimi wnet wkroczyło poza jej granice i objęło przesiekę śląską, odwieczną puszczę graniczną. Na południu i na wschodzie kasztelani przesieka biegła od Złotego Stoku wzdłuż Gór Rychlebskich (Złotych) a następnie równoleżnikowo do pierwszego znaczniejszego punktu jakim była Kopa Biskupia (890 m npm), potem na północ do rzeki Nysy Kłodzkiej i wzdłuż jej biegu do Odry.

W wyniku tej działalności biskupiej granice południowe kasztelani osiągnęły główną grań Gór Rychlebskich a następnie Wysoki Jesionik, aż po najwyższy jego szczyt Pradziad (1491 m npm).

Na tym terenie w rejonie Paczkowa, Jawornika, Widnawy aż po Jesenik powstało do 1270 r. około 65 wsi. Stały się one przyczyną gwałtownego sporu biskupa Tomasza II (1270-1292) z księciem wrocławskim Henrykiem IV Probusem, książę bowiem traktował terytorium przesieki jako swą bezsporną własność. Spór między księciem a biskupem , nazwany potem wielkim, trwał długo. Obie strony nie ustępowały. Biskup walczył przy pomocy klątw, książę rewanżował się urządzając turnieje rycerskie w opuszczonej przez biskupa Nysie. Biskup Tomasz II schronił się w Otmuchowie, który wnet został zdobyty i zburzony przez księcia Henryka. Dopiero w 1287 r. doszło do pierwszej ugody: biskup uznał władztwo książęce nad spornymi 65 wsiami i cofnął wszystkie kary kościelne. Książę wspaniałomyślnie darował te wsie biskupstwu. Na łożu śmierci Henryk IV Probus w dniu 23 czerwca 1290 r. „za wyrządzone krzywdy i szkody, a dla zbawienia duszy”, wystawił wielki przywilej dla Kościoła wrocławskiego, zwrócił wszystkie zabrane dobra i ponadto udzielił biskupowi w ziemi nysko-otmuchowskiej całkowite panowanie i doskonałe pod każdym względem prawo książęce. Nadał też książę prawo bicia monety, odnosiło się ono tylko do ziemi nysko-otmuchowskiej. Prawa te zostały potwierdzone przez papieża Mikołaja IV.

Pierwszymi monetami biskupimi, które bito w nyskiej mennicy były kwartniki biskupów Jana III Romki i Henryka I z Wierzbna. W 2 połowie XIV i w XV w. miejsce kwartników zajęła nowa srebrna moneta - halerz. Były one bite przez biskupów Wacława ks. legnickiego i Rudolfa v. Rudesheim. Od XVI w. biskupi wrocławscy otrzymali od cesarza Maksymiliana I prawo bicia monet złotych.

Na mocy przywileju biskup wrocławski stał się suwerenem obok innych książąt śląskich. Jako pierwszy użył tytułu książęcego biskup Henryk z Wierzbna (1302-1319).

W ten sposób terytorium nysko- otmuchowskie stało się na 5 stuleci księstwem biskupim, zapewniającym biskupstwu wrocławskiemu stałe dochody.

W pierwszej połowie XIV wieku księstwa śląskie składają hołdy lenne królowi czeskiemu, wchodząc tym samym w skład Królestwa Czeskiego. Księstwo nyskie taki hołd złożyło w 1351 roku. Tym samym Śląsk utracił całkowicie związek z Królestwem Polskim i wszedł w skład Królestwa Czech. W roku 1526 w wojnie z Turkami ginie bezpotomnie, zasiadający na tronie czeskim król Ludwik, syn Władysława Jagielończyka. Królestwo czeskie, a wraz z nim księstwo nyskie, przeszło pod panowanie Habsburgów.

W wyniku wojen śląskich toczonych przez króla pruskiego Fryderyka II z cesarzową austriacką Marią Teresą o Śląsk, księstwo biskupie na mocy pokoju wrocławskiego w 1742 r., zostało podzielone wzdłuż linii Bila Voda - Kopa Biskupia. Prusom przypadły tereny nizinne, przy Austrii pozostała część południowa, w dużej mierze górzysta. Austria utraciła wtedy prawie cały Śląsk.

Przed I wojną śląską księstwo nyskie obejmowało obszar o powierzchni 1828 km2, z tego 1074 km2 zajęły Prusy, 754 km2 pozostały przy Austrii.

Księstwo nyskie przestało istnieć w 1810 r. w wyniku przeprowadzonej przez władze pruskie sekularyzacji dóbr kościelnych (edykt z 2. 11. 1810 r.).

Biskupi wrocławscy zachowali jednak prawo do używania tytułu książęcego. Ostatnim biskupem wrocławskim, który nosił tytuł książęcy był ks. kardynał Adolf Bertram (1859-1945), zmarły w 1945 r. w letniej rezydencji biskupów wrocławskich, zamku Janski Vrch w Javorniku.

Ważnym momentem w historii Ziemi Nyskiej i jej rozwoju było wybudowanie w 1875r lini kolejowej zwanej Morawsko –Śląską Koleją Centralną łączącą Nysę z Opawą, a od 1886r z Wiedniem. Budowa kolei przyczyniła się do szybkiego rozwoju przemysłu oraz rozwoju uzdrowiska w Głuchołazach. Szczególnie silny rozwój regionu przypada na lata międzywojenne.
Dĕjiny Nyského knižectvi.

Abychom lépe poznali dĕjiny knižectvi musime se vrátit do přitmi středovĕku, k počátkům novovĕkého osidleni nyské oblasti. Prvni záznamy o tomto územi nacházime v ochranné (protekčni) bule papeže Hadriána IV z roku 1155. Je v ni uvedeno sidlo v Otmuchovu, které, podobnĕ jako nedaleké Bardo, bylo součásti systému opevnĕni jižni hranice slezské oblasti. Od raných dob wroclavšti biskupové zde aktivnĕ podporovali osidlováni a hospodářskou činnost, což mnohokrát vedlo k ostrỳm sporům s wroclavskými knižaty vládnoucimi ve Slezsku. Přitrž tĕmto sporům učinilo teprve privilegium vydané 23.6.1290 Jindřichem IV Probusem (Pravỳm). Jindřich, posledni velkým vládce slezské oblasti, se na smrtelném loži vzdal veškerých práv k otmuchovskému kastelànstvi ve prospĕch biskupů, a umožnil timto vznik samostatného cirkevniho knižectvi wroclavských biskupů. Dĕdičná slezská oblast se po smrti Jindřicha IV začal dĕlit mezi dynastie, a to způsobilo jeji postupujici drobeni na mnoho slabých knižectvi. Situace biskupského knižectvi byla zcela opačná, nebot’zde nedocházelo k žádnému dĕleni a knižectvi tak stále ziskávalo na významu. Prvnim biskupem, kterỳ se nechal nazývat knižetem nysko- otmuchovským, byl Jindřich I z Vrbna (1302 – 1319). Privilegium Jindřicha IV Probuse iniciovalo vznik pĕtisetletých dĕjin cirkevniho knižectvi, výjimečného útvaru v této časti Evropy. V roce 1290 bylo sidlo knižectvi přeneseno do tehdy dynamicky se rozvijejici Nysy. V prvni poloviné 14 stoleti přešlo Slezsko pod českou nadvládu, což bylo potvrzeno lény pro slezská knižata. V roce 1351 složil léno biskup Přeclav z Pogarel a nyské knižectvi se stalo součásti českého královstvi. Slezsko tak zcela ztratilo spojeni s Polskem. V roce 1526 bĕhem tureckého nájezdu na Uhry v bitvĕ na Moháči zahynul bez ponecháni potomků dvacetiletý Ludvik, syn Vladislava Jagellonského, král český . Jeho smrti vyhasla česko-uherská linie Jagellonců. Na základĕ dohod mezi dynastiemi přešla obĕ královstvi a s nimi i Slezsko pod habsburskou vládu. Wroclavským biskupem a knižetem nyským byl v té dobé Jakub ze Salzy, jehož nádherný náhrobek můžeme shlédnout v nyské katedrále. V poloviné 18 stoleti začinaji prusko-rakouské války, v jejichž důsledku Slezsko a s nim i Nysa přecházi pod pruskou nadvládu. K tomu došlo v roce 1742 bĕhem panováni knižete biskupa Filipa Ludvika Sinzdorfa. Nyské knižectvi bylo tehdy rozdĕleno na dvĕ části. Dĕlici čáru tvořil úsek spojujici Biskupskou kupu a Bilou Vodu na úpati Rychlebských hor (v Polsku Zlátých Hor). Hranice vytyčna v té dobĕ tvoři (s drobnými úpravami) i dnešni hranici mezi Polskem a Českou republikou. V roce 1810 pruský král Fridrich Wilhelm III provedl sekularizaci knižeztvi, zřejmĕ z důvodu ohromných kontribuci přikázaných Prusku Napoleonem. Timto, po témĕř pĕtisetleté historii, Nyské knižectvi zaniká.

Na závér nĕkolik slov o názvu knižectvi. Dřivĕjši název nysko – otmuchovského kastelánstvi se ustálit začátkem 14 stoleti jako Zemĕ sv. Jana nebo Nyské teritorium. V následujicich staletich nebyl název určen a střidavĕ se nazývalo Biskupským krajem a po ziskáni Grodkova od knižat brzeských v roce 1344 pak Grodkovským knižectvim. V 17 stoleti se ustálil název Nyské knižectvi. Dnes, po vstupu našich zemi do Evropské unie, kdy docházi ke stiráni hranic, můžeme obnovovat historické, kulturni a předevšim turistickétradice knižectvi. Zavazuji nás k tomu blizké a otevřené styky mezi našimi národy.
Geschichte des Neisser Landes
Die Geschichte des heutigen Neisser Landes ist mit der Geschichte des ehemaligen Neisser Herzogtums streng verbunden, deshalb die unten erwähnte Geschichte bezieht sich stark auf

das Neisser Herzogtum. Der Anfang des Bischofsherzogtums war im 12. Jahrhundert. Die wichtige Urkunde, in der das Gebiet der Breslauer Diözese angegebene wurde, war die Bulle vom Papst Hadrian vom Jahre 1155. In der Bulle wurde Ottmachauer Kastellanwürde erwähnt, der dem Breslauer Bistum gehörte. Diese Kastellanwürde wurde der Anfang des zukünftigen Bischofsherzogtums.

Nach der polnisch - schlesischen Chronik wurde die Otmuchów (Ottmachau) Kastellanwürde von dem Oppeln Herzog und Breslauer Bischof ( 1198- 1201) Jarosław, dem Sohn von Bolesław Wysoki

und Zwisława Kijowska, vorbereitet. Der Bischof und der Herzog gaben nämlich der Diözese das Neisser Land.

Die Breslauer Bischöfe führten auf dem Gebiet der Otmuchów Kastellanwürde intensive Ko-

lonisierungsumtriebe. Sie fiel besonders in der Zeit die Herrschaft des Bischofs Wawrzyniec zu. Die wirtschaftliche Erschlieβung der Kastellanwürde und die Besiedlung der deutschen Ansiedler kam gleich über ihre Grenzen und umfasste die schlesische Schneise.

Im Süden und im Osten der Kastellanwürde lief die Schneise vom Goldenen Berghang Ry-

chlebskie Gebirge entlang bis zum ersten bedeutenden Platz, der Bischofsgipfel (Kopa Bi-

skupia) mit 890 Meter hoch ist, später nördlich vom Fluss Nysa Kłodzka bis zur Oder.

Die Grenzen der Kastellanwürde erreichten den hauptsächlichen Berggrat vom Rychlebskie Gebirge und dann Wysoki Jesionik, bis zum seinen höchsten Pradziad (Altvater 1491 Meter hoch).

Auf diesem Gebiet in der Umgebung von Paczków, Jawornik, Widnowa bis Jesenik entstanden bis zum Jahre 1270 zirka 65 Dörfer. Sie wurden die Ursache des heftigen Streites von Bischof Tomasz der Zweite (1270-1292) mit dem Breslauer Herzog Henryk der Vierte Probbus. Der Herzog behandelte nämlich das Gebiet der Schneise als sein zweifelloses Eigentum. Der Streit zwischen dem Herzog und Bischof, der später als “der groβe Streit“ benannt wurde, dauerte lange. Die beiden Seiten verzichten nicht. Der Bischof kämpfte mit Hilfe von

Kirchenbann und der Herzog revanchierte sich viele Ritterwettkämpfe im vom Bischof veran-

lassenen Neissesitz zu veranstalten. Der Bischof Tomasz der Zweite suchte Schutz in der Stadt Otmuchów (Ottmachau), die aber in Kürze vom Herzog Henryk erobert und abgerissen wurde. Erst im Jahre 1287 kam es zur ersten Übereinkunft: der Bischof erkannte die Macht des Herzogs

über die 65 strittigen Dörfer an und rief alle kirchlichen Strafen wider. Der Herzog schenkte

edelmütig dem Bistum diese Dörfer. Auf dem Sterbelager, am 23. Juni 1290, gab Henryk der Vierte Probbus „für angerichtete Unrechte und Schaden, und um die Seele zu erlösen“, ein großes Vorrecht für Breslauer Kirche, gab alle weggenommenen Güter zurück, überdies gewährte er dem Bischof die völlige Herrschaft im Neisser - Otmachauer Land und trug das vollkommene Herzogsrecht über. Der Herzog gab auch das Münzprägungsrecht, es bezog sich auf das Neisser - Otmachauer Land. Dieser recht wurde vom Papst Mikołaj der Vierte bestätigt.

Die ersten Münzen, die in der Neisser Münzeanstalt geprägt wurden, waren Quartmünzen von Bischöfen Jan der Dritte Romka und Henryk der Erste aus Wierzbno. In der zweiten Hälfte des 14. und 15. Jahrhunderts wurden die Quartmützen durch die neue Mütze den Heller ersetz. Sie wurden von Bischöfen Wacław Herzog Legnicki und Rudolf von Rudesheim ge-

prägt. Seit 16. Jahrhundert bekamen die Breslauer Bischöfe vom Kaiser Maximilian der Erste das Goldmünzprägungsrecht. Dank dem Vorrecht wurde der Breslauer Bischof ein Souverän, wie andere schlesische Herzöge. Als Erste gebrauchte den Herzogtitel Bischof Henryk aus Wierzbno. Auf diese Art wurde das Neisser und Ottmachauer Gebiet für fünf Jahrhunderte

ein Bischofsherzogtum, das dem Breslauer Bistum das ständige Einkommen versicherte.

In der ersten Hälfte des 14 Jahrhunderts legen schlesische Herzogtümer den Huldigungsleid
dem tschechischen König ab, in dem sie den Bestandteil vom Tschechischen Königreich bilden. Das Neisser Herzogtum leistete den Lehnseid im Jahre 1351. Dadurch verlor Schle-

sien die Verbindung mit Königreich Polen und wurde ein Bestandteil des Königsreiches Tschechen. Im Jahre 1562 fällt ohne Nachkommen im Krieg gegen Türkei der tschechische König Ludwik, der Sohn von Władysław Jagiellończyk. Das tschechische Königsreich, und das Neisser Herzogtums kamen unter die Herrschaft von Habsburg.

Im Folge der Kriege, die der preußische König Friedrich der Zweite gegen die Kaiserin Maria Theresia um Schlesien austrug wurde das Bischofsherzogtum kraft des Breslauer Friedensvertrags im Jahre 1742 die Linie Bila Voda Kopa Biskupa entlag geteilt. Den Preußen wurden die Tiefebenen zuteil, bei Österreich blieb der östliche, überwiegend bergige Teil. Österreich verlor damals fast ganz Schlesien.

Vor dem ersten Weltkrieg beträgt Fläche des Neisser Herzogtums 1828 Km2, davon 1074 Km2 besaßen Preußen, 754 Km2 blieb bei Österreich.

Das Neisser Herzogtum existiert im Jahre 1810 nicht mehr, nachdem die kirchlichen Güter durch die preußische Regierung säkularisiert worden waren.

Die Breslauer Bischöfe erhielten doch das Recht, den Herzogtitel zu benutzen. Der letzte Breslauer Bischof, der den Herzogtitel trug, war der Kardinal Adolf Bertram (1895-1945).Er

war im Jahre 1945 in der Sommerresidenz von Breslauer Bischöfen, im Schloss Janski Vrchin

Javornik gestorben. Der wichtige Zeitpunkt in der Geschichte vom Neisser Land und für seine Entwicklung war die im Jahre 1875 gebaute Bahnstrecke, die als Mähren - Schlesien Zentralbahn benannt wurde. Sie verbindet Neisse und Opawa , und seit 1889 Wien. Die Bahn verursachte schnelle Entwicklung der Industrie und des Kurortes in Głuchołazy. Die Entwicklung der Region entfiel besonders auf Jahre zwischen zwei Kriegen.






1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna