Dzieje Gminy Żydowskiej w Chmielniku. Opracował: Piotr Krawczyk



Pobieranie 151.28 Kb.
Strona1/2
Data05.05.2016
Rozmiar151.28 Kb.
  1   2
Dzieje Gminy Żydowskiej w Chmielniku.

Opracował: Piotr Krawczyk

[ krawp@o2.pl ]
Z historią miasta Chmielnika w ścisły sposób wiążą się również dzieje społeczności Żydowskiej, która była również reżyserem i twórcą wszelkich wydarzeń i sytuacji w tak wielowiekowych momentach bytności grodu położonym w centrum niecki Nidziańskiej. Historia miasta i Gminy Żydowskiej w ciągu stuleci bardzo mocno oddziaływała na sytuacje i warunki bytności mieszkańców Chmielnika. Dlatego bardzo ważne jest poznać historię tych przeszłych dziejów, jak i również zastanowić się jak w ciągu tego czasu mieszkańcy miasta mimo różnych wyznań wspólnie budowali świetność i wielkość Chmielnika.

Początki społeczności Żydowskiej w Chmielniku datowane są na około 1565 rok. Według niektórych przekazów do Chmielnika dotarli żydowscy uciekinierzy z Hiszpanii, co było rezultatem wydarzeń z roku 1492, gdzie Hiszpanie wygnali Żydów ze swojego kraju. Populacja żydowska w dość szybki sposób powiększała swoją liczebność, bowiem 18 kwietnia 1630 r., ówczesny dziedzic Chmielnika Krzysztof Gołuchowski wydał następujący przywilej: „dozwalający tymże starozakonnym zamieszkania, zakładania handlów różnych, winnicy, szynków y budowlów na placach nakoniec wystawienia Bóźnicy y szkółek”. Dokument ten, jak to było w praktyce, z jednej strony ułatwiał dalszy proces rozwojowy uformowanej częściowo już społeczności żydowskiej w mieście i popierał prawnie jej działalność gospodarczą, z drugiej zaś sankcjonował istniejący stan. Tak stan ilościowy członków gminy jak i jej potencjał finansowy w 1 poł. XVII w. musiał być wysoki, czego dowodem jest wzniesiona, do dziś istniejąca, duża i o wysokich walorach architektonicznych synagoga.

Synagoga została wybudowana w 1638 roku, położona jest na północ od rynku w odległości 300 m. od niego. Jej elewacja frontowa wychodzi na ulicę wybiegającą prostopadle z północno – wschodniego narożnika rynku. Miejsce to stanowiło na pewno centrum żydowskiej dzielnicy miasta. Wokół niej skupiały się niewątpliwie inne budynki użyteczności społecznej gminy jak wspomniane w przywileju „Szkółki”, dom talmudyczny, mieszkanie Rabina, itp. Budynek Synagogi bez względu na formę dachu musiał stanowić dominatę całej dzielnicy i być jednym z akcentów wysokościowych miasta. Do elewacji północnej synagogi przylegał cmentarz grzebalny. Z powodu wolnego rozwoju miasta w Chmielniku cmentarz żydowski był jeden i o niewielkim obszarze. Konieczne było całkowite wykorzystanie miejsc na cmentarzu w ten sposób że musiano grzebać jedno ciało nad drugim stosownie do rodziny, syn nad ojcem i córka nad matką. Z czasem ten rodzaj grzebania stał się tradycją i utrzymywał się mimo zwiększenia terytorium czy budowy nowych cmentarzy. Wskutek ekonomicznego rozwoju miast żydowska wspólnota rozszerzała swoje terytorium poza obszar przez siebie zajmowany, tworząc sklepy, warsztaty, budując domy w miejscach również zamieszkałych nie przez żydów. W Chmielniku okres ten zaczął się w połowie XVII wieku kiedy Arianie zostali w 1658 roku wygnani z Polski. Żydzi pozajmowali opuszczone przez nich domy i sklepy wraz z ich ekonomicznym dobrym położeniem. Od tego czasu Żydzi rośli w siłę i bardzo szybko dogonili nie żydowską społeczność w ekonomicznym znaczeniu.

Dla organizacji żydowskiego życia społecznego Chmielnik był tak samo jak wiele innych miast w ówczesnej Polsce zorganizowany w ten sposób że najwyższe stanowiska w społeczności zajmowali mędrcy i wybitni przedstawiciele żydowskiej starszyzny. Ta wspólnota szybko się uwidoczniła i odnosiła znaczące miejsce w życiu żydowskiego społeczeństwa już w XVI stuleciu. Chmielnik jako typowo rolnicze miasto należał do zrębu żydowskich autonomicznych instytucji w Polsce i podlegał pod Vaad HaMedinah na Krakowskim Kazimierzu.

Podczas Polsko – Szwedzkiej wojny żydzi Chmielniccy mieli bardzo trudny żywot. Społeczność żydowska została w poważnym stopniu wyniszczona. Żołnierze Polskiego hetmana Stefana Czarnieckiego winili Żydów za pomaganie Szwedom, skutkiem czego była śmierć około 150 żydów z Chmielnika w 1656 roku. Pośród zabitych był i rabin Chmielnika Rabbi Yitzchak.

Wpływy okręgu Krakowskiego na Chmielnik odzwierciedlał się tym że, w 1690 roku doszło do spotkania przełożonych żydowskich z krakowskiego Kazimierza na czele z rabinem i sędzią Krakowskim Aharonem Teoomim, autorem „Begdei Aharon” i „Choshen Aharon”, gdzie doszło do podziału wpływów. Ale doszło do tego, że w skutek sprzeciwu miejscowego Rabina żołnierze pułkownika Strawnika przybyli do jego zajazdu i w dniu Szabatu na popołudniowej modlitwie bez jakiegokolwiek powodu zaczęli Rabina Teoomima bić aż w skutek poniesionych obrażeń Rabin zmarł. Na drugi dzień w niedzielę potajemnie zabrano ciało Rabina do Pińczowa, gdyż obawiano się go pochować na cmentarzu w Chmielniku.

Niezwykłe zdarzenie nastąpiło w Chmielniku podczas posiedzenia Vaad HaGalil w roku 1676, gdzie jeden z uczestników Aharon Shmuel Kaidanover umarł 19 dnia od rozpoczęcia sesji.

Po okresie wojen rozpoczęły się znaczne podziały w strefach wpływów pomiędzy Krakowem a miejscowymi przedstawicielami rabinistycznymi. Były to kłótnie, gdzie wypominano sobie niewłaściwe używanie zasobów pieniężnych, machinacji wpływowych osób i konflikty między wspólnotami dotyczące hegemonii. Wspólnota Pińczowska starała się uzyskać wpływ na miejscową wspólnotę. Zadłużanie wzrastało, podatki na rzecz gminy ciągle wzrastały do tego stopnia że, miejscowi skarżyli się do starszyzny w Sandomierzu, gdzie w roku 1754 powołano komisje do zbadania nadużyć. Zaczęto przeprowadzać dokładne kontrole wydatków i według sprawozdania z 1764 roku, kiedy autonomiczne instytucje były likwidowane, zarząd starszyzny w latach 1754 – 1763 wydał na własne potrzeby sumę 897.607 zł, gdzie dostarczono rachunki na kwotę 541.466 zł. Długi zarządu w 1764 roku wyniosły do 338.089 zł.

W XVII wieku żydzi Chmielniccy mieli w swych rękach handel zbożem, zwierzętami i drewnem. W 1632 r. Pesach Yehuda z Chmielnika dzięki rozmaitym jarmarkom doszedł do dość zasobnej fortuny. W Chmielniku w połowie XVIII w. na jarmarkach wystawiane były na sprzedaż wielkie ilości materiału ze Śląska, francuski aksamit, adamaszek i płótno. Były to wspaniałe warunki dla rozwoju Żydowskiego handlu. Protestanci byli przychylnie nastawieni do Żydów. Tak samo po wypędzeniu Arian wspólnota katolików nie przeszkadzała żydom w ich życiu. Żydzi Chmielniccy nigdy nie byli dyskryminowani ani w handlu, ani w wykonywanej pracy czy poprzez ograniczenie napływu ludności żydowskiej do miasta.

Podczas spisu ludności w 1764 roku w mieście było 1445 żydów bez dzieci do jednego roku życia (z dziećmi poniżej jednego roku byłoby ich znacznie więcej). Stosownie do oficjalnego rządowego spisu 1132 osoby były zarejestrowane (w tym przypadku chodzi o dorosłe osoby). W zapisie Dziedzica w mieście było 265 głów rodzin z czego 68 osób było zarejestrowane jako zatrudnieni w różnych dziedzinach, np.: 1 prowadzący browar piwny. 2 oddających w dzierżawę wyprodukowany browar w ratuszu, 1 wyrobnik wina, 10 magazynierów, 1 kierowca platformy konnej, 9 krawców, 4 kapeluszników, 1 dziewiarz, 2 wyrobników koronek, 1 złotnik, 6 rzeźników, 4 piekarzy (gdzie sławne były wyrabiane z miodem ciastka „Pierniki”), 1 wytwórca mydła, 3 wytwórcy świec, 1 nożownik, 1 oprawca książek, 2 wyrobników wapna, 1 rabin, 2 kantorów, 1 zakrystian, 1 rytualny rzeźnik, 1 poważny kopacz, 8 pobożnych nauczycieli, 1 klezmer, 1 poślubiający żartowniś , 1 stróż, 1 kowal miedzi. Z tych 68 osób 20 było zatrudnionych w uczonych zawodach (7,5%), 6 duchownych (2%), 10 w handlu (3,8%), 1 w przewozie (0,4%), 33 fizycznej pracy (12,4%), 4 oddających w dzierżawę (1,5%). W XVIII wieku Żydzi Chmielniccy byli w posiadaniu wielkiej ilości bydła , którym handlowali z Podolem udając się tam przez Małogoszcz, południowo-zachodnie Kielce do Wrocławia wraz ze skórami i ziarnem dla Prus i Śląska.

Wraz z likwidacją autonomicznych instytucji wspólnot religijnych w Polsce pozostawały do spłaty długi tych instytucji. Nie było wtedy niezależnych pojedynczych wspólnot, bowiem najbardziej małe z kilkudziesięcioma osobami były związane z centrami prowincji. Dług prowincji krakowskiego Kazimierza, do której należał Chmielnik podczas spisu 1764 roku wynosił 288,818 zł plus wszelkie daniny w wysokości 34,218 zł stosownie do przedmiotu badania. Nie wiadomo jak duże długi wspólnota żydowska w Chmielniku miała, ale jest pewne że długi Chmielnika były stosownie wyobrażalne w długach prowincji.

Z lat podczas których Chłapowscy byli właścicielami miasta posiadamy kolejny przekaz źródłowy dotyczący gminy żydowskiej 10 maja 1808 r. Tego dnia zostaje zawarta umowa między Starostą Józefem Chłapowskim a gminą Żydowską stwierdzająca: „Iż Starozakonnym w mieście Chmielniku wolną będą mieli propinację wódki i piwa oraz, że każdemu Żydowi właścicielowi domu dozwala się wódkę palić, piwo warzyć i szynkować”.

Jak widać z tego dokumentu Żydzi całkowicie opanowali propinację i przemysł gorzelniany miasta. Niewątpliwie fakt ten musiał mieć istotne znaczenie dla dalszego gospodarczego rozwoju gminy. Rozwój ekonomiczny i wzrost ludności mieszkańców gminy szedł zapewne w parze z terytorialnym rozszerzeniem się dzielnicy Żydowskiej. Ekspansja ludności Żydowskiej szła niewątpliwie w dwu kierunkach: w kierunku rynku – rzeczywistego centrum handlowego miasta oraz w kierunku rozszerzania dzielnicy po jej zewnętrznej linii zabudowy a więc najprawdopodobniej od strony północnej i zachodniej.

Przeglądając wiekowe akta znajdujące się w Kieleckim Archiwum Państwowym, pod nr. sygnatury 2220 znajduje się teczka zatytułowana: „Zażalenia Starozakonnych miasta Chmielnika na Dziedzica” [Dziedzicem Chmielnika był wtedy Dezydery Chłapowski]. W dokumentach tu znajdujących się Chmielniccy żydzi w następujący sposób przedstawiają swój problem:



Dnia 27 września 1826 r. Do Wysokiej Komisyji Województwa Krakowskiego na ręce Wo. Komisarza Obwodu Stopnickiego. Gdzie Eyzyk Szklarz plenipotent od Gminy Żydowskiej w Chmielniku prosi w pokorze aby w przedmiocie danin i opłat Dworskich jako są aż nader przeciążeni (...) Gdzie w komentarzu do tego dokumentu urzędnik napisał: Już wprawdzie podpisany podał prośbę swą imieniem całej Gminy Żydowskiej do Wysokiej Komisyji Wojewódzkiej w przedmiocie przeciążenia jakiego mieszkańcy miasta Chmielnika doznają w opłatach dworskich na którą odebrali rezolucję do Wo. Komisarza Obwodu Stopnickiego odsyłającą by wszelkie exekucje dworskie aż do złożenia wyjaśnienia wstrzymane były.

Dnia 15 listopada 1826 r. przybyła do Chmielnika komisja Rządowa aby wyjaśnić zarzuty Gminy Żydowskiej wobec Dziedzica. Po przesłuchaniach sporządzono protokół, gdzie wpierw wyjaśnienia złożyła strona Dziedzica: W porządku rozpoznania i wyjaśnienia praw jakie służą Dziedzicowi Miasta prywatnego Chmielnika do żądania i pobierania czynszów i opłat od Starozakonnych w tymże mieście zamieszkałych (...) Dziedzicowi miasta Chmielnika jak innym Miast Szlacheckich Dziedzicom, służyły dawniej prawa z samego tytułu Dziedzictwa wpływające i służą dotąd do różnych czynszów, opłat, danin, które exgekwowane były przy nadaniach mieszkańcom udzielanych. Świadczy Inwentarz z roku 1787, który do jakich czynszów, danin i robocizn miał podawać Dziedzicowi miasta Chmielnika prawo od mieszkańców Chrześcijan i Starozakonnych. Świadczy takoż Rezolucja byłego Urzędu Cyrkularnego Kieleckiego pod 9 lutego 1799 roku wydane, że Rząd Austriacki przyznał Dziedzicowi wszelkie opłaty od Starozakonnych przypadające i takowe opłacać nakazał. Wśród opłat są: Suma zł polskich 2.500 którą pod tytułem Handlowego Starozakonni opłacają; Suma zł polskich 500 które wynikła z zaległości powyższej opłaty, a które to także była rozłożoną do wypłaty na lat 10. Te obydwie opłaty dotykają ogółu Starozakonnych w Chmielniku zamieszkałych. Suma zł polskich 144 którą oddzielnie pod tytułem Korzenne opłacają ci tylko Starozakonni którzy się trudnią fabryką lub szynkiem trunków, a która wypływa z Manplanacyji między Dziedzicem a Kachałem dnia 10 maja 1808 roku zawartej (...) Opłatę handlową zł polskich 2.500 rocznie wynoszącą pobierał Dziedzic kwartalnie z góry, rok się uważał od św. Jana, to jest od 24 czerwca każdego roku (...) Opłata zaś korzenne zwana która wynosi zł polskich 144 wybieraną była w każdym roku od 1 stycznia z góry. I poborem i rozkładem powyższych opłat trudnił się dawniej Kachał, a potem Dozór Buźnicy, czasem zaś Dwór dodawał swojego oficjalistę do poboru.



Odpowiedzią strony Żydowskiej było zawarte również w tym raporcie wyjaśnienie za pomocą argumentów wystawionych przeciw Dziedzicowi Dezyderemu Chłapowskiemu i przestawione przez Eyzyka Sklarza przedstawiciela Gminy Żydowskiej: (...) Inwentarz ze strony Dziedzica pokładany w roku 1787 spisany nie stanowi żadnych prawności bo jest pismem jednostronnym nie mającym cechy urzędowości, więc nie stanowi żadnego dowodu. Rezolucja Rządu Austriackiego z daty 9 lutego 1799 roku takoż nie stanowi dowodu bo nakazuje aby Dziedzic robił rocznie pod powagę Rządu ze Starozakonnymi układy. Co do opłaty korzennej rocznie po zł polskich 144 wypływającej z Manplanacyji z roku 1808 między Dziedzicem a Kachałem zawartej która zarazem stanowi opłatę Mlewną po zł 3 od korca zboża, takoż może się uważać za nielegalną, bo śp. Józef Chłapowski nie był Dziedzicem tylko Dożywotnikiem, więc umowa ta obowiązywała tylko do Jego życia. (...) Opłaty Dworskie wybierali dawniej niektórzy Urzędnicy Miejscy i Oficjaliści Dominikalni, a niektóre Starozakonni. Co rok bywał robiony spis domów, także rzemieślników, fabrykantów, professjonistów, itd. i podług takowego spisu wyliczano opłaty. Również egzystowała Krupka Rzeźnicza, z niej Kachał wypłacał Dworowi po zł 2.500, gdy Krupka zniesiona została, ustanowiono potem Krupkę handlową z której nie tylko Dziedzica zaspokajał Kachał, ale opędzał z tego funduszu i inne Kachalne potrzeby. I o takiej to krupce handlowej wspomina Rezolucja Rządu Austriackiego pod dniem 9 lutego 1799 roku wydana w punkcie 3: Krupka ta handlowa miała takie zasady iż był wybierany jeden miernik któremu każdy mieszkaniec powinien się rozliczać co tydzień ze swojego dochodu, np. Kupiec musiał wyznać wiele nabył towaru i od szacunku tego towaru musiał zapłacić pewny procent. Rzemieślnik musiał wyznać wiele nabył towaru i od szacunku tego towaru musiał zapłacić pewny procent. Rzemieślnik musiał wyznać wiele nabył towaru i od szacunku tego groszy 3 od złotego. Tym sposobem każdy mieszkaniec w miarę swego dochodu przykładał się do ogólnej składki. Ale i ta handlowa krupka ustała więc teraz robi się rozkład na Mieszkańców i podług rozkładu wybiera się na Dziedzica składkę. (...) W tym miejscu Starozakonni Eyzyk Szklarz i Josek Rubinsztejn, stawający w imieniu ludu Starozakonnego oświadczają iż oni akceptować nie mogą żadnej opłaty Dworskiej, a szczególnie opłaty zł polskich 2.500, a zatem nie przystają na żadne rozkłady, a to z powodu że Dwór pobierając opłaty z domów, placów, familii, rzemiosł itd. nie ma prawa do powyższej opłaty, ile że lud ubogi nie jest w stanie ponosić onej, a Dwór ma z Mlewnego zł polskich 8.000 oprócz Propinacji.

Mimo tych wyjaśnień przez Żydów Chmielnickich, doszło do rozprawy sadowej, gdzie wyrok był z korzyścią dla Dziedzica. Mimo tego wyroku w dalszym ciągu Starozakonni uchylali się do opłat na rzecz Dworu, i dopiero następny dziedzic miasta pod dniem 27 maja 1835 roku wyegzekwował te kwoty w następujący sposób: Stopnica. Urzędnik Sekcji donosi o zarządzeniu Egzekucyji do Mieszkańców Miasta Chmielnika za niezwłocznie należytych Danin Dworskich na rok bieżący JW. Generałowi Tańskiemu Dziedzicowi. Do Komisji Województwa Krakowskiego – Komisarz Obwodu Stopnickiego. Burmistrz miasta Chmielnika sporządziwszy rozkład Daniny od Starozakonnych mieszkańców Miasta Chmielnika w roku 1835 Dziedzicowi miejscowemu JW. Generałowi Tańskiemu przypadającej, takowe komisarz wykazał z polecenia Komisyji Wojewódzkiej przesłał z Kozakami do wyegzekwowania, o czem, że się stało zadość woli Komisyji Wojewódzkiej (...). Jak widzimy Tański aby wyegzekwować należne mu opłaty posłużył się Kozakami.

Potężny rozwój miasta tak terytorialny jak i wzrost ilości jego mieszkańców nastąpił w ciągu całego wieku XIX i początku XX w. Gmina Żydowska w początkach XIX w. przeznaczała duże sumy pieniężne na pokrycie kosztów utrzymania instytucji kahalnych. Dane z r. 1819 podają, że na ten cel przeznaczono 4.700 zł – „na utrzymanie szkółki, Bóźnicy, Duchownych podłóg zwyczaju”. W roku następnym suma była analogiczna jak poprzednio.

Jeden z pierwszych udokumentowanych wielkich pożarów jaki nawiedził Chmielnik, choć nie można wykluczyć że wcześniej takie pożary miały miejsce, było to 25 sierpnia 1811 roku. Materiał źródłowy w następujący sposób opisuje to tragiczne wydarzenie: Świetna Podprefektura Powiatu Szydłowskiego, Departamentu Krakowskiego. Magistrat Miasta Chmielnika wraz z Kachałem czyni relację do Świetnej Podprefektury Powiatu Szydłowskiego iż na dniu 25 sierpnia, to jest o godzinie 12 w nocy niewiedząc z skąd wynikł tak wielki pożar ognia z domu Chajma Martkowskiego z pod nr. 24 iż ciężko było zratowania tegoż pożaru bo ledwo z dachu drudzy pouciekali a nawet jeden żydek lat mający 10, spalony na śmierć w ogniu został, a kilka osób dla wyratowania siebie na twarzy poparzeni zostali. (...) Po tym ogniu poszło kilkadziesiąt domów w których zawierają więcej jak 60 famili tak żydowskiej jako i katolickich które znaczną jak połowę miasta strawiło (...) Chmielnik dnia 27 sierpnia 1811 roku. Dopiero po pewnym czasie sporządzono dokładniejszy raport dotyczący strat jakie wynikły z tego pożaru: Na dniu 25 sierpnia zeszłego roku z niewiadomej dotąd przyczyny w Mieście Chmielniku spaliło się 28 domów z wszelkimi ruchomościami i nieruchomościami. Ponadto 9 domów zostało uszkodzonych w których tylko dachy częścią spalone, częścią zdarte zostały. Zaś 15 domów Starozakonnych którzy składy swoje mając po domach najemnych spalonych w towarach, zbożu i innych ruchomościach ci takowe przez ogień utracili. Dziedzic zaś Chmielnika JW. Józef Chlapowski stracił przez ogień w tym mieście Auteryję – Ratusz zwaną z której 2.000 zł polskich czynszu pobierał. 6 sklepów z których kupcy opłacali 784 zł polskich; 6 jatek z których rzeźnicy opłacali 72 zł polskich; Dom Traktycki z którego rachując co kowal opłacał tam zamieszkały 549 zł polskich. Ogólnie stracił Dziedzic w prowentach miasta 3.396 zł polskich. Utraciwszy przez pożar ogniowy znaczną część Miasta Chmielnika a prawie najbogatszych Włościanów domy szczególniej że w centralnym miejscu w Rynku. Z dokumentów tych wynika że w większości w skutek tego pożaru straty ponieśli Starozakonni mieszkańcy miasta.



Dość szczegółowe dane statystyczne z 1827 r. Chmielnik liczy 197 domów i 1.514 mieszkańców. Do roku 1849 nastąpił prawie dwukrotny wzrost ludności i miasto liczy 2.914 mieszkańców w tym 1.976 pochodzenia żydowskiego. Wielki pożar jaki dotknął Chmielnik 21 czerwca 1849 roku zniszczył ¾ miasta. Spaliły się całkowicie 3 strony rynku (północna – zachodnia – wschodnia), ulice: Bóźnicza, Zatylna, Kościelna, Stopnicka, Szydłowska, Garbarska, Furmańska i częściowo Kielecka. Pożar wybuchł w dzielnicy żydowskiej i ona uległa największemu zniszczeniu. W ciągu 2 godzin spaliło się 139 domów mieszkalnych i 122 budynki gospodarcze. Między innymi spaliła się Bóźnica, dwie szkółki kahalne, Magistrat, Stacja Pocztowa, szkoła elementarna i szpital parafialny. 1.157 osób zostało bez dachu nad głową w tym 207 katolików i 950 Żydów. Straty jakie miasto poniosło w zmagazynowanych towarach – bez szacunku zniszczonych budynków wyniosły 63.930 rubli srebrnych, w tym 80% własności żydowskiej. Po pożarze tym następuje nowa regulacja miasta postanowiona przez administracyjne władze Gubernii radomskiej. A oto w jaki sposób dokument źródłowy opisuje to wydarzenie: Chmielnik 22 czerwiec 1849 roku. Raport. Powziąwszy prywatną wiadomość o wydarzonej w dniu wczorajszym w Mieście Chmielniku pogożeli pośpieszyłem przybyć na miejsce, gdzie wstępnie odniosłem przekonanie. Dnia wczorajszego o godzinie 4 z południa okazał się ogień na dachu domu Starozakonnego Lejbusa Mindrowskiego. Pomimo silnego ratunku ogień ten z powodu panującej od kilku tygodni posuszy i mocnego wiatru zachodniego, w jednej chwili inne pobliskie dachy ogarnął i w tak gwałtowny rozszerzył się sposób że wszelkie usiłowania miejscowej władzy i mieszkańców do gaszenia jego udaremnił. W ciągu dwóch godzin spaliło się: Domów 139 w których liczbie mieści się Boźnica i Szkoła Żydowska, dom gdzie urzędował Magistrat i Stacja Pocztowa z wszelkiemi tych władz papierami i urządzeniami. Szkoła Elementarna i Szpital parafialny. Stodół, stajen, obór itp. 122. Wierzch dwóch Studzien w rynku. Liczba przytułku i sposobu do życia zostających wynosi 297 z ludnością 1.157. Albowiem nagło i gwałtownie rozszerzenie się ognia, zmusiło mieszkańców z życiem chronić się, nie pozwalając im zająć się ratowaniem swego mienia. Nikt jednak życia przy tym nie stracił. Straty z tego powodu poniesione w zapasach zboża, okowity, wełny, drzewa do budowli, w różnych branżach, kosztownościach, itp. wynosi w przybliżonym sposobie rubli srebrnych 63.930 nie licząc do tego zabudowań. Przyczyna pożaru dotąd niewiadoma. W tak smutnem położeniu Naczelnik powiatu zawejzawszy mieszkańców pobliskich Miasteczek o tymczasowe dostarczenie dla nieszczęśliwych pogorzelców chleba w oczekiwaniu od Opiekuńczego Rządu upoważnienie o które czynienia się najunizieniej upraszać do zbierania dla nich dobrowolnych składek utworzył komitet do tymczasowego przyjmowania tychże składek i rozdzielenia onych między najpotrzebniejszemi, a to z osób następujących: P. Antoniego Kędzierskiego – Burmistrza Magistratu miejscowego; P. Rezenfelia – Lekarza Okręgowego; WJX. Kaweckiego – Proboszcza miejscowego; Starozakonnych – Jochenen Mortka Sylmana, Lejbusa Wiśniarka – Dozorców Buźniczych, Abrama Sztraucha – handlującego – którzy otrzymawszy od Naczelnika Powiatu książkę sznurową z jednej libry papieru złożoną do zapisania dobrowolnych ofiar, czyli że obowiązek ten przyjmuje. Podpisano – Naczelnik Powiatu Stopnickiego. Z tego dokumentu widać w jak tragicznym położeniu znaleźli się mieszkańcy miasta Chmielnika.

W roku 1851 wybucha kolejny pożar w dzielnicy żydowskiej. Zniszczeniu ulega 21 domów, w tym 19 mieszkańców pochodzenia żydowskiego. Te dwie kolejne klęski żywiołowe nie zahamowały jednak rozwoju miasta. Dogodne położenie geograficzne, rozwijający się stale handel tranzytowy, którego centrum stanowi Chmielnik powoduje stały i bardzo szybki wzrost ludności. W roku 1852 miasto liczy 3.186 mieszkańców, a w 1860 – 3.488, w tym 2.272 żydów. Posiada 285 domów w tym 73 murowane.

W okresie tym Gmina Żydowska posiada 4 budynki społeczne zajmujące powierzchnię 1 morgi i 50 prętów, a fundusz jaki kahał przeznacza na utrzymanie Bóźnicy jest dosyć wysoki i waha się między 400 a 500 zł, a nawet w roku 1865 przekracza 700 zł.

W roku 1876 kolejny pożar niszczy prawie całe miasto. Spaliło się 208 domów mieszkalnych i 416 budynków gospodarczych. Straty sięgają astronomicznej sumy 153.204 ruble srebrne w zabudowaniach i 140.000 rubli srebrnych w towarach.

Czy do 1880 r. miasto zostało całkowicie odbudowane – należy wątpić, ale w porównaniu z r. 1860 ludność Chmielnika powiększa się o 1.693 mieszkańców. Okres niepodległości państwowej w dalszym ciągu sprzyja rozwojowi miasta. W 1921 liczy ono 7.690 mieszkańców w tym 5.908 pochodzenia żydowskiego, a w 1929 r. przekracza 10.000, w tym 70% żydów. Terytorialnie powierzchnia miasta osiąga 570h. W tym czasie przewaga ilościowa i ekonomiczna ludności żydowskiej jest przytłaczająca. Posiadają oni 252 sklepy (8% sklepów jest w rękach ludności katolickiej), 71% rady miejskiej stanowią Żydzi.

W okresie międzywojennym w Chmielniku zamieszkiwało 8050 osób (w 1931 r.), w tym 6359 Żydów (79%) i 1691 Katolików (21%). Podobnie układały się proporcje gospodarcze. 80% zakładów rzemieślniczych, przetwórczych, sklepików należało do Żydów, a tylko 20% do Katolików (głównie gospodarstw rolnych). Częścią gospodarki miejskiej był drobny przemysł, zaspokajający główne potrzeby lokalne. Jednym z poważniejszych zakładów była kopalnia wapieni Chaima Franka, zatrudniająca 7 osób. Wapiennik prowadził także Eliasz Szlama w Ptaszniku. Moszek Wesengarten prowadził produkcję wód gazowanych, Icek Rajza – produkcję win owocowych. Olejarnia należała do Szlamy Brykmana, a browar do Icka Dęba, „Fabryka mydła i świec” do Moszka Pasternaka.

Chmielnicki handel niemal w całości opanowany był przez Żydów. Z 347 stałych punktów handlowych 90,2% należało do Żydów.

Dla rozwoju rzemiosła i handlu potrzebne były instytucje kredytowe. W tym okresie działały następujące Żydowskie instytucje:

- Bank Handlowo-Przemysłowy. Powstał 19 listopada 1923 r. Prezesem został wybrany I. Mincberg. W 1930 r. decyzją walnego zebrania został rozwiązany na skutek niewypłacalności.

- Kasa Kredytowa. Założona została przez 13 Żydów 16 czerwca 1929 r. jego nazwę zmieniono na Bank Kredytowy. Prezesem był Josek Działowski. W 1934 r. został zlikwidowany z powodu deficytu, który przyniosła jego działalność.

- Bank Kupiecki. Powstał 10 kwietnia 1922 r., a w roku następnym został zlikwidowany. Jego prezesem był Herman Leszman.

- Bank Dyskontowy. Powstał w 1924 roku i po kilkunastu miesiącach został zlikwidowany. Jego prezesem był Mojżesz Fajngold.

Najbardziej znaną i popularną żydowską organizacją polityczną była Organizacja Żydów Ortodoksów „Agudath Israel” (Aguda). Do czołowych działaczy partii należeli Abram Fisz Wolf Wajnryb i Abram Czapnik. Obok niej działało stowarzyszenie młodzieży syjonistycznej „Brith Trumeldor” na czele z takimi działaczami jak Isacher Kaneercukier, Cydyk Lejman, Izrael Wjnberg. Należało do niego 25 osób. W połowie lat dwudziestych zaktywizowała się Organizacja Syjonistów Ortodoksów Mizrachi. Jej program zamykał się w haśle „Religia, Praca, Nauka”. Liczyła ok. 50 członków. Pod jej wpływem znajdowało się Żydowskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Jabne”. W kwietniu 1934 r. Mizrachi urządziła przedstawienie amatorskie, z którego dochód przeznaczono na materialną pomoc emigrantom palestyńskim. W październiku tego roku organizacja Mizrachi zorganizowała odczyt dr Gottesolinera na temat „Odbudowania Palestyny i wrażenia z pobytu w Palestynie”. Prelegent nawoływał do składania ofiar na odbudowę Palestyny i umożliwienie Żydom emigracji do Palestyny.

Pośród żydowskich partii politycznych działały także: Żydowska Socjalistyczna Partia Poalej Syjon (PS – Prawica), Żydowska Socjalistyczno - Demokratyczna Partia Robotnicza w Polsce Poalej Syjon-Lewica (PS-Lewica), prowadziła własną bibliotekę.

3 sierpnia 1928 roku Szmul Rozannblum założył PPS Lewicę, do której przystąpiło 14 członków. Mieściła się w lokalu Icka Majer – Dąba.

Kolejne ciekawe źródło historyczne przedstawia obraz miasta wraz z jego strukturą społeczno-zawodową w 1929 roku. Widzimy tutaj szczegółowe dane dotyczące wszelkiego rodzaju działalności gospodarczej ludności żydowskiej i katolickiej w okresie międzywojennym:



Miasto, pow. Stopnica, siedziba sądu pokoju, sąd okręgowy Kielce, 7730 mieszkańców, linia kolejowa wąskotorowa Jędrzejów-Bogoria, Magistrat i kościół katolicki. Szkoła zawodowa żeńska. Cech masarski, związek kupców żydowskich. Targi: co czwartek. Garbarstwo, młyny.

Burmistrz: vacat.

Straż ogniowa ochotnicza.

Lekarze: Bałanowski N. dr – Phull G. dr (ginekolog) – Skwara Paweł dr

Lekarze dentyści: Ryterband Ł.

Notariusze: Baranowski L.

Komornicy: Janczur E.

Akuszerki: Osakow A.

Apteczne składy: Łudczak B.

Apteki: Odrobiński R.

Banki: Bank Dyskontowy, Sp. z o. o. – Bank Handlowo-Przemysłowy, Sp. z o. o. – Bank Ludowy, Sp. z o. o. – Bank Udziałowy, Sp. z o. o.

Baty – wyrób: Rozenblum J. – Rozenblum M.

Bawełniane wyroby: Turkieltaub Ch.

Bednarze: Borek J. – Gołębiowski W. – Gudwański J.

Bielizna – pracownie: Bergfrajnd Ch. – Cecerska M. – Cecerska S. – Cecerski M. – Cholewa N. – Goldberg F. – Gorzelnik T. – Hellor Ch. – Kamelgor M. – Kantor Sz. – Kantor Z. – Karzyńska R. – Klajner Ch. – Klajnplac E. – Landau C. – Mentlik B. – Moszenberg M. – Niremberg Ch. – Niremberg S. – Nożyce K. – Pasternak M. – Rozenberg P. – Rulian B. – Solnik H. – Tajtebaum Ch. – Tuchmajer R. – Wajnberg M. – Zaifman J.

Blacharze: Birman J. – Solnik J. – Solnik Sz.

Blawaty: Ajdelman Ch. – Ajzyk Bcin. – Bugajski R. – Fisz A. – Gertner M. – Goldsztajn H. – Klajn B. – Liberman M. – Liberman R. – Makowska F. – Mentlik M. – Mentlik S. – Miodownik R. – Naparstek E. – Zajdman N. – Nowotna F. – Rozenfarb R. – Rubinstein J. – Szklarz E. – Szulzyngier Ch. – Wainsztadt M. – Zylberberg H. – Zylberberg Sz.

Budulec: Buchbinder M. – Wajnbergier M. – Wiśnicki B.

Bydło – handel: Szulman J. – Wygodny C.

Cukry: Łukawiec Ch.

Cukry – fabryki: Samburski Sz.

Czapki: Jurowicz L. – Nirenbreg J. – Przeworski Z. – Rajman J. – Unfeld I.

Drób: Brum F. – Brzyski Ch. – Brzyski I. – Bulwa J. – Chleba I. – Dyzenfeld I. – Dziura A. – Figowicz H. – Frydman M. – Glojt M. – Gluzman M. – Goldberg H. – Goldberg E. – Goldlist Ch. – Handelsman Sz. – Kasza J. – Klarman A. – Lewenstein Z. – Mały C. – Osja H. – Raut H. – Wajnberg U. – Zajd Sz.

Drukarnie: Dziura F. – Fajngold Ch.

Drzewo: Buchbinder S. – Cecerski M. – Cukierman J. – Gutman J. – Kantor N. – Kaufman B. – Kaufman G. – Kaufman J. – Lewkowicz J. – Mapa Z. – Morowicz M. – Ogniewicz A. – Turkieltaub J. – Turkieltaub M. – Turkieltaub R. – Turkieltaub Sz. – Wajnberg R. – Wygodny.

Farby: Lajman I. M. – Mendrowska F. – Mendrowski.

Felczerzy: Klajnert I. – Rubinstein M.

Fotograficzne składy: „Sztuka“ właściciel Sobol F.

Fryzjerzy: Moszenberg D. – Moszenberg J. – Moszenberg Sz. – Wilczyk Ch.

Futra: Mendrowski A.

Galanteria: Awner M. – Dyzenbaus G. – Fajgenbaum S. – Gutman K. – Jegier M. – Klajnplac M. – Langwald M. – Pasternak L. – Rozenblum Z. – Tajtelbaum M. – Wajnfeld W. – Wajnberg I. – Wiernik I. – Wiśnicki M. – Zylberberg I. – Zysman M.

Garbarnie: Cecerska G. – Działoszycki B. – Działoszycki H. – Gutman M. – Gutman I. – Helberg H. – Kocłąb D. – Liberman S. – Masarz H. – Masarz I. – Miller Ch. – Rydelnik W. – Szpigiel Ch. – Zalcman D.

Garncarze: Gotfryd K.

Gilzy do papierosów – fabryka: Żrycka B.

Gonty: Gorlicki A.

Grzyby: Mendlewicz P.

Herbaciarnie: Dajtelbaum R. – Jedwabny S. – Klarman Ch. – Klarman E. – Klarman R. – Nisengarten D.

Introligatorzy: Nirenberg L. – Nirenberg Sz.

Jadłodajnie: Cieślewicz A. – Zamojski S.

Kamasznicy: Brutman N. – Djament B. – Gorlicki M. – Jakóbowicz Ch. – Joskowicz Ch. – Leszman Ch. – Mindlarz M. – Samenband Ic. – Węgier H. – Zysman P.

Kapelusze: Moszkowicz D. – Najan H. – Zajd L.

Kasy pożyczkowo-oszczędnościowe: Spółdzielcza Kasa Pożyczkowa.

Kinematografy: Zarząd Straży Ogniowej.

Kolonialne towary: Frajdman H. – Goldlist G. – Grinbaum M. – Jegier C.

Kołodzieje: Daniela B. – Gołębiowski W. – Gorlicki Ch. – Mydlarz E. – Szczukiewicz A. – Ślusarski A. – Wawszczyk R.

Komisowe domy: „Polonja” Sp. z o. o.

Konfekcja dziecięca: Miller A. – Najman D.

Konfekcja ludowa: Osja L. – Pasternak F. – Pasternak M. – Smolarz Sz.

Kooperatywy: Związek Spółdz. Spoż. Rzplitej Polskiej.

Kowale: Blacha T. – Kwaśniewski J. – Kwaśniewski K. – Pasternak W. – Skowerski F. – Ślusarski F. – Stachowicz F. – Swierzowski L. – Szokoś W.

Krawcy: Abramowicz B. – Ajdler A. – Ajzenberg S. – Bekier Sz. – Borszewski P. – Browarnik I. – Byk H. – Cioło G. – Czarny L. – Djament Z. – Goldsztejn J. – Gorlicki M. – Grojsman M. – Igielnik M. – Kohn J. – Lemberg E. – Liberman H. – Pasternak F. – Pasternak M. – Samentbant U. – Szajnfeld L. – Tarek Sz. – Tarek Z. – Tyzman D. – Warszawski M. – Zylberberg H.

Księgarnie: Fajngold Ch. – Zunszejn Sz.

Kuchenne naczynia: Aspis H. – Birman C. – Bomsztejn Sz. – Gluzman D. – Listgarten N. – Moncarz E. – Wiernik Sz.

Kuśnierze: Gutman J.

Malarze: Frajdman J. – Goclowicz Z.

Maszyny do szycia: Kodenczyk J. – Kaźmierczak.

Mąka: Bekier T. – Goldblum I. – Kifel L. – Miedzigórski Sz. – Oksenhendler Ch.

Miodosylnie: Ferlegier J.

Młyny: Berlin – Wojcikiewicz i Pińczowska (mot) – Finkelsztejn W. – Rubin S. – Taubenblatt F. (wod).

Murarze: Borek F. – Doros S. – Gołębiowski J. – Janecki J. – Janecki W. – Pawlik W. – Radwański F. – Radwański J. – Styczeń Z. – Wawszczyk J.

Mydło – fabryki: Brykan Sz. – Mentlik L. – Pasternak M.

Nabiał: Brutman H. – Horszkopf C. – Herszkowicz L. – Kwaśniewski B. – Miodownik Ch. – Pion B. – Szczytnik G. – Trąbacki B. – Zonszein M.

Nafta: Guttman B. – Margulies S. – Weksler I.

Nasiona: „Rolnik Polski“ wł. Jan Grabda – Pińczowska.

Nasiona – nawozy – chemikalja f. C. Ulrich Warszawa – Sipawski E., Kielecka.

Nierogacizna – handel: Gołębiowski J. – Gołębiowski K. – Gołębiowski M. – Gołębiowski T. – Kall i Radwański – Klimaszewski J. – Nowaczek A. – Pawłowski J. – Pawłowski K. – Wawszczyk W. – Wiśnicki Sz. – Wrzesień A.

Obuwie: Ajzenberg Ch. – Ajzenberg K. – Birewajg A. – Brzyski L. – Cichoński J. – Czarny Ch. – Djament S. – Korenblum S. – Kosowski S. – Langwald T. – Nutkiewicz L. – Nusbaum L. – Pasternak I. – Sztrum H. – Zalcberg I.

Olejarnie: Garfunkiel – Lerner L.

Opał: Kaufmann J.

Owoce: Abramowicz L. – Browanziuk I. – Jakóbowicz Ch. – Joskowicz M. – Kataryniarz L. – Loberbaum D. – Rozenberg Ch.

Pieczywo: Berlin B. – Cieślewicz J. – Finkelsztejn L. – Goldblum B. – Jedwabny A. – Jedwabny K. – Ładowski J. – Mącarz E. – Mikułowska C. – Wajcman R. – Zając M.

Piekarnie: Birenbaum P. – Garfinkiel F. – Gutman Ch. – Kaufman J. – Kobiałka I. – Łazęga J. – Pakosińska T. – Rozenblum J. – Szenkier M. – Warszawska H. – Warszawski I. – Żelazo A.

Pierze: Brutman J. – Drewniany J. – Dyzenbauz Sz. – Dziura M. – Dziura Sz. – Epsztajn K. – Eronrajch D. – Gluzman M. – Goldlist H. – Goldwaser E. – Guzy J. – Hering T. – Jakóbowicz J. – Krówka F. – Kukiołka A. – Lament M. – Lederman M. – Lewensztajn Bcia – Lewensztajn Sz. – Lubka Ch. – Łapa A. – Mendlewicz J. – Mentlik S. – Nożyce B. – Ogniewicz T. – Pasternak Ch. – Perelsztajn H. – Perelsztajn M. – Poper Sz. – Prajs I. – Przęda Z. – Rotenberg P. – Rubinsztajn J. – Siapsiewicz G. – Skrobacki M. – Sztajnfeld Ch. – Wajnberg T. – Wosberg Sz.

Pierze – sortownie: Czarnocha F. – Frajman Ch. Sz. – Stopnicki M. – Topioł S. – Zymberg A.

Piwiarnie: Felregier D. – Felregier J. – Płóciennik J. – Sylman L. – Wajnsztajn I. – Żrycki P.

Płótno – tkalnie: Helfgot W. – Skrobacki M. – Sztrauch M.

Pończochy: Taubenblat – Zalcberg G.

Powroźnicy: Roter M. – Rozenberg G.

Restauracje: Abramowicz H. – Boksa J. – Leszman S. – Stradowski A. – Śliwiński S. – Garula T. – Wójcik J.

Rolnicze narzędzia: „Rola” wł. Lipowski E. – „Rolnik Polski” wł. Grabda J.

Różne towary: Bugajski i Nisengarten – Kazmierczak W. – Margules L. – Rajch Ch. – Wajsbort S. – Związek Polskiego Stowarzyszenia Spożywców w Warszawie, oddział.

Ryby: Skrobacki A.

Rymarze: Kamelhar L. – Klajnplac G. – Klarman Sz. – Ogniewicz F. – Rotar M.

Rzeźnicy: Ajzenkopf Sz. – Mącznik B. – Mendlewicz J. – Mendlewicz M. – Mendlewicz Sz. – Mortyn H. – Mortyn I. – Mortyn M. – Mortyn Sz. – Piskor W. – Stradowski A. – Sztajnberg Sz. – Tarek H. – Tarek Sz. – Wiśnicki Ch. – Wiśnicki J. – Wygodna B. – Żernicki M.

Sitarze: Ajzenberg S. – Gotfrid I. – Lenberg A.

Skóry: Chmielnicka T. – Djament L. – Fajgienbaum M. – Felman M. – Ferlegier J. – Glajt H. – Godlewski Sz. – Gutman J. – Herszel Z. – Knobel J. – Lewenrajch S. – Lewkowicz Ch. – Naparstek Ch. – Pasternak J. – Pion A. – Solarz Ch. – Sztajnfeld Sz. – Wajsman D. – Wajl T. – Zalcberg S. – Zylbersztajn Ch. – Żrycki L.

Sól: Margulies S. i L. – Rodoł M. J.

Spirytualia: Rozenblum B. – Rozenblum J. – Więckowska Wł.

Spożywcze artykuły: Abramowicz Z. – Apfelbaum L. – Apfelcwajg H. – Awuca M. – Bekier G. – Belfer M. – Białowąs J. – Borensztejn S. – Brzyski Ch. – Bursztyn I. – Djament J. – Drewniana R. – Dyzenhauz F. – Dziura F. – Fajgenbaum Sz. – Federman Ch. – Frajdman H. – Frydman F. – Frydensohn A. – Frydensohn J. – Garfinkiel K. – Gibrowicz K. – Goldberg Ł. – Grosman Ch. – Gutman B. – Herszenhorn E. – Klajman F. – Krówka K. – Kwaśniewski L. – Lerner Ch. – Lerner H. – Lerner M. – Lewensztajn Ch. – Liberman J. – Lipszyc D. – Ładowska F. – Machtygier Ch. M. – Mapa J. – Mentlik F. – Mentlik G. – Miedzigórski Ch. – Miodownik S. – Molisak W. – Nadler F. – Najman B. – Nigus Sz. – Ogniewicz J. – Okręgowa Spółdzielnia Stowarzyszenia Spożywców Osak – Pasternak J. – Pasternak Sz. – Perelman A. – Pfefer N. – Płóciennik I. – Rajdman H. – Rakowski J. – Rozen E. – Rozenbaum Z. – Roter Ch. – Roter J. – Rubinstajn J. – Skoczylas A. – Skórnik C. – Szafraniec W. – Szolewicz F. – Sztrum H. – Tandetnik A. – Tuchman R. – Tyonz Sz. – Udler F. – Udler Hj – Ungier – Wajsberg F. – Wasbort S. – Wciślik K. – Wilczykowski F. – Wiśnicka F. – Wiśnicki M. – Wygodna E. – Wygodna M. – Zalcberg A. – Zalcberg J. – Żernicki A. – Żrycka D.

Stolarze: Białogórski B. – Białogórski F. – Białogórski M. – Bomsztejn N. – Drukacz A. – Feldman H. – Frydman A. – Frydman G. – Gorlicki J. – Gorlicki Sz. – Kalmowicz B. – Koszerman J. – Mendlowicz A. – Miodownik J. – Mortyn I. – Moszkowicz G. – Moszkowicz J. – Mejdlan N. – Nożyce Sz. – Nożyce Sz. – Prawerman F. – Rozenbaum M. – Rozenberg F. – Rydelnik I. – Skórzowski J. – Szulcman A. – Szulcman Ch. – Żernicki A. – Żernicki D.

Szewskie przybory: Wakman J.

Szewcy: Brzyski M. – Chleba Ch. – Ciele M. – Dawidowicz M. – Eliszewicz F. – Frydman L. – Frydman P. – Kantor Sz. – Kirszenbaum A. – Kochen Ch. – Kochen Sz. – Liser Ch. – Ładowski I. – Masarz L. – Masarz Z. – Mącarz N. – Mielnicki A. – Miler L. – Miler W. – Mydlarz M. – Niewiadomy Z. – Nożyce Sz. – Pasternak M. – Rydelnik M. – Samentband Iz. – Samentband M. – Samentband Sz. – Sendrowicz H. – Skrobacki M. – Szmulewicz Ch. – Śpiewak L. – Turkieltaub F. – Wajcman A. – Wajcman H. – Wajcman J. – Zając W.

Szlifiernie: Szczytnik A.

Ślusarze: Klajnbendler P. – Rozenblum M. – Zylberberg J.

Świece – fabryki: Pasternak M.

Tapicerzy: Rajz M.

Tartaki: Blank Ch.

Tkacze: Horowicz Sz. – Solnik F.

Tokarze: Ajzenberg J. – Ajzenberg P.

Trykotaże – pracownie: Fisz A.

Tytoniowe wyroby: Bobińska M. – Kaszuba S.

Ubrania gotowe: Garfinkiel M. – Goldlist R. – Goldsztajn I. – Gorzelnik S. – Grinwald M. – Guzy J. – Koc A. – Kosowski K. – Mydlarz J. – Pasternak M. – Raca H.

Wapienniki: Blank Ch. – Kaufman L. i B. – Sztrauch J.

Wapno: Kaufman J. – Zylberberg Ch. – Zylberberg Sz.

Warzywa: Gorlicki A. – Temerla S.

Wędliny: Banaś A. – Chańczko B. – Krzykiewicz P. – Maj J. – Rozborski T. – Skowerski T. – Ślusarski J. – Wawszczyk M. – Wiśniewska K. – Zamojski A.

Węgiel: Bugajski M. i Mały C. – Sztrozberg J. – Wajsberg .

Wina i wódki: Phul F.

Woda sodowa – fabryki: Nisengarten M.

Zboże: Fajkarz A. – Grosman J. – Melman M. – Miodownik Ch. – Oksenhendler A. – Rajter S. – Solnik M. – Wiśnicki B. – Zalcberg M. – Żrycki M.

Zegarmistrze: Erlich A. – Zalcberg E. – Zalcberg Sz.

Żelazne wyroby: Mendrowski M. – Włoch H.

Żelazo: Bachbinder S. – Fajngold M. – Gorlicki M. – Leisman I. – Mendrowska F. – Rozenblum A. – Solarz M. – Wajnberg J. – Zylberberg D. – Żelaznik L.
Gmina wiejska (siedziba urzędu gminnego w mieście Chmielnik) z przynależnościami: Borowiec, Gołuchów, Łagiewniki, Śladków Mały, Źródła. Młynarstwo.

Właściciele ziemscy: Goldlist Boruch (Wola Żydowska 241) – Horowicz Bejny (Chomentówek 172) – Majer Szlama i Mendel (Borków 134) – Piętkowski Zdzisław (Śladków Mały 302) – Tański Henryk i Kazimierz (Jasień 333 i Łagiewniki 287) – Zakrzeński J. (Przededworze 55) – Żakowski Leon (Gołchów 150) – Żochorowska Janina (Żydów 56).

Kowale: Chrobot F. (Śladków Mały) – Sikorski A. (Łagiewniki).

Młyny: Kadeńczyk I. i Bracisiewicz A. (Borowiec) – Karpen N. Sukcesor (Żydów) – Mordtkowicz B. (Śladków Mały) – Orzech I. i Klarman J. (wodny – Śladków Mały) – Rogala A. (Borowiec) – Slomiński J. (Borowiec) – Wójcik F. (wodny – Śladków Mały).

Spożywcze artykuły: Bartoła W. (Gołchów) – Brela J. (Łagiewniki) – Brożek J. (Gołchów) – Miękwa A. (Śladków Mały) – Pasternak P. (Śladków Mały).

W okresie międzywojennym dnia 4 kwietnia 1935 roku powstało w Chmielniku towarzystwo pomocy ubogim chorym Żydom i położnicom pod nazwą „Linas – Hacedek”. Według zachowanego w Archiwum Państwowym w Kielcach Statucie towarzystwa dowiadujemy się: Towarzystwo ma za cel udzielanie środków dla ulżenia krytycznego położenia chorym żydom i położnicom w Chmielniku. Pomoc Towarzystwa może się wyrażać w zaopatrywaniu ubogich chorych w domu jak również w szpitalu, szczególnie w nocy, w pomoc lekarską, lekarstwa, herbatę, cukier, wino i wzmacniające środki. Dla osiągnięcia tego celu Towarzystwo ma prawo z zastosowaniem się do praw istniejących i Rozporządzeń Rządu, urządzać jadłodajnie, herbaciarnie, zbierać dobrowolne ofiary, według list składkowych i w puszkach lecz nie inaczej jak z umieszczeniem na każdym przedmiocie specjalnym pozwoleniem odnośnej władzy i z zastosowaniem się do istniejących w tym przedmiocie praw. Urządza przedstawienia, koncerty itp. za każdorazowym zezwoleniem władzy. Towarzystwo korzysta z przywilejów osoby prawnej, ma prawo nabywać i sprzedawać nieruchomości, tworzyć fundusze, zawierać umowy, zaciąganie zobowiązań jak również zapozywać i odpowiadać w sądzie. Towarzystwo korzysta z praw ubóstwa. Teren działalności Towarzystwa jest miasto Chmielnik. Towarzystwo składa się z nieograniczonej liczby członków pełnoletnich, płci żeńskiej. Towarzystwo składa się z członków czynnych, dożywotnich i honorowych. Czynnym członkiem Towarzystwa może być każda pełnoletnia kobieta, wyrażająca o tym życzenie, obowiązująca się płacić składkę na rzecz Towarzystwa w wysokości od 20 groszy miesięcznie wzwyż. Statut ten zawarły: Fajga z Landsztajnów Fajngold, Ruchla ze Sztajnfeldów Kaufman, Chaja z Bekierów Klajnhendler, Gitla z Huberbandów Kaufman, Rojza z Pasternaków Pasternak, Estera z Wiślickich Sztrauch, Rojza-Łaja z Wajnbergerów Wajnberger, Chana z Balickich Zilberberg, Ryfka z Wolmanów Zunszajn, Chana z Fajgenbaumów Melman, Sura-Łaja z Goldmanów Sztrauch, Chana-Ita z Goldblumów Lewensztajn, Szajndla z Buchbinderów Tarkieltand, Marjem z Zająców Picele i Łaja ze Strauwasów Ptasznik, wszystkie zamieszkałe w Chmielniku, powiat Stopnicki. Kilka miesięcy później dnia 19 września 1935 roku Wojewoda Kielecki wpisał do rejestru stowarzyszeń i związków Kieleckiego Urzędu Wojewódzkiego to stowarzyszenie.

Wśród dokumentów mieszczących się w Archiwum Państwowym w Kielcach, znajduje się jeden ciekawy z 1939 roku, który jest sporządzony w formie ankiety i wymienia Rabinów i Podrabinów w województwie kieleckim. Oto dane dotyczące Chmielnika i osób z stąd wywodzących się:


Miejsce posługi oraz imię i nazwisko.

Miejsce i data urodzenia, oraz miejsce urodzenia,

rodzice.

Przynależność państwowa /obywatelstwo/

Wykształcenie.

Stan rodzinny (żonaty, ile dzieci)

Gdzie obecnie zajmuje stanowisko rabina lub podrabina i przez jaką władzę państwową i kiedy został zatwierdzony.

Jakie poprzednio zajmował stanowiska rabinackie.

Czy posiada odznaczenia i jakie.

Opinia:

Moralność.

Działalność społeczna wśród społeczności żydowskiej.

Działalność polityczna oraz stosunek do władz.

Gmina Wyznaniowa Żydowska w Chmielniku. Rabin Lejzor-Szyja Epsztajn

Ożarów pow. Opatowski, 20 wrzesień 1898, Abram-Szlama i Raca-Mirla z Morowiczów

Polska

Domowe. W zakresie wykształcenia religijnego odbył naukę u swego ojca i u innych rabinów.

Żonaty, 6 dzieci.

Chmielnik, zatwierdzony przez Ministerstwo W.R. i O.P. 28 lutego 1935 r. Nr. V-564/35

Był Rabinem w Rakowie pow. Opatowski

Nie posiada

Dobra.

Społecznie nie pracuje.

Działalności politycznej nie przejawia, stosunek do władz lojalny.


Gmina Wyznaniowa Żydowska w Nowym Korczynie.

Rabin Jochene Sylman



Chmielnik, 14 czerwiec 1879, Abram-Icek i Chaja z Lewensonów

Polska

Domowe. Słabo czyta i pisze po polsku, w zakresie wykształcenia religijnego nie posiada żadnych dowodów.

Żonaty, 3 dzieci.

Nowy Korczyn, zatwierdzony przez b. Władze rosyjskie w 1902 r.

Nie zajmował.

Nie posiada

Dobra.

Społecznie nie pracuje.

Działalności politycznej nie przejawia, stosunek do władz lojalny.


Gmina Wyznaniowa Żydowska w Daleszycach. Rabin Chaim Lejzor

Chmielnik, 20 maj 1889, Abram-Icek i Małka

Polska

Rabinicze.

Żonaty, 4 dzieci.

Daleszyce, zatwierdzony przez Ministerstwo W.R. i O.P. 13 październik 1926 r.

Nie zajmował żadnego.

Nie posiada.

Dobra.

Społecznie nie pracuje.

Ulega wpływom Agudas Israel. Lojalny.


Gmina Wyznaniowa w Chmielniku.

Podrabin Tobiasz-Josek Sylman



Chmielnik, 14 marzec 1888, Abram – Icek i Chaja-Mnicha z Lewenzonów

Polska

Domowe. W zakresie wykształcenia religijnego odbył naukę u swego ojca i u innych rabinów.

Żonaty, 4 dzieci.

Chmielnik, zatwierdzony przez Ministerstwo W.R. o O.P. 30 lipiec 1923 r. Nr. 6420/23

Nie zajmował żadnego.

Nie posiada.

Dobra.

Społecznie nie pracuje.

Działalności politycznej nie przejawia, stosunek do władz lojalny.

Kolejny dokument z 1939 roku dotyczy informacji o Gminach Wyznaniowych Żydowskich. Odnośnie Chmielnika czytamy:

Gmina Wyznaniowa Żydowska w Chmielniku i jej organa ustrojowe.

Zarząd jest z wyboru i ulega wpływom politycznym jakie prezentują ortodoksi. To samo dotyczy i Rady Gminy. Przewodniczącym Zarządu jest Szapsia Białogórski, ortodoks; a Przewodniczącym Rady jest Abram Sztrauch, również ortodoks.

Najtragiczniejszym okresem dla ludności Żydowskiej był czas II Wojny Światowej, podczas którego społeczność Żydowska została prawie w 100% wyniszczona. Ludność Żydowska do wybuchu wojny w 1939 roku liczyła od 5.700 do 5.900 osób. W czasie wojny na wskutek napływu uchodźców ludność ta wzrosła do liczby około 12.000 osób. W czasie trwania okupacji zostało zabitych i wysiedlonych przez Niemców około 11.500 osób, przy życiu pozostało około 500 osób, obecnie jednak tu niezamieszkałych.

Armia niemiecka wkroczyła do miasta Chmielnika około 16:30 dnia 4 września 1939 roku. Najpierw dwa czołgi, jeden od strony Buska, drugi od strony Pińczowa. Z czołgu, wjeżdżającego do miasta, od strony Pińczowa około godziny 5 po południu zabity został Chaim-Wolf Moszkowicz, syn Jankla, lat 24 liczący z zawodu stolarz, pełniący z bronią w ręku straż obywatelską. Pochowany został na cmentarzu żydowskim. Po ostrzelaniu miasta przez te czołgi nastąpiła krótkotrwała przerwa, około 3 godzin wynosząca. Tegoż dnia, około godziny 19 – 20 wkroczyły do miasta masy czołgów, samochodów, artylerii i piechoty niemieckiej. Armia ta nie mając żadnego powodu ani ze strony ludności cywilnej, ani też oddziałów wojskowych Polskich, gdyż tych nie było, tegoż dnia dokonała spalenia: jednego budynku mieszkalnego dom braci Zawieruchów, piece wapienne braci Kaufman i Szlamy Ptasznika. W nocy z 4 na 5 września wojskowe bandy hitlerowskie wyciągnęły z domów 14 osób narodowości żydowskiej i miejscowego prefekta publicznych szkół powszechnych ks. Władysława Kwiecińskiego i umieściły ich przymusowo w żydowskim domu modlitwy „Tora”, przy ul. Sienkiewicza gdzie tych ludzi zamknięto i postawiono wartę wojskową. Następnie podpalono ten budynek oblewając płynem łatwopalnym. Z tego płonącego budynku uratował się jedynie Prefekt ks. Kwieciński Władysław, wyskakując oknem z wysokości około 3-ch metrów na sąsiednie podwórko i zbiegł pod gradem kul, myląc hitlerowców. Pozostałe osoby narodowości żydowskiej zostały spalone, bądź też zostały zabite w czasie próby ucieczki. W ten sposób śmierć ponieśli mieszkańcy miasta Chmielnika: Berek Trombecki, Joel Unger, Wajl Szmul-Elja, Goldsztajn – krawiec, dwaj rabini z Chęcin, Margules i inni nieznani z nazwisk. W ten sposób też został spalony budynek, w którym mieściły się biura Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. Tegoż dnia zabity został Stanisław Grusiecki przy ul. Mickiewicza na swym podwórku tylko z tego powodu, że stał i przyglądał się przechodzącym oddziałom wojskowym niemieckim. Wieczorem tegoż dnia zostało rozbitych i zrabowanych przez Niemców około 50 sklepów żydowskich.



Straty osobowe wyrażają się cyfrą około 12.000 ludzi, a to tak ludności Katolickiej, jak i Żydowskiej łącznie. Ogólnie straty w ludziach przedstawiają się następująco:

  1. Aresztowanych.................................................................................264 osób.

  2. Zamordowanych..........................................................................10.396 osób.

  3. Wywiezionych na roboty przymusowe..........................................1695 osób.

  4. Skierowani do obozu i więzień.........................................................250 osób.

  5. Bezpośrednie działania wojenne.........................................................10 osób.

  6. Śmierć w skutek pobytu w więzieniach............................................124 osoby.

  7. Śmierć w skutek pracy przymusowej................................................451 osób.

  8. Śmierć w skutek ran, choroby, wycieńczenia, ukrywania się...........370 osób.

  9. Prawdopodobne wypadki śmierci........................................................90 osób.

Na terenie miasta Chmielnika przez Żandarmów i Gestapowców ze słynnym w tym czasie Hansem z Buska i Geierem z Kielc wśród społeczności żydowskiej w okresie od 1939 do 1943 roku Niemcy dokonali mordów (m.in.):

  1. Dnia 12 stycznia 1942 r. na podwórzu ul. Furmańskiej 1 zamordowano: Sylman Hinda, Sylman Mania, Rafalowicz Estera, Lipka Fajwel, Mentlikowie Mania, Tabua i Majlich.

  2. Dnia 12 stycznia 1943 r. w mieszkaniach ul. Poprzecznej 6 zabito 5 osób: Kaufman Laja, Osja Mendel i inni.

  3. Dnia 5 grudnia 1942 r. na podwórzu szkoły zawodowej ul. Strumykowa zabito Zylberberga Lejbusa.

  4. Dnia 12 stycznia 1943 r. na podwórzu szkoły zawodowej przy ul. Strumykowej zabity Grosman Josek i syn jego Berek.

  5. Dnia 12 stycznia 1943 r. na podwórzu ul. Furmańskiej 1 zginęli Pasternak Rywka i Horowicz Chana.

  6. Dnia 12 stycznia 1943 r. na ul. Buskiej naprzeciw Krzyży tuż przy ul. Polnej zabito Podstolska Brandla i Chana.

  7. Ul. Strumykowa w różnych okresach zginęli Pasternak Moszek, Mały Becałel oraz inni o niewiadomych danych.

  8. Dnia 7 października 1942 r. w bramie domu na ul. Furmańskiej 3 zabito Moszkowicz Abram, stolarz.

  9. W 1943 r. na podwórzu ul. Szydłowskiej 15 zabito 5 osób: 3 Kukiolków i 2 Pasternaków.

  10. Dnia 6 października 1942 r. przed domem na ul. Mostowej 7 zabito Tyzon Dawida, właściciela domu.

  11. W 1943 r. na chodniku przed domem na ul. Bocznej 14 zginął Zaleman Szmul, prezes gminy żydowskiej.

  12. Dnia 6 października 1942 r. na Rynku blisko studni przed domem Nr. 22 zastrzelono Żyda staruszka o niewiadomych danych.

  13. Dnia 6 października 1942 r. na Pl. Kościuszki w rynsztoku przed domem Nr. 12 na rogu do ul. Piekarskiej zginęła 1 żydówka zabita 6 strzałami.

  14. Dnia 6 października 1942 r. na podwórzu przy ul. Starobuskiej 12 zginął Rozenblum Herszel, starzec.

  15. Dnia 12 stycznia 1943 r. na ul. Bocznej przez podwórzem dawnego Zarządu Miejskiego zginęła Kaufmanowa Ruchla.

Straty materialne przedstawiają się następująco: Zniszczono przez rozbiórkę, pożary i w skutek nalotów 178 budynków mieszkalnych i 164 budynki gospodarcze oraz uszkodzonych zostało 185 budynków mieszkalnych i 56 gospodarczych prywatnych. Nad to uległy spaleniu: gmach średniej szkoły zawodowej; oraz gmachy prywatne zajmowane przez: Zarząd Miejski i Urząd Pocztowy. Wśród przemysłowych obiektów zniszczone zostały: 4 wytwórnie mydła i świec; 7 garbarń; 1 tartak parowy; 1 piec wapienny; 2 młyny kołowe wodne; 1 elektrownia miejska, wraz z całą siecią uliczną; 3 warsztaty stolarskie mechaniczne; 6 olejarni mechanicznych o napędzie ręcznym; około 700 zakładów handlowych (sklepów); około 600 warsztatów rzemieślniczych. Ogólna suma strat 2.150.000 zł wartości przedwojennej. W większości była to własność żydowska.

W okresie okupacji niemieckiej w Chmielniku istniało Getto Żydowskie. Rozmiary getta obejmowały całe miasto Chmielnik z wyłączeniem ulic przyległych bezpośrednio do pól. Getto zostało założone w pierwszej połowie 1941 roku. Getto zostało zlikwidowane w marcu 1943 roku. W getcie byli wyłącznie Żydzi z miasta Chmielnika i innych miast Polski. W getcie w październiku 1942 roku było około 13.000 osób. Przez getto podczas jego istnienia przeszło około 13.250 osób. 1 października 1942 r. około 1.000 młodych mężczyzn i kobiet zostało przymusowo wysiedlonych do przejściowego obozu pracy w Skarzysko-Kamiennej. Podczas likwidacji getta, wszystkie osoby w czasie od 6 października 1942 r. do marca 1943 r. zostały wywiezione do obozu koncentracyjnego w Treblince, część zabito. W getcie więźniów używano do różnych robót i poza gettem, przeważnie do robót drogowych. Warsztatów nie było. Cała ludność żydowska skazana była na samo wyżywienie się. Niemcy środków żywności nie dostarczali. W getcie była specjalnie dla Żydów izba chorych, występowały tam epidemie tyfusu. W czasie trwania getta zastrzelonych zostało około 350 osób ludności żydowskiej. Zwłoki pomordowanych pochowane zostały: około 250 osób na cmentarzu żydowskim, około 100 osób na cmentarzu starym katolickim.

Kontrybucje do ludności polskiej nie były stosowane. W stosunku do ludności żydowskiej, reprezentowanej przez Gminę Wyznaniową Żydowską nakładane były kontrybucje 2 lub 3 razy w latach: 1940, 1941 i 1942. Wysokość tych kontrybucji nie jest znana dokładnie. Wedle szacunkowych obliczeń sięgają kwoty około 1.200.000 zł wartości przedwojennej.

Świadczenia rzeczowe były dotkliwe i obejmowały dostawę wszelkich płodów rolnych, świadczeń mięsnych i nabiału, a także siły roboczej i pociągowej. W okresie trwania okupacji niemieckiej świadczenia ściągnięte przez Niemców wynoszą około: zabranych około 250 sztuk rogacizny; zabranych około 100 sztuk nierogacizny; zabranych około 1000 sztuk drobiu, około 30.000 sztuk jaj; zabranych około 2000 kwintali zbóż chlebowych i pastewnych; zabranych około 10.000 kwintali ziemniaków; mleka około 90.000 litrów.

Ściąganie tych świadczeń odbywało się za pomocą Spółdzielni Rolniczo-Handlowej, mleczarni i innych punktów skupu, gdzie zobowiązani do świadczeń odstawiali produkty. W wypadkach oporu stosowane były przez Niemców ekspedycje karne i aresztowania do czasu wykonania świadczeń. Świadczenia pracy osobistej wynoszą około 1.000.000 dni roboczych pieszych i około 100.000 furmanek konnych.

Akcje wysiedlenia ludności żydowskiej przeprowadziła Żandarmeria i gestapowcy (żołnierze noszący na czapkach trupie głowy). Niemcy często rozstrzelali żydów przed dniem wysiedlenia, które odbyło się 6 października 1942 roku. Ludność żydowska zachowywała się biernie i obojętnie widząc bezsens jakiegokolwiek oporu wobec tak strasznego wroga jakim byli hitlerowcy. Wysiedlenie 6 października poprzedzone zostało otoczeniem miasta gestapowcami i policjantami, ludność żydowska wezwana została przez Niemców do zebrania się na targowicy zwierzęcej, skąd po dokonaniu rewizji ubrań przez Niemców i zabraniu ludności tej wszelkich posiadanych kosztowności – skierowana została ludność ta pieszo, częściowo tylko furmankami w kierunku na Chęciny. W tym dniu Niemcy zabili około 200 osób, a ponad 9.000 osób zostało wysiedlonych. Podczas 2-go wysiedlenia ludności żydowskiej, które miało miejsce 16 listopada 1942 roku wysiedlonych zostało około 700 osób w kierunku na Stopnicę. Podczas trzeciego wysiedlenia 10 grudnia 1942 roku wysiedlonych zostało około 200 osób w kierunku na Staszów. Ślad o tej ludności zaginął ponieważ większość z nich została zgładzona w obozie koncentracyjnym w Treblince. Aresztowania i wywożenia tak do obozów koncentracyjnych, jak i do prac przymusowych w Niemczech tej ludności nie były znane. Aresztowania następowały w różnym czasie. Aresztowań tych dokonywała miejscowa żandarmeria.



Po wojnie wróciło do Chmielnika kilkanaście osób żydowskiego pochodzenia, ale na skutek sytuacji społeczno-politycznej jaka w skutek ówczesnych krajowych władz komunistycznych występowały osoby te opuściły miasto. Obecnie nie mieszka w Chmielniku żadna osoba żydowskiego pochodzenia.




  1   2


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna