Działalność Piotra Dufoura – drukarza, nakładcy i księgarza w Warszawie 1775 -1797



Pobieranie 64.26 Kb.
Data07.05.2016
Rozmiar64.26 Kb.
Działalność Piotra Dufoura –

drukarza, nakładcy

i księgarza

w Warszawie 1775 -1797
Spis treści:
1. Wstęp

2. Początki w Polsce

3. Pierwszy okres działalności Piotra Dufoura (13 III 1775-1779)

4. Drugi okres działalności Piotra Dufoura (1780-1788)

5. Trzeci okres działalności (6 X 1788 – 8 VIII 1792)

6. Czwarty okres działalności drukarza (9 VIII 1792 – 15 X 1797)

7. Drukarnia Korpusu Kadetów (1784 – 1794)

8. Działalność księgarska

9. Memoriały i inne pisma autorstwa Piotra Dufoura

Bibliografia




  1. WSTĘP

Piotr Dufour ur. 4 maja 1730 w Paryżu – drukarz, nakładca księgarz, mieszczanin wyznania rzymskokatolickiego. O jego życiu przed przybyciem do Warszawy wiemy niewiele, jak podają źródła, kształcił się w Paryżu, gdzie do maja 1774 pracował jako drukarz



i przysięgły Sorbony. Nie znamy również bliższych okoliczności, w jakich zetknął się z księciem Adamem Czartoryskim, za namową, którego 23 maja 1774 roku przybył do Polski, początkowo dla celów KEN1. Jego drukarnia należała do najwybitniejszych tłoczni warszawskich okresu Oświecenia. W czasie swojej wieloletniej działalności w Polsce, wydał ponad 2000 tytułów w większości nakładem własnym, nie tylko w naszym rodzimym języku, ale także francuskim, niemieckim, łacińskim, włoskim, hebrajskim i greckim. Profil wydawniczy Dufoura był niezwykle zróżnicowany i zmienny w zależności od okoliczności  i aktualnej sytuacji politycznej Polski. Wydawał nie tylko konstytucje sejmowe, druki polityczne, ale także dzieła współczesnych pisarzy i przekłady klasyków, jak również przejęty po Mintzlerze „Monitor Polski”2. W historii drukarstwa polskiego był jednym z pierwszych, który dążył do unormowania spraw wydawniczych. Swoje propozycje zawarł w dziele O urządzeniu drukarń krajowych, celem ustalenia zakresu obowiązków drukarza wobec autora.


  1. POCZĄTKI W POLSCE


Piotr Dufour pisał: „Jestem przywiązany do dworu JO Księcia Imci Adama Czartoryskiego, w którego asystencji z powrotem jego z Francji przybyłem do Warszawy”. Nie ma w tych słowach przesady, bowiem to właśnie A. Czartoryski nie tylko umożliwił drukarzowi rozpoczęcie działalności w Warszawie, ale także pomógł mu zaaklimatyzować się Polsce. Drukarz początkowo zamieszkał w należącym do rodziny swego opiekuna Pałacu Błękitnym. Szybko przystąpił do organizowania drukarni, jednocześnie zobowiązując się wobec księcia, że warsztat typograficzny uruchomi w pierwszych tygodniach stycznia 1775 roku. Część urządzeń sprowadził z zagranicy, głównie z Paryża, czcionki zaś zamówił u warszawskiego gisera Adama Gieryka Podebrańskiego. To właśnie z jego powodu nie był w stanie wywiązać się z danego Czartoryskiemu przyrzeczenia. Adam Gierek Podebrański nie dostarczył na czas zamówionych czcionek. W konsekwencji doszło do sporu sądowego, zdarzenie to zostało opisane w Supplemencie do Summyarusza J.Mci Pana Dufoura. Przeciwko J.Mci Panu Gierykowi. I odpowiedzi z obserwacyami na punkta iego interrogatori podaney według Dekretu na Inkwizycyą3. Piotr Dufour korzystając z protekcji księcia 2 marca 1775 roku otrzymał obywatelstwo m. Starej Warszawy, a już dziesięć dni później przywilej królewski na założenie własnej drukarni4, którą otworzył około 20 marca 1775 roku w Rynku Starego Miasta, w kamienicy p. Flaszkiewicza, gdzie pozostawał przez trzy lata. Informowała o tym w „Gazette de France” z 28 kwietnia 1775 roku. Od momentu uzyskania przywileju królewskiego Piotr Dufour tytułował się „drukarzem Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej”. W roku 1778 Piotr Dufour przeniósł swoją działalność na ul. Świętojańską, a po roku zapowiedziano w Prospekcie historii tureckiej ks. Dominika Gabriela Szybińskiego (wiosna 1779 r.) „od Świętego Jana drukarnia jego będzie w Rynku Starego Miasta, przy Krzywym Kole, w kamienicy Pana De Roussi”. Była to trzypiętrowa kamienica nr 58 (obecnie nr 24), gdzie Piotr Dufour zamieszkał na trzecim piętrze, a na parterze umieścił księgarnię. Niewiadomo gdzie ulokował drukarnię, a swoją działalność wydawniczo-księgarską prowadził w tym miejscu aż do śmierci. Profesjonalnie i nowocześnie wyposażona drukarnia posiadała początkowo tylko jedną prasę, zakupioną u Adama Gieryka Podebrańskiego, jednakże do roku 1784 liczba ta zwiększyła się do pięciu. Piotr Dufour zaopatrzył swój zakład w materiał drukarski najświeższej produkcji, w modnym wówczas stylu a l’antique. Stosował również warianty ozdobnego pisma Fourniera, pochodzących od Trattnera5. Wszystkie czcionki zaprezentował na czternastu kartach, wraz z wyborem winiet drzeworytowych w Epreuves des caracteres zadedykowanej Stanisławowi Augustowi. Publikacja ujawniała możliwości techniczne jego drukarni, ukazując odmiany antykwy tekstowej i wersalikowej, kursywy tekstowej i szwabachy tekstowej i wersalikowej, czcionkę tekstową grecką, a także zestaw linii z uwzględnieniem pięciolinii do drukowania nut. W opinii właściciela wyrażonej w Notach, do obsługi jednej prasy potrzebnych było czterech zecerów i dwóch preserów. Niewiadomo dokładnie ilu pracowników zatrudniał Piotr Dufour po rozszerzeniu swojej działalności, możemy jedynie przypuszczać, że było około trzydziestu osób z obsługi, nie licząc grupy personelu pomocniczego6. Spośród nich zaledwie ośmiu można wymienić z nazwiska, m.in. sekretarza i tłumacza Baltazara Szkodowskiego, pracowników wykonujących prace zecerskie i preserskie: Szystowskiego, Macieja Bonawenturę Żółkowskiego (zyskał sobie u Dufoura uznanie jako pracownik doskonały w sztuce zecerskiej), kasjera Stępkowskiego. Piotr Dufour cenił sobie Wojciecha Cybulskiego – mistrza czarnej sztuki – pracującego w Drukarni Korpusu Kadetów, jak i w jego własnej. Szczególne zaś więzi łączyły go z rodakiem, Tomaszem Lebrunem, którego uczynił swym spadkobiercą. Jego pracownikami byli również Joachim Tarnawski oraz Jan Bogumił Dresler.

W roku 1784 przejął po Mintzlerze Drukarnię Korpusu Kadetów. Prowadził ją z powodzeniem równolegle z własną drukarnią aż do likwidacji Korpusu w listopadzie 1794 roku. Zyskał tym samym znaczną przewagę techniczno-produkcyjną nad innymi drukarzami warszawskimi.




  1. PIERWSZY OKRES DZIAŁALNOŚCI PIOTRA DUFOURA (13 III 1775-1779)

Działalność edytorską Piotra Dufoura możemy podzielić na cztery okresy, pierwszy obejmowała lata 1775-1779. W roku 1775 wydał on anonimowy utwór, przełożony z języka francuskiego Mowy za czterema stanami: kupieckim, rolniczym, żołnierskim i ludzi uczonych, który uznał za pierwszą książkę w swoim dorobku wydawniczym. Dedykował ją Stanisławowi Augustowi i w tym samym roku wręczył ją osobiście królowi, wraz z egzemplarzem Bliźniąt Jeana-Françoisa Regnarda, przetłumaczonym przez księcia Adama Czartoryskiego. W tym samym roku, w okresie od marca do grudnia, spod jego prasy wyszło wiele innych książek, a także broszur i ulotek. Było to m.in. Obwieszczenie z 17 maja w wersji polskiej i francuskiej.

W dużej mierze Piotr Dufour zabiegał o dochodowe zlecenia związane z działalnością sejmu warszawskiego, możemy tutaj zaliczyć: mowy Aleksandra Górowskiego z 5 kwietnia i Stanisława Lubomirskiego z 11 kwietnia, a także treść dwóch ustaw z 6 maja 1774 roku, opracowanych przez generała Alojzego Brühla, zatytułowanych: Artykuły wojskowe artylerii koronne i Powinności korpusu artylerii koronnej. Spod jego pras wyszedł też diariusz obrad sejmu delegacyjnego pt. Protokół albo Opisanie zaszłych czynności na delegacji od stanów Rzeczypospolitej na sejmie ekstraordynaryjnym warszawskim do zawarcia traktatów z dworami wiedeńskim, petersburskim i berlińskim dnia 19 maja roku 1773 wyznaczonej. Diariusz ten opracowany przez Aleksandra Górowskiego składał się z siedmiu tomów, przy czym tylko trzeci, piąty i siódmy opublikowała drukarnia Piotra Dufoura w latach 1775-1776. W czasie obrad sejmu warszawskiego z 1776 drukował mowy jego uczestników – było ich około 30 – do najważniejszych możemy zaliczyć przemówienia Jana Aleksandra Kraszewskiego, Tadeusza Lipskiego, Marcina Jerzego Lubomirskiego, Stanisława Lubomirskiego, Józefa Niesiołowskiego i Michała Kazimierza Ogińskiego – hetmana Wielkiego Księstwa Litewskiego.

W ramach współpracy z Komisją Edukacji Narodowej opublikował w roku 1776 opracowane przez księcia Adama Czartoryskiego Przepisy od Komisji Edukacji Narodowej pensjonarzom i mistrzynią domów. Później odsunięty od realizacji zamówień wydawniczych Komisji zajął się publikacją dzieł, które nie miały bezpośredniego związku z jej pracami. Mowa tutaj o tzw. Popisach uczniowskich w szkołach warszawskich, jak np.: Dowód rocznego postępku z prawa naturalnego i politycznego, logiki, metafizyki, arytmetyki (1776), Dowód rocznego postępku okazany w szkołach publicznych normalnych w Mieście Starej Warszawy (1778), Dowód rocznego postępku z prawa naturalnego, politycznego, narodów i cywilnego, z retoryki wyższej i początkowej (1778). Opublikował także Grammaire reisonnée ou principes de la langue polanaise a l’usage de tous les etrangers Ignacego Trąbczyńskiego w ramach akcji wydawania unowocześnionych podręczników. W okresie od 1 maja 1777 do 30 kwietnia 1778 publikował tygodnik „Journal Litteraire de Varsovie” redagowany przez Jean-Baptiste des Champs de Saucourt dający przegląd ruchu wydawniczego, naukowego, teatralnego i literackiego w Europie. Periodyk był przeznaczony dla mieszkających w Polsce Francuzów i Polaków pozostających pod wpływem kultury francuskiej.

Duży wpływ na profil wydawniczy Piotra Dufoura miał rozwój Teatru Narodowego w Warszawie. Spod jego pras do końca 1779 roku wyszło ponad czterdzieści tekstów w języku polskim - były to utwory tłumaczone z języka francuskiego, takich twórców jak: Pierre François Godard de Beauchamps, Pierre Carlet de Marivaux, Molierè, Voltaire, Michael–Jean Sedaine i in. Tłumaczami tych teksów byli m.in.: Adam Kazimierz Czartoryski, Jan Baudouin de Courtenay, Franciszek Ksawery Dmochowski. Z utworów wydawanych osobno w latach 1775-1779 skompletowano pseudo-serię składającą się z 31 utworów w dziesięciu numerowanych tomach pt.: „Teatr Polski czyli Zbiór Komedii, Drammy i Tragedii”. Seria składała się ze sztuk publikowanych przez Dufoura i innych wydawców. Egzemplarze łączył on sposobem introligatorskim dodrukowując specjalne karty tytułowe7.

Dobrze przyjęte przez czytelników zostały powieści tłumaczone z francuskiego, które otwierały trzytomowe Powieści moralne Marmontela (1776-1778) oraz takie pozycje jak: Nancy, Nieszczęścia z nierozstropności i zawiści pochodzące (1778) F. T. d’Arnaud, Listy milady Julii Katesby do milady Heleny Kambley, przyjaciółki swojej (1778) M. J. Riccoboni, czy Listy perskie Montesquieu (1778) i in. Mało znaczące miejsce w jego dorobku wydawniczym zajmowały utwory o tematyce religijnej, niemniej jednak możemy odnaleźć takie dzieła jak np. anonimowe dzieło tłumaczone z języka francuskiego: O odpustach, w szczególności o jubileuszu wielkim (1775) oraz liczne kazania wygłaszane z różnych okazji przez księdza Augustyna Lipińskiego, ks. Michała Franciszka Karpowicza, ks. Hugona Kołłątaja i innych.

W repertuarze wydawniczym Piotra Dufoura możemy również odnaleźć pozycje filozoficzno-polemiczne: Historia o wyroczniach pogańskich (tłumaczone przez Andrzeja Trzcińskiego), oraz Zdanie o charakterze, obyczajach i dowcipie niewiast w różnych wiekach Antoine Leonard’a Thomas’a. Sukcesem stała się pięciotomowa Historia turecka, czyli państwo otomańskie od początku aż do pokoju belgradzkiego zawartego w roku 1740 Vincenta Mignot z 1779 roku.


  1. DRUGI OKRES DZIAŁALNOŚCI PIOTRA DUFOURA (1780-1788)

W drugim okresie działalności Piotra Dufoura przypadającym na lata 1780-1788, jego repertuar wydawniczy wzbogacił się o druki muzyczne. W roku 1780 otrzymał on przywilej na sprowadzanie czcionek muzycznych, w które zaopatrzył się u Piotra Zawadzkiego. Niestety do naszych czasów zachowało się niewiele druków muzycznych, wiadomo jedynie, że tłoczone były techniką Breitkopfa8. Ponadto w dalszym ciągu oficyna kontynuowała wydawanie druków sejmowych z lat 1780, 1782, 1784, 1786. Były to m.in. mowy Augustyna Gorzeńskiego, Stanisława Lubomirskiego i Kaspra Rogalińskiego. Szczególnie obfity był rok 1782, w którym to Piotr Dufour opublikował ponad 20 mów, znalazła się wśród nich mowa bratanka królewskiego – Stanisława Poniatowskiego. Spod jego pras wyszły mowy ponad dwudziestu posłów, wśród których znaleźli się: hetman wielki koronny Franciszek Ksawery Branicki, podskarbi nadworny litewski Antoni Dziekoński, marszałek sejmu Stanisław Gadomski oraz wielu innych. Również podczas działalności tego sejmu wydawał w odcinkach diariusz obrad, które w 1787 roku opublikował w całości, w dwutomowym dziele pt. Zbiór mów, głosów, przymówień, manifestów etc…mianych na sejmie roku 1786. W konsekwencji doprowadziło do sporu sądowego między Dufourem a księdzem Stefanem Łuskiną – redaktorem „Gazety Warszawskiej”, który oskarżył Piotra Dufoura o naruszenie jego monopolu prasowego, ustanowionego przywilejem królewskim. Sprawa ta zakończyła na niekorzyść pozwanego9. W 1779 roku Piotr Dufour zwrócił się do Rady Nieustającej przy boku J.K.Mci z propozycją wydawania tzw. „rezolucji Rady”, jego pomysł został zaakceptowany i w tym samym roku z oficyny wyszedł Zbiór rezolucji tłomaczących obojętność prawa, potrzebnych do wiadomości jurysdykcji sadowych i obywatelów obojga narodów (rezolucje za okres od 6 XII 1776 do 18 IX 1778).

W dalszym ciągu oficyna Dufoura wydawała popisy uczniowskie, np.: Popis szkół normalnych warszawskich z różnych nauk. Wkrótce porzucił to przedsięwzięcie, angażując się w związaną z działalnością księcia Czartoryskiego i KEN. Wydał wówczas Raporta pensjomistrzom i mistrzyniom potrzebne. Wznowił również kilkakrotnie druk Gramatyki niemieckiej Joachima Marquarta w latach 1780, 1782, 1786, 1789. Publikacja ta cieszyła się tak wielką popularnością, że stała przedmiotem nielegalnego przedruku.

W kanonie wydawanych książek znajdowały się również wydawnictwa poświęcone wychowaniu młodzieży takie jak: Młodość bez uwagi pragnąca użyć wolności (1783) oraz Łatwość wychowania paniąt albo Sposób ich wydoskonalenia (1786). Lata 1780 do 1784 stanowiły najbardziej płodny okres w dziedzinie utworów teatralnych, drukowanych w języku polskim. Przykładowo w roku 1780 wydał 14, podczas gdy 1782 aż 21 pozycji. Wiązało się to z coraz większym zainteresowaniem teatrem, jak również z rozwojem Teatru Narodowego w Warszawie. Dlatego też Piotr Dufour publikował liczne utwory tłumaczone: z francuskiego (Beaumarchais, Destouches, Marivaux, Molière, Voltaire i inni), niemieckiego (Kajetan Schmidt), z angielskiego (Shakespeare), włoskiego i rosyjskiego10. Spod jego pras wychodziło w tych latach wiele utworów polskich twórców takich jak: Wojciech Bogusławski, Grzegorz Boniszewski, Jan Drozdowski, Józef Kazimierz Kossakowski, Józef Wybicki, Franciszek Zabłocki oraz wielu innych. Oficyna Piotra Dufoura wypuściła wówczas ponad sto utworów scenicznych.

Niemniejszym zainteresowaniem cieszyła się literatura beletrystyczna, która wkrótce stała się specjalnością drukarni. Szczególnie dużo książek o tej tematyce wydał po roku 1784, skupiając się głównie na przekładach z literatury francuskiej, np.: powiastki filozoficzne Voltaire’a, Listy Peruwianki Françoise de Gryffigny, w tłumaczeniu Przybylskiego (1784), jak również słynny Belizariusz Marmontela. Sporo miejsca poświęcił wydawaniu literatury: włoskiej, angielskiej, hiszpańskiej i antycznej. Wydał również polską powieść Michała Krajewskiego Dialog czyli Rozmowa Podolanki z mężem (1784).

Drukarz poszerzył swój kanon wydawniczy o dzieła z zakresu historiografii, największym osiągnięciem w tej dziedzinie był ośmiotomowy Nowy dykcjonarz historyczny wydawany w latach 1783-1787. Słownik ten należał do największych objętościowo dzieł polskiego Oświecenia, zawierał bowiem obszerne biografie setek wybitnych i sławnych osób. Istotną publikacją w karierze Piotra Dufoura był też zainicjowany przez niego i wydawany w latach 1782-1783, trzytomowy Dykcjonarz geograficzny autorstwa Laurenta Eacharda, w tłumaczeniu Franciszka Siarczyńskiego. Dzieło to cieszyło się poparciem króla, który zamówił 10 egzemplarzy, KEN – 60 egzemplarzy, Korpusu Kadetów – 15 egzemplarzy11. W swoim profilu wydawniczym ujął również publikacje z zakresu medycyny i weterynarii, szczególnie warto wspomnieć o Apteczce końskiej Pierre’a – Josepha Buchoza (1780, 1782, 1785). Dzieło to cieszyło się ogromną popularnością, dlatego też w roku 1785 wydano tom drugi, dodatkowo zawierający Suplement do apteczki końskiej. Z kolei w dziedzinie medycyny zasłynęły dwa wydawnictwa: Lekarstwo proste…do zupełnego i pełnego wyleczenia szankru, trędu i w ogólności tego wszystkiego, co należy do chorób wenerycznych pióra Jose Floresa z 1784 roku oraz z dziedziny położnictwa Sztuka babienia Jana Różańskiego z 1786 roku.

Podobnie jak w poprzednim okresie swojej działalności, Piotr Dufour w niewielkim stopniu koncentrował się na wydawaniu dzieł religijnych, jako przykład można podać: Roczne dzieje Zakonu Braci Mniejszych Świętego Franciszka Kapucynów, Nabożeństwo dziewięciodniowe przed obrazem Najświętszej Panny (1783), dla kościoła rzymskokatolickiego. Natomiast na mocy przyznanego ewangelikom przywileju królewskiego z 17 grudnia 1780 roku, opublikował m.in.: Allgemeines Kirchen- Recht beyder Evangelischen Confessionen in Pohlen und Litthauen, die Kirchen- Verfassung, gute Ordnung Policey und rechtliche Thatigkeit der Consistorien betreffend (1780) oraz dwa przekłady tego dzieła na język francuski i polski z roku 1781, jak również Ustawy synodu Generalnego w zebraniu trzech prowincji Królestwa Polskiego obojga wyznania ewangelickiego przez deledatów w Węgrowie…roku 1780 zalimitowanego. (1782). Od 1784 roku Piotr Dufour rozpoczął współpracę z kupcem rosyjskim Michałem Grigorjewiczem Sołowjowem, a owocem tego przedsięwzięcia była publikacja czterech ksiąg cerkiewnych dla starowierców. W związku z tą inicjatywą zaopatrzył się w czcionki cyrylickie, a nawet w roku 1786 otrzymał przywilej od Stanisława Augusta na tłocznie nimi dzieł12.

Piotr Dufour nie podejmował się zasadniczo wydawania publikacji powszechnych, którymi zalany był ówczesny rynek księgarski. Odstąpił jednak od tej zasady drukując Memorialik czyli Kalendarz ciekawy na rok 1785 i 1786, w małym formacie, zawierający cenne informacje dla gospodarzy i podróżników.

W związku z rozwijającym się w stolicy ruchem masońskim, którego drukarz był afiliowanym członkiem, pod koniec lat siedemdziesiątych wydał sporo druków na użytek lóż francuskojęzycznych, m.in.: Loge Katharine a l’Etoile du Nord; Loge du Parfaita Silence; Loge du Buoclier du Nord13.


  1. TRZECI OKRES DZIAŁALNOŚCI (6 X 1788-8 VIII 1792)

W trzecim okresie swojej działalności, który zamykał się między dwoma znaczącymi dla historii narodu datami, tj.: 6 października 1788 – otwarcie obrad Sejmu Czteroletniego, a wkroczeniem do Warszawy rosyjskich wojsk okupacyjnych i targowiczan – 8 sierpnia 1792. Był to czas najbardziej obfitej i efektywnej działalności drukarni Piotra Dufoura. Tak jak poprzednio drukarz zaangażował się w publikowanie mów uczestników obrad sejmowych: króla, ministrów, senatorów oraz posłów, m.in.: Michała Brzostowskiego, Janusza Tomasza Czetwertyńskiego, Onufrego Morskiego, Janusza Suchorzewskiego, Franciszka Ksawerego Branickiego, Adama Kazimierza Czartoryskiego, Franciszka Stanisława Kostki Czapskiego, Felicjana Antoniego Łosia. Z obradami Sejmu Wielkiego wiązało się dwutomowe Prawo polityczne i cywilne Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego to jest Nowy zbiór praw Obojga Narodów od roku 1347 aż do teraźniejszych czasów opracowana przez posła inflandzkiego Antoniego Tębickiego, na które autor otrzymał przywilej Stanisława Augusta w roku 1788. Publikacja została opatrzona dedykacją autorską - pierwszy tom dla Macieja Radziwiłła, drugi dla Jana Suchorzewskiego. Ustawa Rządowa. Prawo uchwalone dnia 3 maja roku 1791, do której dołączonych zostało wiele ustaw o charakterze wykonawczym, licząca w sumie 320 stron została opublikowana w połowie roku 1791. Cieszące się dużą poczytnością broszury i książki o charakterze publicystycznym często wychodziły spod pras Piotra Dufoura. Zaangażował się m.in. w wydawanie dzieł takich jak: Od miast koronnych i litewskich do Najjaśniejszego Pana Rzpltej skonfederowanych stanów – memoriał autorstwa Hugona Kołłątaja oraz dwie edycje Praw miast polskich do władzy prawodawczej, wykonawczej i sądowniczej, jak również Wiadomości o pierwiastkowej miast zasadzie w Polszcze, ich szczególnych przywilejach i wolnościach oraz przyczynach upadku tychże miast. Dzieła te powstały na zlecenie i koszt magistratu staromiejskiego, a ich adresatami byli: król, posłowie, jak również środowiska miejskie i szlacheckie.

Drukarz podjął się również wydania dwóch broszur autorstwa Jana Baudouina de Courtenay’a poświęconych kwestiom społecznym: Bezstronne uwagi ogóle nad stanem rolniczym i miejskim z powodu przyszłej rządu narodowego firmy; Ciąg dalszy uwag ogólnych nad stanem rolniczym i miejskim. Profil wydawniczy drukarza w tym okresie obejmował liczne publikacje dotyczące kwestii chłopskich, m.in. autorstwa Jacka Jezierskiego: Wszyscy błądzą. Rozmowa Pana z Rolnikiem. Obaj z błędu wychodzą oraz trzy bardzo ważne wydawnictwa anonimowego autora Uwagi praktyczne o poddanych polskich względem ich wolności i niewoli (1790).

W oficynie drukowano także polemiczne dzieł: Ignacego Łobarzewskiego (m.in.: Odpowiedź autora testamentu politycznego na list do niego drukiem), Seweryna Rzewuskiego O sukcesji tronu w Polszcze rzecz krótka (Lipsk, 1790) i anonimowego autora Rozwaga o królach polskich, bezkrólewiach, elekcjach i sukcesji tronu (1790). W swojej działalności wydawniczej poświęcał on również uwagę publicystyce dotyczącej Konstytucji 3 Maja. Są to m.in.: Myśli radosne Ukraińca z przyczyny nowej konstytucji dnia 3 maja 1791 zapadłej i z odebranych o niej wiadomości Jana Lewandowskiego (1791), Panegiryk w przekładzie Wincenta Borkowskiego wydany z okazji pierwszej rocznicy uchwalenia Konstytucji oraz liczne druki ulotne. Warto również wspomnieć takie utwory jak: Uwagi nad Uwagami, czyli Obserwacje nad książką, która w roku 1785 i Wykład początkowy prawideł ekonomiki ekonomicznej (1790) Ferdynanda Naxa, anonimowe Uwagi polityczne do prawideł religii i zdrowej filozofii zastosowane, tyczące się… ulepszenia duchowieństwa katolickiego obrządku greckiego.

Dufour uważnie śledził wydarzenia kulturalne, stąd pod koniec lat dziewięćdziesiątych zaczął wydawać libretta oper wystawianych w tym czasie przez trupę artystów włoskich: Il dissolutto punito osia il D. Giovanni, Una cosa rara osia bellezza ed onesta, La contadina di spirito, osia il Marchese Tulipana, Orfeo ed Euridice oraz programy przedstawień baletowych: Kapitan Sander na wyspie Karolinie, Król pasterzem, Mieszkańcy wyspy Kankatel. Koncentrował się również na wydawaniu licznych utworów z zakresu beletrystyki, zarówno w tłumaczeniu, jak i oryginale, m.in. angielskiej pisarki Elizabeth Helme Ludwika, czyli odludne mieszkanie, Salomona Messnera Pierwszy żeglarz – noc i wizerunek potopu w tłumaczeniu Kajetana Kwiatkowskiego (1789), a z polskich autorów dzieło autorstwa ks. Franciszka Walezego Jezierskiego Rzepicha, matka królów, żona Piasta, między narodami sarmackimi słowiańskiego monarchy tej części ziemi, która się nazywa Polska (1791).

W swoim profilu wydawniczym, w niewielkim stopniu uwzględnił również teksty poetyckie, np.: dwa tomki włoskiego poety Antonio Carracciego, zbiorek wierszy Franciszka Makulskiego Rocznica sejmu polskiego warszawskiego pod konfederacją dnia 6-8-bra 1788 roku zaczętego w czterech pieśniach… dnia 5-8-bra 1789 roku opisane oraz sporo wierszy ulotnych m.in. Oda do Polaków pisana w miesiącu lutym (1792) oraz Nad rewolucją dwóch narodów w Europie (1792) Adama Łabęckiego.

Trwająca w drugiej połowie 1789 roku dyskusja na temat poziomu naukowego i kultury językowej przedstawicieli kadry profesorskiej Akademii Krakowskiej, w której m.in. wziął udział Dufour zaowocowała wydaniem licznych pamfletów. Ukazał się Zakus nad zaciekami wszechnicy krakowskiej, czyli Uwagi nad niektórymi tej Akademii dysertacjami autorstwa F.K. Dmochowskiego i F. Miarczyńskiego, który sprowokował liczne teksty polemiczne. Większość z nich wyszła spod pras Piotra Dufoura: Rozbiór Zakusu nad zaciekami wszechnicy krakowskiej przez Przyjaciela Prawdy Trzcińskiego, Urywek z bicza kręconego w Krakowie, z okazji Zakusu nad zaciekami Dmochowskiego, i in.

Drukarz w dalszym ciągu wydawał poczytne dzieła historiograficzne, m.in. anonimowy przekład francuskiego pisarza Jonsaca Życia Stanisława Jabłonowskiego, kasztelana krakowskiego opublikowany w trzech tomach w roku 1789 oraz wydaną w rok później książeczkę Władysław Laskonogi. Rok 1206. Dziejów narodu polskiego ułomek historyczny pióra Teodora Tomasza Weichardta. Innowacją w profilu wydawniczym drukarza stały się dzieła podróżnicze i geograficzno-krajoznawcze, np.: Historia rozbicia się niewoli…przełożonego w administracji osad z opisaniem pustyń Afryki od Senegal aż do Maroko Raymonda Pierre’a de Brissona, Podróż do różnych krajów Europy i Azji przez misjonarzów Societatis Jesu odprawiona w r. 1690 końcem odkrycia nowej drogi do Chin… z opisaniem Tartarii Wielkiej Phillipe’a Avrila. Również w tym okresie profil wydawniczy Piotra Dufoura obejmował publikacje z zakresu medycyny, gdzie najbardziej znaczącym sukcesem było wydanie Dykcjonarza powszechnego medyki, chirurgii i sztuki hodowania zwierząt (1788-1793), dzieła francuskiego w tłumaczeniu Wincentego Rocha Karczewskiego, doktora filozofii i byłego profesora Akademii Krakowskiej. Było to wydanie dziewięciotomowe, w formacie octavo, z których ostatni stanowił Suplement, a tom pierwszy poprzedzony był dedykacją dla Stanisława Augusta wyrażającą satysfakcję z możliwości przyczynienia się do rozwoju medycyny w Polsce14. Publikacje o tematyce religijnej były nadal nieliczne, przykładowo można przywołać: Uwagi nad regułą braci mniejszych S.O. Franciszka zakonnej swej braci podane, w przekładzie Stanisława Krawczyńskiego, autorstwa kapucyna Bernarda z Bolonii (1789 rok) oraz Głos wdzięczności Polaka uczyniony z okoliczności święta ś. Stanisława Biskupa Piotra Kossobudzkiego (1792). W tych latach Piotr Dufour wydał również szereg interesujących publikacji dotyczących edukacji i wychowania, np. O edukacji fizycznej i moralnej płci żeńskiej wykład z francuskiego (1789) Ludwiki Byszewskiej.

Drukarz zaangażował się również w wydawanie dzieł mających znaczny wpływ na humanizację polskiego prawa karnego. W latach 1791-1792 wydrukował pierwsze trzy tomy Nauki prawodawstwa znakomitego prawnika włoskiego Gaetano Filangieriego, w przekładzie Rocha Karczewskiego. Zaczął również drukować pięciotomowe, polemiczne dzieło tego autora pt. O prawach fizycznych i moralnych świata, czyli Prawdziwe Systema natury z dzieł francuskich zebrane.

Nie można również zapomnieć o ogromnym wkładzie Piotra Dufoura w rozwój czasopiśmiennictwa XVIII-wiecznego. Drukował on m.in. przekład cieszącej się dużą popularnością w Niemczech „Gazette de Hambourg”, której warszawskim tłumaczem i wydawcą był ks. Montflambert. Czasopismo ukazywało się w latach 1789-1791, dwa razy w tygodniu, w późniejszym okresie zostało podporządkowane monopolowi prasowemu Tadeusza Włodka. Na łamach gazety pojawiały się liczne publikacje dotyczące życia politycznego, ale także informacje o nowościach księgarskich, zwłaszcza wydrukowanych u Piotra Dufoura. Drugim tygodnikiem, tym razem o charakterze rozrywkowym i wydawanym w języku niemieckim był „Mannichfaltigkeiten oder Warschauer Wochenschrift”, którego nakładcą i wydawcą był księgarz warszawski Fryderyk Christian Netto. Czasopismo ukazywało się od 7 V do 22 X 1791 r. w soboty, w formacie in octavo, a pojedynczy egzemplarz kosztował 12 gr. Spod pras Dufoura wyszły również dwa numery miesięcznika „Dwanaście Łokci Śmiechu, czyli Zabawne Rozrywki” o charakterze satyryczno-politycznym.




  1. CZWARTY OKRES DZIAŁALNOŚCI DRUKARZA (9 VIII 1792-15 X 1797)

Przejęcie władzy w Warszawie przez targowiczan (9 sierpnia1792) było równoznaczne z rozpoczęciem się czwartego okresu działalności drukarza. Piotr Dufour starał się w dalszym ciągu zachowywać lojalność wobec władz. Wydrukował m.in. broszurę Mémoire sur la revolution de la Pologne Andrego d’Altesty, na zlecenie ambasady rosyjskiej. W 1793 roku wydał Głosy na sejmie ordynaryjnym grodzieńskim. Wprawdzie 13 grudnia 1793 roku odzyskał tytuł drukarza, dopiero co reaktywowanej, Rady Nieustającej, ale spod jego pras nie wychodziły już żadne istotne pozycje. Koncentrował się na kontynuowaniu dotychczasowych projektów, których realizacja przeciągnęła się na czasy targowickie (T. 3-8 Nauki prawodawctwa G. Filangieriego; T. 3-5 O prawach fizycznych i moralnych świata W. Karczewskiego i innych). Ponadto sprzedaje w marcu 1794 roku dalsze tomy „Teatru Polskiego”. Prócz tego wielkim zainteresowaniem cieszyła się wydawana przez niego beletrystyka, stąd liczne wznowienia powieści Listy milady Julii Katesby… i innych. Spod jego pras wychodziły także nowe dzieła (Niestałość w miłości, czyli Awantury markiza de Voudreville J.B. de Boyer d’Argensa, Nowe powieści moralne Marmontela, Calendier historique de la Cour de Pologne pour l’année 1794 I. Krasickiego).

Po uwolnieniu się miasta spod pieczy okupanta rosyjskiego (17-18 kwietnia 1794 r.), Piotr Dufour zaangażował się w wydawanie pism powstańczych (wiersze ulotne, rozporządzenia)15, do czego został oficjalnie zobligowany przez Komisję Porządkową Księstwa Mazowieckiego. W tym okresie drukował na zlecenie i nakładem Rady Najwyższej Narodowej w Warszawie. Otrzymał również zlecenia od Wydziału Interesów Zagranicznych Rady na druk tygodnika „Biulletin National”, przeznaczonego dla czytelnika zagranicznego i relacjonującego obiektywnie wydarzenia w Polsce.

Spod prasy Piotra Dufoura wychodził od czerwca inny periodyk „Przyjaciel Ludu”. Ukazywał się nieregularnie, w sumie wyszło siedem numerów. Piotr Dufour ogłosił m.in.: Pieśni ochotników krakowskich oraz Uwagi przyjaciela ludzkości, które były świadectwem zaangażowania się Polaków w walkę o niepodległość. Kiedy Warszawa ponownie została zajęta przez okupanta rosyjskiego (po klęsce Powstania Kościuszkowskiego), a władze zaborcze reprezentował generał Fiodor Buxhovden, który zamknął wszystkie polskie instytucje, Piotr Dufour wystąpił do niego z prośbą o pozwolenie dalszej działalności drukarskiej. Zgoda zaborcy na kontynuowanie działalności i druk rozporządzeń magistratu uratowała firmę przed bankructwem. W drugiej połowie XVIII wieku jest duża liczba publikacji wychodziła anonimowo lub z fałszywym adresem typograficznym. Przyczyną takiego stanu rzeczy była przede wszystkim cenzura oraz względy ideowo-polityczne.

Piotr Dufour kontynuował działalność również podczas okupowania Warszawy przez wojska pruskie, drukował wówczas rozporządzenia. W tym okresie wytłoczył bajki Ignacego Krasickiego oraz Nową apteczkę końską autorstwa Françoisa Robichona de la Gueriniere’a. Te znakomite publikacje należały już do ostatnich, jakie wyszły spod pras Piotra Dufoura. W 1778 roku ukazały się Listy Perskie Monteskiusza. Wprawdzie widnieje na nich drezdeński adres typograficzny, jednakże analiza typograficzna pozwala z dużym prawdopodobieństwem przypuszczać, że w rzeczywistości książka ukazała się w warszawskiej oficynie Piotra Dufoura. Lektura ogłoszeń z ofertą wydawniczą drukarza potwierdza te przypuszczenia. Podobnie rzecz się miała w 1797 roku z książką Marmontela Szczęśliwa familia – Historia moralna”. Wydana była bez adresu wydawniczego, ale analiza typograficzna oraz ogłoszenie prasowe drukarza świadczą jednoznacznie, iż tekst wyszedł w oficynie Piotra Dufoura16.

Po śmierci Piotra Dufoura jego majątek wraz z drukarnią i księgarnią odziedziczył Tomasz Lebrun, a następnym właścicielem został Antoni Lesznowski, redaktor naczelny „Gazety Warszawskiej”17.




  1. DRUKARNIA KORPUSU KADETÓW ((1784 – 1794)

Piotr Dufour kierował Drukarnią Korpusu Kadetów do 30 listopada 1794 roku, tj. praktycznie do dnia likwidacji Szkoły. Stanowisko dyrektora drukarni objął w styczniu 1784 roku. Zarządzając czterema prasami drukarni korpusowej (oraz pięcioma swoimi własnymi)18 drukował nie tylko na potrzeby Szkoły, ale także realizował własne projekty wydawnicze. Dlatego też trudno jest dokładnie wyodrębnić publikacje Drukarni Korpusu Kadetów, gdyż adres wydawniczy stosowany przez Dufoura może się równie dobrze odnosić do jego prywatnej drukarni. Tylko niektóre spośród wszystkich druków można jednoznacznie przypisać Drukarni Korpusowej. Wymienić tu należy przede wszystkim „Monitor” (przejęty po Minzlerze de Kolofie)19. Na pewne powiązania z oficyną wskazują też druki z 1970 roku: Nauka o religii i obyczajności w czterech kazaniach dana JJ PP kadetom W Kaplicy Korpusu roku 1787 oraz Mowa przed uroczystym obrządkiem obleczenia kadetów w mundur korpusowy, oba autorstwa ks. Gabriela Jakubowskiego.





  1. DZIAŁALNOŚĆ KSIĘGARSKA

Poza wspomnianymi wcześniej drukarniami Piotr Dufour uruchomił w 1784 roku także skład swoich książek w Grodnie. Rok później otworzył kram księgarski w Łowiczu, czynny w trakcie odbywającego się tam dwa razy do roku jarmarku. Współpracował także z księgarnią Karola Bogusława Pfaffa we Lwowie, księgarnią Greblów w Krakowie20. Do dystrybucji swych książek, podobnie jak Gröll, zatrudniał także przedstawicieli handlowych, zwanych też „roznoszczykami”. Dbał również o reklamę swojej firmy drukując i rozpowszechniając bezpłatnie liczne prospekty wydawnicze i katalogi księgarskie. Na łamach popularnych wówczas czasopism („Gazeta Warszawska”, „Gazeta Narodowa i Obca” i in.) zamieszczał liczne ogłoszenia.




  1. MEMORIAŁY I INNE PISMA AUTORSTWA PIOTRA DUFOURA

Do najważniejszych memoriałów opracowanych przez Piotra Dufoura należał zaprezentowany na sejmie grodzieńskim w 1784 roku memoriał Noty Najjaśniejszemu Królowi…względem drukarni Królestwa Polskiego, a osobliwie znajdujących się w stołecznym mieście Warszawie. Stanowił on niejako odpowiedź na spór Piotra Dufoura z innymi drukarzami, m.in. Baccigalupim, który uruchomiwszy bez przywileju drukarnię dla Loterii Genueńskiej, pozbawił Dufoura, dotychczasowego drukarza Loterii, dochodu. W memoriale głosił potrzebę zamknięcia nieuprzywilejowanej drukarni loteryjnej oraz objęcia przez państwo opieką legalnie działające drukarnie.



Drugim memoriałem, pochodzącym z 1789 roku, pragnął on zaakcentować chęć udziału w akcji obalenia monopolu prasowego Stefana Łuskiny (Do Prześwietnych … o urządzeniu drukarń krajowych)21. Starał się w nim wykazać szkodliwe działanie monopolu Stefana Łuskiny dla rozwoju piśmiennictwa polskiego22. Apelował też o prawne uregulowanie stosunków wydawniczych w kraju, m.in. przez zmniejszenie liczby drukarń w Warszawie. Memoriał nie został ostatecznie rozpatrzony na sejmie, ale echa jego znalazły się w przepisach sejmowych, a zwłaszcza w Prawach kardynalnych niewzruszonych z 7 stycznia 1791 roku.

BIBLIOGRAFIA:


  1. Bieńkowska Barbara, Chamerska Halina: Tysiąc lat książki i bibliotek w Polsce. Wrocław 1992

  2. Buchwald-Pelcowa Paulina: Historia literatury i historia książki. Kraków 2005

  3. Dahl Svend: Dzieje książki. Wrocław 1965

  4. Dubowik Henryk: Dzieje książki i bibliotek. Bydgoszcz 1976

  5. Estreicher Karol: Bibliografia Polska. Cz. 3, T. 4. Kraków 1897

  6. Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut”. T. 4, pod red. Tadeusza Mikulskiego. Warszawa 1977.

  7. Pzywecka-Samecka Maria: Drukarstwo muzyczne w Europie do końca XVIII wieku. Wrocław 1993

  8. Rudnicka Jadwiga: Nowatorstwo polskiej książki doby Oświecenia. „Rocznik Biblioteki Narodowej” R. 21/22, 1985/1986, s. 259 – 283

  9. Sowiński Janusz: Polskie drukarstwo. Wrocław 1988

  10. Staniszewski Zygmunt: Estetyka polskiego druku książkowego XVIII wieku. „Ze skarbca kultury”, 1960, z. 1(12), s. 120–164

  11. Staniszewski Zygmunt, Szczepaniec Józef: Ogłoszenia prasowe jako źródło wiedzy o książce w Polsce wieku XVIII. „Ze skarbca kultury”, z. 1(12): 1960, s. 165 – 170

  12. Szczepaniec Józef: Dufour Piotr: w: Słownik pracowników książki polskiej pod red. Ireny Treicher. Warszawa 1986, s. 187-189.

  13. Szczepaniec Józef: Drukarnia Mintzlerowska Korpusu Kadetów w Warszawie w latach 1778-1783. „Roczniki Biblioteczne” R. 2. 1958, s.51 – 88

  14. Szczepaniec Józef: O pracach nad historią drukarstwa warszawskiego Stanisława Augusta. „Ze skarbca kultury”, Wrocław 1952, z. 1(2), s. 31-33

  15. Szczepaniec Józef: „Teatr Polski” Piotra Dufoura. „Ze skarbca kultury”, z. 1(17): 1955 s. 245 – 275

  16. Szwejkowska Helena: Książka drukowana XV-XVIII wiek. Zarys historyczny. Wrocław 1983

1 J. Szczepaniec: O pracach nad historią drukarstwa warszawskiego Stanisława Augusta, „Ze skarbca kultury”, Wrocław 1952, z. 1(2), s. 31-33.

2 J. Szczepanie: Drukarnia Mintzlerowska Korpusu Kadetów w Warszawie w latach 1778 – 1783, „Roczniki   Biblioteczne”, R. 2, 1958, s. 51-88.

3 K. Estreicher: Bibliografia Polska. Cz. 3, T. 4. Kraków 1897.

4 J. Szczepaniec: O pracach…, s. 31-33.

5 Z. Staniszewski: Estetyka polskiego druku książkowego XVIII wieku. „Ze skarbca kultury” 1960, z. 1(12), s. 120–164.

6 J. Sowiński: Polskie drukarstwo. Wrocław 1988, s. 46-50

7 J. Szczepaniec: „Teatr Polski” Piotra Dufoura. „Ze skarbca kultury” 1955 z. 1(17), s. 245 – 275.

8 M. Przywecka-Samecka: Drukarstwo muzyczne w Europie do końca XVIII wieku. Wrocław, 1993.

9 J. Szczepaniec: Monopol prasowy S. Łuskiny. „Ze skarbca kultury” 1961, z. 13, s. 5-99.

10 H. Szwejkowska: Książka drukowana XV – XVIII wiek. Zarys historyczny. Wrocław 1983.

11 J. Rudnicka: Nowatorstwo polskiej książki doby Oświecenia. „Rocznik Biblioteki Narodowej”. R. 21/22: 1985/1986, s. 259 – 283.

12 J. Sowiński, op.cit, s. 46-50.

13 J. Szczepaniec: Dufour Piotr: w: Słownik pracowników książki polskiej pod red. Ireny Treicher. Warszawa 1986, s. 187-189.


14 J. Rudnicka: Nowatorstwo polskiej książki doby Oświecenia. „Rocznik Biblioteki Narodowej”, R. 21/22: 1985/1986, s. 259-283.

15 B. Bieńkowska, H. Chamerska,: Tysiąc lat książki i bibliotek w Polsce. Wrocław 1992, s. 53-55;

16 Z. Staniszewski, J. Szczepaniec: Ogłoszenia prasowe jako źródło wiedzy o książce w Polsce wieku XVIII. „Ze skarbca kultury”, 1960, z. 1(12), s. 165 – 170.

17 Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut”. T. 4, pod red. Tadeusza Mikulskiego. Warszawa, 1977.

18 Svend Dahl: Dzieje książki. Wrocław, 1965.

19 J. Szczepaniec: Drukarnia Mintzlerowska … s. 51- 88.

20 H. Dubowik: Dzieje książki i bibliotek. Bydgoszcz 1976, s. 69.

21 S. Dahl, op.cit., s. 262.

22 J. Szczepaniec, Monopol prasowy…, s. 5-99.





Pobieranie 64.26 Kb.





©absta.pl 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna