Dr Mateusz Kapustka Instytut Historii Sztuki



Pobieranie 41.15 Kb.
Data07.05.2016
Rozmiar41.15 Kb.

Dr Mateusz Kapustka

Instytut Historii Sztuki

Uniwersytetu Wrocławskiego

tel.: 071-3752226

tel./fax: 071-3752510 (sekretariat)

email: mateusz.kapustka@wp.pl



Konsultacje (pokój 411):

wtorek, godz. 9.45-10.45

środa, godz. 11.45-12.45




Seminarium pomocnicze w roku akad. 2008-2009


(Grupa Google: Seminarium- Obraz liturgia reprezentacja; semlit@googlegroups.com)
Sztuka, liturgia, reprezentacja

(w średniowieczu i czasach nowożytnych)
Program zajęć i spis literatury
Zajęcia odbywają się w dwóch cyklach. W trakcie pierwszej, warsztatowej części zajęć uczestnicy zostaną zapoznani z podstawowymi zagadnieniami z zakresu historycznych związków sztuki i kanonów liturgicznych oraz z aparatem pojęciowym niezbędnym do analizy dzieł pod względem ich szerokiego funkcjonalnego kontekstu w obrębie Kościoła. Druga, szczegółowa część seminarium oparta będzie na ilustrowanych analizach wybranych zabytków czy ich typów, w tym najbardziej znanych arcydzieł sztuki europejskiej, przede wszystkim w Italii. Przedmiotem rozważań będzie ich rola w liturgicznej ikonosferze. Zostaną one więc przedstawione w specyficznym świetle, głównie pod kątem zamierzonego współgrania intencji fundacji, samej wizualnej treści oraz formalnych walorów dzieła włączonego w przestrzeń sakralną. Podniesione zostaną przy tym przede wszystkim propagandowe oraz polityczno-reprezentacyjne wątki funkcjonowania omawianych dzieł.
Wybrane propozycje niektórych zagadnień:
I. Zajęcia warsztatowe:


  • Prezentacja literatury przedmiotu

  • Problem definicji i pojęć związanych z rolą obrazu w liturgii Kościoła katolickiego

  • Obrządki liturgiczne, ich rodzaje oraz historia rozwoju

  • Kalendarz liturgiczny i rytm pojawiania się obrazu w Kościele

  • Historia kształtowania się funkcji ołtarza


II. Zagadnienia monograficzne (wykłady i ćwiczenia dyskusyjne):


  • „Księga świętości” – o skarbcach, staurotekach i relikwiarzach

  • Przewracając karty kodeksu – miniatura i inicjał jako samokomponujący się tekst

  • Veraikon – relikwia i obraz w ujęciu antropologicznym

  • Relikwia a narracja w obrazie – od nastaw cysterskich XIV w. do ołtarza św. Barbary z Wrocławia

  • Obrazowa oprawa świętości – dwie tradycje (na przykładzie sakramentarium Adama Kraffta w Norymberdze i XV-wiecznych tabernakulów w Italii)

  • Zagadnienie roli obrazu w świętym jubileuszu rzymskim

  • Obraz i procesja – rzymski acheiropoietos i jego peregrynacje z San Giovanni al Laterano do Santa Maria Maggiore

  • Od relikwii do arcydzieła – propagandowe dzieje „Sposalizio” Rafaela

  • Nowożytna przebudowa San Pietro w Rzymie – projekty w świetle wymogów liturgicznych

  • „Christianus pictor” i jego dzieła – sobór trydencki 1563 i mit barokowego artysty

Warunkiem zaliczenia seminarium będzie regularne uczestnictwo w zajęciach i udział w dyskusji, oraz napisanie pracy rocznej na uprzednio wybrany temat.


Spis literatury*

I. Liturgia – literatura podstawowa

  1. Joseph Braun, Der christliche Altar in seiner geschichtlicher Entwicklung, t. 1-2, München 1924

  2. Joseph Braun, Die liturgischen Paramente in Gegenwart und Vergangenheit. Ein Handbuch der Paramentik, Freiburg in Breisgau 1924

  3. Joseph Braun, Die Reliquiare des christlichen Kultes und ihre Entwicklung, Freiburg im Breisgau 1940

  4. Joseph Braun, Das christliche Altargerät in seinem Sein und in seiner Entwicklung, Hildesheim – New York 1973

  5. Peter Browe, Die Verehrung der Eucharistie im Mittelalter, Freiburg im Breisgau 1967
  6. Andrzej Dąbrówka, Teatr i sacrum w średniowieczu. Religia, cywilizacja, estetyka, Wrocław 2001


  7. Adolph Franz, Die Messe in deutschem Mittelalter. Beiträge zur Geschichte der Liturgie und des religiösen Volkslebens, Freiburg im Breisgau 1902

  8. John Harper, Formy i układ liturgii zachodniej od X do XVIII w., przeł. Małgorzata Kowalska, Kraków 1997 (Musica Iagiellonica)

  9. Josef Andreas Jungmann, Missarum sollemnia. Eine genetische Erklärung der Römischen Messe, Wien 1958

  10. Liturgiczne łacińskie dramatyzacje Wielkiego Tygodnia XI-XVI w., zebrał, wstepem i koemntarzem opatrzył J. Lewański, Lublin 1999 (Zakład Badań nad Literaturą Religijną KUL. Źródła i monografie, 190: „Staropolski dramat religijny”, red. J. Lewański, t. 1)

  11. Janusz Nowiński, Ars eucharistica. Idee, miejsca i formy towarzyszące przechowywaniu eucharystii w sztuce wczesnochrześcijańskiej i średniowiecznej, Warszawa 2000

  12. Miri Rubin, Corpus Christi. The Eucharist in Late Medieval Culture, Cambridge 1991

II. Liturgia – literatura uzupełniająca

  1. Barbara Abou-el-Haj, The Audiences for the Medieval Cult of Saints, „Gesta”, XXX (1991), nr 1, s. 2-15

  2. Günther Bandmann, Früh- und hochmittelalterliche Altaranordnung als Darstellung, [w:] Das erste Jahrtausend. Kultur und Kunst im werdenden Abendland an Rhein und Ruhr, red. K. Böhner, Düsseldorf 1962–1964, t. 2 (1962), s. 371-411

  3. Alphons A. Barb, Krippe, Tisch und Grab. Ein Versuch zur Formsymbolik von Altar und Patene, [w:] Mullus. Festschrift Theodor Klauser, red. A. Stuiber, Münster/Westfalen 1964 („Jahrbuch für Antike und Christentum”: Ergänzungsband, 1 [1964]), s. 17-27

  4. Jürgen Bärsch, Das dramatische im Gottesdienst. Liturgiewissenschaftliche Aspekte zum Phänomen der Osterfeiern und Ostespiele im Mittelalter, „Liturgisches Jahrbuch”, 46 (1996), s. 41-66

  5. Franz Alto Bauer, Überlegungen zur liturgischen Parzellierung des römischen Kirchenraums im frühen Mittelalter, [w:] Bildlichkeit und Bildorte von Liturgie. Schauplätze in Spätantike, Byzanz und Mittelalter, red. Raner Warland, Wiesbaden 2002, s. 75-103

  6. Peter Browe, Die Elevation in der Messe, „Jahrbuch für Liturgiewissenchaft”, 9 (1929), s. 20-66

  7. Peter Browe, Der Segen mit Reliquien und Eucharistie, „Ephemerides Liturgicae”, XLV (1931), s. 383-391

  8. Peter Browe, Zum Kommunionempfang des Mittelalters, „Jahrbuch für Liturgiewissenschaft”, 12 (1932), s. 161-177

  9. Michael Camille, Before the Gaze. The Internal Senses and Late Medieval Practices of Seeing, [w:] Visuality Before and Beyond the Renaissance. Seeing as Others Saw, red. R.N. Nelson, Cambridge 2000, s. 197-221

  10. Hans Caspary, Kult und Aufbewahrung der Eucharistie in Italien vor dem Tridentinum, „Archiv für Liturgiewissenschaft”, IX (1965), s. 102-132

  11. Peter Dinzelbacher, Die „Realpräsenz” der Heiligen in ihren Reliquiaren und Gräbern nach mittelalterlichen Quellen, [w:] Heiligenverehrung in Geschichte und Gegenwart, red. P. Dinzelbacher, D.R. Bauer, Ostfildern 1990, s. 115-174

  12. Owain Tudor Edwards, Dynamic qualities in the medieval office, [w:] Liturgy and the arts in the Middle Ages, red. Eva Louise Lillie, Copenhagen 1996, s. 36-63

  13. Kirstin Faupel-Drevs, Vom rechten Gebrauch der Bilder im liturgischen Raum. Mittelalterliche Funktionsbestimmungen bildender Kunst im Rationale Divinorum officiorum des Durandus von Mende (1230/1-1296), Leiden-Boston-Koln 2000 (Studies in the History of Christian Thought, red. H. Oberman, vol. LXXXIX)

  14. Jerzy Józef Kopeć, Męka Pańska w religijnej kuturze polskiego średniowiecza. Studium nad pasyjnymi motywami i tekstami liturgicznymi, Warszawa 1975 (Textus et Studia Historiam Theologiae in Polonia Excultae Spectantia, vol. III, 1975)

  15. Hartmut Kühne, Ostensio reliquiarum. Untersuchungen über Entstehung, Ausbreitung, Gestalt und Funktion der Heiltumsweisungen im römisch-deutschen Regnum, Berlin-New York 2000

  16. Anton L. Mayer, Die heilbringende Schau in Sitte und Kult, [w:] Heilige Uberlieferung. Ausschnitte aus der Geschichte des Mönchtums und des heiligen Kultes. Festschrift für Ildefons Herwegen, red. O. Casel i in., Münster 1938, s. 235-262

  17. Zenon Modzelewski, Estetyka średniowiecznego dramatu liturgicznego (cykl Wielkiego Tygodnia w Polsce), „Roczniki Humanistyczne”, t. XII, z. 1 (1964), s. 5-69

  18. Robert S. Nelson, To Say and to See. Ekphrasis and Vision in Byzantium, [w:] Visuality Before and Beyond the Renaissance. Seeing as Others Saw, red. R.N. Nelson, Cambridge 2000, s. 143-168

  19. Otto Nußbaum, Die Aufbewahrung der Eucharistie, Bonn 1979 (Theophaneia. Beiträge zur Religions- und Kirchengeschichte des Altertums, red. Th. Klauser, E. Dassmann, 29)

  20. Henk van Os, Der Weg zum Himmel. Reliquienverehrung im Mittelalter, Regensburg 2001

  21. Knud Ottosen, Liturgy as a theological place. Possibilities and limitations in interpreting liturgical texts as seen for instance in the Office of the Dead, [w:] Liturgy and the arts in the Middle Ages, red. Eva Louise Lillie, Copenhagen 1996, s. 168-180

III. Obraz i liturgia – literatura podstawowa

  1. Hans Belting, Das Bild und sein Publikum im Mittelalter. Form und Funktion früher Bildtafeln der Passion, Berlin 1981

  2. H. Belting, Die Reaktion der Kunst des 13. Jahrhunderts auf den Import von Reliquien und Ikonen, [w:] Il medio oriente e l’occidente nell’arte del XIII secolo, red. H. Belting, Bologna 1982 (Atti del XXIV Congresso Internazionale di Storia dell’Arte), s. 35-53 [przedruk w: Ornamenta Ecclesiae. Kunst und Künstler der Romanik. Katalog zur Ausstellung des Schnütgen-Museums in der Josef-Häbrich-Kunsthalle, t. 3, red. A. Legner, Köln 1985, s. 173-183]

  3. Hans Belting, Das Werk im Kontext, [w:] Kunstgeschichte. Eine Einführung, red. H. Belting, H. Dilly, W. Kemp, W. Sauerländer, M. Warnke, Berlin 1985, s. 186-202

  4. Hans Belting, Bild und Kult. Eine Geschichte des Bildes vor dem Zeitalter der Kunst,
    München 1990
  5. Hans Belting, Das echte Bild. Bildfragen als Glaubensfragen, München 2005


  6. Michael Baxandall, The Limewood Sculptors of Renaissance Germany, New Haven & London 1985
  7. Bildersturm. Wahnsinn oder Gottes Wille?, kat. wyst., Bernisches Historisches Museum, red. C. Dupeux, P. Jezler i in., München 2000


  8. David Freedberg, Potęga wizerunków. Studia z historii i teorii oddziaływania, tłum. E. Klekot, Kraków 2005 (wersja oryginalna: The Power of Images. Studies in the History and Theory of Response, Chicago and London 1989)

  9. Jeffrey Hamburger, The Visual and the Visionary. Art and Female Spirituality in Late Medieval Germany, New York 1998

  10. Christian Hecht, Katholische Bildertheologie im Zeitalter von Gegenreformation und Barock. Studien zu Traktaten von Johannes Molanus, Gabriele Paleotti und anderen Autoren, Berlin 1997

  11. Michał Janocha, Missa in arte polona. Ikonografia mszy świętej w średniowiecznej i nowożytnej sztuce polskiej, Warszawa 1998

  12. Adam S. Labuda, Wrocławski ołtarz św. Barbary i jego twórcy. Studium o malarstwie śląskim połowy XV wieku, Poznań 1984

  13. Wojciech Marcinkowski, Przedstawienia dewocyjne jako kategoria sztuki gotyckiej, Kraków 1994

  14. Kinga Szczepkowska-Naliwajek, Relikwiarze średniowiecznej Europy. Geneza, treści, styl i techniki wykonania, Warszawa 1996

  15. Johannes Tripps, Das handelnde Bildwerk in der Gotik. Forschungen zu den Bedeutungsschichten und der Funktion des Kirchengebäudes und seiner Ausstattung in der Hoch- und Spätgotik, Berlin 1998 (2 wyd.: 2000)

  16. Kunst und Liturgie im Mittelalter. Akten des internationalen Kongresses der Bibliotheca Hertziana und des Nederlands Instituut te Rome, Rom, 28.-30. September 1997, red. N. Bock, S. de Blaauw, Ch.L. Frommel, H. Kessler, München 2000

  17. Spiegel der Seligkeit. Privates Bild und Frömmigkeit im Spätmittelalter, kat. wyst. Germanisches Nationalmuseum w Norymberdze, red. G. Ulrich Grossmann, Nürnberg 2000

  18. Gerhard Wolf, Salus populi Romani. Die Geschichte römischer Kultbilder im Mittelalter, Weinheim 1990 (Acta Humaniora, 1990)

IV. Obraz i liturgia – literatura uzupełniająca

  1. Andrzej Abramowicz, Relikwiarz św. Fides w oczach scholastyka Bernarda, [w:] Cultus et cognitio. Studia z dziejów średniowiecznej kultury, Warszawa 1976, s. 61-68

  2. Michael Altripp, Liturgie und Bild in byzantinischen Kirchen. Korrespondenzen und Divergenzen, [w:] Bildlichkeit und Bildorte von Liturgie. Schauplätze in Spätantike, Byzanz und Mittelalter, red. Rainer Warland, Wiesbaden 2002, s. 115-124

  3. Horst Appuhn, Sankt Thomas, „Kunst in Hessen und am Mittelrhein”, 65 (1965), s. 7-10

  4. Moshe Barasch, „Elevatio”. Depiction of a Ritual Gesture, „Artibus et Historiae”, 24 (2003), No. 48, s. 43-56

  5. Horst Bredekamp, Sankt Peter in Rom und das Prinzip der produktiven Zerstörung. Bau und Abbau von Bramante bis Bernini, Berlin 2000 (Kleine kulturwissenschaftliche Bibliothek, 65)

  6. Ursula Brossette, Die Inszenierung des Sakralen. Das theatralische Raum- und Ausstattungsprogramm süddeutscher Barockkirchen in seinem liturgischen und zeremoniellen Kontext, Weimar 2002 (Marburger Studien zur Kunst- und Kulturgeschichte, t. 4)

  7. Caroline A. Bruzelius, Hearing is Believing. Clarissan Architecture, ca. 1213-1340, „Gesta”, XXI (1992), z. 2, s. 83-98

  8. Lisa Victoria Ciresi, A liturgical study of the Shrine of the Three Kings in Cologne, [w:] Objects, images and the word. Art in the service of the liturgy, red. Colum Hourihane, Princeton, NJ 2003 (Occasional papers / Index of Christian Art, Department of Art and Archaeology, Princeton University, 6), s. 202-230

  9. Lisa Victoria Ciresi, Of offerings and kings. The Shrine of the Three Kings in Cologne and the Aachen Karlsschrein and Marienschrein in coronation ritual, [w:] Reliquiare im Mittelalter, red. Bruno Reudenbach, Berlin 2005 (Hamburger Forschungen zur Kunstgeschichte, 5), s. 165-185

  10. Bernhard Decker, Die spätgotische Plastik als Kultbild. Ein Diskussionsbeitrag, „Jahrbuch für Volkskunde”, 8 (1985), s. 92-105

  11. Tadeusz Dobrzeniecki, Imago Pietatis – jej treść i funkcja, [w:] Funkcja dzieła sztuki. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Szczecin, listopad 1972, Warszawa 1972, s. 73-92

  12. Annika Elisabeth Fisher, Cross Altar and Crucifix in Ottonian Cologne. Past Narrative, Present Ritual, Future Resurrection, [w:] Decorating the Lord’s Table. On the Dynamics between Image and Altar in the Middle Ages, red. S. Kaspersen, E. Thunø, Copenhagen 2006, s. 43-62

  13. Julian Gardner, Some aspects of the history of the Italian altar, ca. 1250-ca. 1350. Placement and decoration, [w:] Objects, images and the word. Art in the service of the liturgy, red. Colum Hourihane, Princeton, NJ 2003 (Occasional papers / Index of Christian Art, Department of Art and Archaeology, Princeton University, 6), s. 138-160

  14. Elżbieta Gieysztor-Miłobędzka, Nabożeństwo czterdziestogodzinne a sztuka, „Biuletyn Historii Sztuki” XLVII (1985), nr 1-2, s. 3-14

  15. Elżbieta Gieysztor-Miłobędzka, Interpretacja sztuki w służbie kultu w kontekście metodologicznych problemów historii sztuki, [w:] Interpretacja dzieła. Konferencja w Instytucie Sztuki PAN 5-7 listopada 1984 roku, red. M. Czerwiński, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1987, s. 83-100

  16. Romano Guardini, Kultbild und Andachtsbild. Brief an einen Kunsthistoriker, Würzburg 1939

  17. Cynthia Hahn, The meaning of early medieval treasuries, [w:] Reliquiare im Mittelalter, red. Bruno Reudenbach, Berlin 2005 (Hamburger Forschungen zur Kunstgeschichte, 5), s. 1-20

  18. Jeffrey Hamburger, Art, Enclosure and the Cura Monialium. Prolegomena in the Guise of a Postscript, „Gesta”, XXXI (1992), z. 2, s. 108-134
  19. Jacqueline E. Jung, Beyond the barrier. The unifying role of the choir screen in Gothic churches, „The Art Bulletin”, 82 (2000), s. 622-657


  20. Josef Andreas Jungmann, Die Andacht der Vierzig Stunden und das Heilige Grab, „Liturgisches Jahrbuch”, 2 (1952), s. 184-198

  21. Mateusz Kapustka, Nieobecność obrazu i domyślna figuracja. Antropologiczna perspektywa dla liturgicznej roli sztuki w średniowieczu, [w:] „Figury” i figuracje. Materiały LIV ogólnopolskiej sesji naukowej Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Lublin, 20-22 października 2005, red. M. Kitowska-Łysiak i in., Warszawa 2006, s. 29-49

  22. Mateusz Kapustka, Das berührte Bild? Eine unbekannte Vera Ikon-Tafel aus dem 15. Jahrhundert und die Fragen zur Funktion von Tuchdarstellungen, [w:] Grenzen überwindend. Festschrift für Adam S. Labuda zum 60. Geburtstag, red. K. Bernhardt und P. Piotrowski, przy współpracy S. Arend, R. Born, A. Kempe, B. Lück i S. Vogt, Berlin 2006, CD, s. 1-12

  23. Herbert L. Kessler, Johanna Zacharias, Rome 1300. On the path of the pilgrim, New Haven i in. 2000

  24. Ryszard Knapiński, Fenomen obrazów kultowych w kulturze chrześcijańskiej, „Roczniki Humanistyczne” XLVII (1999), z. 4, s. 395-410

  25. Christiane Kruse, Vera Icon – oder die Leerstellen des Bildes, [w:] Quel corps? Eine Frage der Repräsentation, red. Hans Belting i in., München 2002s. 105-129

  26. Zygmunt Kruszelnicki, Obraz z Donaborowa i zagadnienie ikonografii „Chrystusa w studni”, „Teka Komisji Historii Sztuki”, 3 (1965), s. 77-154.

  27. Annegret Laabs, Malerei und Plastik im Zisterzienserorden. Zum Bildgebrauch zwischen sakralem Zeremoniell und Stiftermemoria 1250-1430, Petersberg 2000 (Studien zur Internationalen Architektur- und Kunstgeschichte, 8)

  28. Adam S. Labuda, Obraz i słowo w późnym średniowieczu (na przykładzie wrocławskiego ołtarza św. Barbary), [w:] Literatura i kultura późnego średniowiecza w Polsce, red. T. Michałowska, Warszawa 1993, s. 227-255

  29. Barbara G. Lane, „Depositio et Elevatio”. The Symbolism of the Seilern Triptych, „The Art Bulletin”, 57 (1975), s. 21-30

  30. Wojciech Marcinkowski, Co to jest Piękna Madonna? Uwagi o wzajemnym powiązaniu formy, ikonografii i funkcji w sztuce późnogotyckiej, [w:] Prawda i twórczość, red. M. Kapustka, Wrocław 1998, s. 39-53

  31. John Osborne, Images of the Mother of God in Early Medieval Rome, [w:] Icon and word. The power of images in Byzantium, red. Antony Eastmond Aldershot 2003, s. 135-156

  32. Erwin Panofsky, Imago Pietatis. Przyczynek do historii typów przedstawieniowych Mąż Boleści i Maria Pośredniczka, przeł. T. Dobrzeniecki, [w:] tegoż, Studia z historii sztuki, oprac. J. Białostocki, Warszawa 1971, s. 95-121

  33. Elżbieta Pilecka, Rzeźba „Chrystusa w Grobie” z dawnego kościoła cystersek w Chełmnie, [w:] Argumenta, articuli, quaestiones. Studia z historii sztuki średniowiecznej. Księga jubileuszowa dedykowana Marianowi Kutznerowi, red. H. Dziurla, A. Błażejewska, E. Pilecka, Toruń 1999, s. 321-360

  34. Bruno Reudenbach, Reliquien von Orten. Ein frühchristliches Reliquiar als Gedächtnisort, [w:] Reliquiare im Mittelalter, red. Bruno Reudenbach, Berlin 2005 (Hamburger Forschungen zur Kunstgeschichte, 5), s. 21-41

  35. Gabriela Signori, Das spätmittelalterliche Gnadenbild. Eine nachtridentinische „invention of traditon”?, [w:] KultBild. Visualität und Religion in der Vormoderne, red. T. Lentes, Berlin 2004 (Rahmen-Diskurse, red. D. Ganz, 2: Kultbilder im konfessionellen Zeitalter), s. 302-329

  36. Kinga Szczepkowska-Naliwajek, Gotyckie retabula relikwiarzowe – kilka spostrzeżeń, [w:] Sztuka około 1400. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Poznań, listopad 1995, t. 2, Warszawa 1996, s. 43-57

  37. Jörg Traeger, Renaissance und Religion. Die Kunst des Glaubens im Zeitalter Raphaels, München 1997

  38. Johannes Tripps, Stumme Zeugen. Zur Verlebendigung von gotischer Sakralarchitektur und Figur im Festtagswesen der Hoch- und Spätgotik, [w:] Bildlichkeit und Bildorte von Liturgie. Schauplätze in Spätantike, Byzanz und Mittelalter, red. Rainer Warland, Wiesbaden 2002, s. 125-140

  39. Uwe Westfehling, Die Messe Gregors des Grossen. Vision – Kunst – Realität. Katalog und Führer zu einer Ausstellung im Schnütgen-Museum der Stadt Köln, Köln 1982, s. 78-81

  40. Beth Williamson, Liturgical image or devotional image? The London „Madonna of the Firescreen”, [w:] Objects, images and the word. Art in the service of the liturgy, red. Colum Hourihane, Princeton, NJ 2003 (Occasional papers / Index of Christian Art, Department of Art and Archaeology, Princeton University, 6), s. 298-318

  41. Gary Vikan, Sacred images and sacred power in Byzantium, Aldershot 2003 (Variorum collected studies series, 778)

* Spis stanowi szeroką podstawę bibliograficzną do zagadnień z zakresu obrazu w kontekście liturgicznym – na potrzeby zajęć w ramach seminarium zostaną wybrane do opracowania pojedyncze pozycje








©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna