E. A. Poe „Czarny Kot" w tomie „Opowieści niesamowite", Biblioteka Klasyki Polskiej i Obcej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1976



Pobieranie 40.12 Kb.
Data08.05.2016
Rozmiar40.12 Kb.
Andrzej Ciupiński kl. IIIa XXXV L.O. im. B. Prusa w Warszawie
Odwołując się do wybranych utworów literackich przeanalizuj rolę motywu szaleństwa. Czy można je jednoznacznie zdefiniować?

  1. Literatura podmiotu

    1. William Szekspir „Makbet”, Agencja Wydawnicza Morex, Warszawa 1993

    2. Michał Bułhakow “Mistrz i Małgorzata”, przekład – I. Lewandowska, W. Dąbrowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – wydawnictwo, Wrocław 1999

    3. Adam Mickiewicz „Romantyczność”, Wybór Pism, KSIĄŻKA I WIEDZA, Warszawa 1952

    4. E. A. Poe „Czarny Kot” w tomie „Opowieści niesamowite”, Biblioteka Klasyki Polskiej i Obcej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1976

  2. Literatura przedmiotu

    1. Uniwersalny słownik języka polskiego pod redakcją prof. S. Dubisza, tom 3, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003

    2. Słownik Motywów Literackich - B. Drabarek, J. Falkowski, I. Rowińska, Wyd. KRAM, Warszawa 1998

    3. Jarosław Komorowski „„Makbet” Williama Skakespeare’a”, Wydawnictwa Szkolne I Pedagogiczne, Warszawa 1989, s. 52-62

    4. Jan Kott „Szekspir Współczesny”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1990, s. 104-120

    5. A. Drawicz: Wstęp. [W:] M. Bułhakow: Mistrz i Małgorzata, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – wydawnictwo, Wrocław 1999

    6. Piotr Fast „Mistrz i Małgorzata Bułhakowa”, PAN, Spotkania z literaturą 8, Pisarz-Epoka-Powieść, Katowice 1991

    7. A. Witkowska, R. Przybylski „Romantyzm”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999, s. 248-252

    8. S. Makowski, Eligiusz Szymanis „Adam Mickiewicz”, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1992 s. 22-26

    9. M. Janion Wstęp. [W:] E. A. Poe „Opowieści niezwykłe”, Wydawnictwo Siedmioróg, Wrocław 1997

  3. Ramowy plan wypowiedzi

    1. Wstęp

 Definicja Wg. Słownika jęz. Polskiego – post. wykr. poza ogólnie przyj. normy, st. psych czł. ogarn. wlk. namiętnością, chor. psych.  psychika ludzka kryje wiele tajemnic  motyw zawsze fascynował artystów, wykorzyst. w lit. w wielorakich celach

    1. Kolejność prezentowanych argumentów

      1. Szaleństwo elementem analizy psychologicznej kreowanych postaci

Poj. się w wielu utworach Shkspr. – Mkb. szal. – następstwo popełn. Przez bohaterów czynów

        • Makbet  człowiek honorowy, uczciwy, wódz wojsk szkockich, kuzyn króla Duncana, mężny, odważny, zdolny, nieskazitelny szlachcic, opętany żądzą władzy popełnia morderstwo (marząc o świecie bez zbrodni)  całkowita zmiana bohatera w wyniku morderstwa  wyrzuty sumienia obsesyjny strach przed (X) wyjściem na jaw zbrodni (X) utratą władzy  popełnianie dalszych zbrodni // osamotnienie

        • Lady Makbet  Pozornie kobieta z charakterem // silna // pewna siebie  niespełniona w roli –matki –żony  opętana żądzą władzy // pragnąca władzy dla męża – miłość/ lojalność  namawia męża do zbrodni  gdy jej marzenia nie spełniają się, popada w obłęd  wyrzuty sumienia  samobójstwo

        • Wg. J. Kotta św. Makbeta – najbardziej obsesyjny ze wszystkich światów stworzonych przez Shkspra. Świat koszmarów bez jakiegokolwiek luzu, miłości, przyjaźni, pożądania

        • Utw. Poe: bohaterami jego utworów są neurotycy dop. Się czynów niezgodnych z zasadami etycznymi.  świat przypomina wizję czł. umysłowo chorego.  brak możl. odróżn. rzecz. od majaków.  Cz. Kot – boh. Pod wpł, % - obsesja kot-bestia => morderstwo kota, żony  Szaleństwo, jako efekt nadużywania używek

      1. Szaleństwo punktem wyjścia do przedstawienia creda światopoglądowego romantyka i polemiki z ciasnym racjonalizmem uczonych

        • Romantyczność – przedstawienie dziewczyny rozmawiającej z duchem zdechłego kochanka + otaczający tłum – wierzy w jej przeczucie. Oburzenie starca-racjonalisty, J. Śniadecki (szalona, obłęd). Autor „Czucie...” Mick – wiara w tajemniczą więź św. żywych ze św. umarłych. Mot. Szal – polemika z klasykami na temat spos. Orzekania o rzeczywistości. Wyraża tezę o wyższości poznawczej uczucia nad poznaniem zmysłowym.

      2. Motyw szaleństwa jako środek do ukazania w formie groteskowej stanu „nienormalnej zwyczajności” w Moskwie lat ’30 XX wieku, w której istnieje przymus uznawania nienormalności za normalność i pozoru za prawdę

        • Mistrz i Małgorzata M. Bułhakowa w realiach radzieckich szaleństwem może byś wszystko, co choć w minimalnym stopniu narusza obowiązujące zasady.  Do domu wariatów trafiają: Niepokorny pisarz(Mistrz), młody poeta(Iwan Bezdomny) twierdzący, że spotkał zagranicznego konsultanta-jasnowidza, Administrator-łapówkarz(Bosy) śniący o podłożonych mu dolarach, Konferansjer(Żorż Bengalski) obawiający się, że znowu urwą mu głowę

        • Klinika psychiatryczna, jako jedyne normalne i spokojne miejsce w Moskwie  swoboda wypowiedzi poglądów bez obawy o aresztowanie

      3. Szaleństwo jako środek obrazujący potęgę uczuć rządzących człowiekiem

        • Miłość Małgorzaty do Mistrza powodem porzucenia dotychczasowego życia i wejścia w pakt z diabłem.




    1. Wnioski

Stan szaleństwa zawsze fascynował wielu, zarówno polskich, jak i zagranicznych, autorów różnych epok, a bohater - szaleniec pojawiał się na kartach literatury. U poszczególnych autorów spełniał różnorodne funkcje. Motyw ten służył do ukazania przemian wewnętrznych bohaterów wskutek popełnionych czynów, a także pokazania ceny władzy (np. w Makbecie) i zobrazowania siły namiętności rządzących człowiekiem, które doprowadzają go do podejmowania szalonych decyzji, czy przemian powstałych wskutek nadużywania używek (Czarny kot). Motyw ten może zostać również użyty do przedstawienia creda światopoglądowego autora, czy przedstawienia w groteskowej formie ootaczającej autora nienormalnej rzeczywistości (Mistrz i Małgorzata). Szaleństwo może być chorobą psychiczną (Lady Makbet), obsesją (Makbet), czy też postępowaniem człowieka opętanego wielką namiętnością (Małgorzata).

Widzimy zatem, iż szaleństwo nie jest pojęciem, które dałoby się jednoznacznie zdefiniować. Tak, jak wynika z definicji, może ono przybrać różnorakie formy, w zależności od przyczyn i okoliczności jego zaistnienia (np. popełniona zbrodnia, lub nadużywanie alkoholu), oraz przyjętych norm (realia Moskwy w I poł XX w., czy rynek miasteczka w „Romantyczności”).


Stan szaleństwa zawsze fascynował artystów, a bohater - szaleniec pojawiał się na kartach literatury. U poszczególnych autorów spełniał różnorodne funkcje. Szaleństwo objawia się na wiele sposobów, w zależności od przyjętych kryteriów i okoliczności jego kreacji.

użyty został przez Szekspira w „Makbecie”


Szaleństwo jest to odmienny stan świadomości, kiedy człowiek nie jest w stanie skomunikować się ze światem, kiedy jego zachowanie staje się nieprzewidywalne, nie do zrozumienia. Mimo osiągnięć medycyny psychika ludzka wciąż kryje w sobie wiele tajemnic. Nic więc dziwnego, że stan szaleństwa zawsze fascynował artystów.
Makbet

Szalonymi można by nazwać 2 bohaterów – Makbeta i jego Żonę. Makbet opętany żądzą władzy dąży do jej utrzymania kosztem innych ludzi, by w przeczuciu ostatecznej klęski przyrównać życie ludzkie do „powieści idioty, głośnej, wrzaskliwej i nic nie znaczącej”. Lady Makbet, pozornie silna i pewna siebie, traci zmysły nękana wyrzutami sumienia po zabójstwie Duncana. Wyimaginowana krew na jej rękach przypomina o popełnionych zbrodniach. Umiera śmiercią samobójczą.

Wg. J. Kota jedynym tematem M jest morderstwo. Świat Makbeta jest najbardziej obsesyjnym ze wszystkich światów, jakie stworzył Szekspir. Świat Makbeta to świat koszmarów bez jakiegokolwiek luzu, miłości, przyjaźni, czy nawet pożądania. Zabójstwo zmienia tego, który zabił. Makbet zabił nie tylko, by zostać królem, ale także by potwierdzić samego siebie. Makbet marzy o świecie bez zbrodni, ale popełnia zbrodnię. Umarli wracają – duch Banka na uczcie. Charakterem jest Lady Makbet – wszystko w niej jest wypalone oprócz żądzy władzy. Mści się za swoją klęską kochanki i matki. Naczelną zasadą Makbeta nie jest bezosobowy mechanizm, ale osobiste doświadczenie koszmaru zbrodni i krwi. Historia jest koszmarem.

Jarek Komorowski przedstawi a różne poglądy na temat Makbeta i jego żony, np. że motorem działania Lady Makbet, Szekspirowskiej bohaterki o silnej duszy jest duma i wynikająca z niej egzaltacja. Demoniczna potęga, rodzaj szału, obłąkania, które przytłumia w niej wszelką własność niewiasty (porównanie jej z Balladyną).

Jest kobietą piękną, rozumną przewidującą, mającą wielki wpływ na męża, którego kocha. Jest pchnięta do zbrodni przez miłość i ambicję uczynienia ukochanego potężnym władcą; lojalna wobec męża.

Pragnienie zdobycia i utrzymania władzy wymaga bezwzględności, chytrości, dyplomacji, umiejętności przewidywania. Każdą zbrodnię okupuje walką wewnętrzną i wyrzutami sumienia. Władca jest zawsze sam.


Romantyczność

Bohaterka liryczna ballady to dziewczyna oszalała po śmierci ukochanego. Dla Karusi czas zatrzymał się w miejscu. Jaśko nadal żyje, przychodzi nocą do jej chaty. Rzeczywistość tę ogląda Karusia „przed oczyma duszy swojej”, ale zgromadzony wokół lud nie wątpi w prawdziwość jej widzenia. Szaleństwo zostało potraktowane tutaj, jako inny, głębszy sposób odczuwania i widzenia świata, daleko wykraczający poza rozumowe i doświadczalne poznanie.


Miszcz i Małgosia

W realiach radzieckich szaleństwem może być wszystko, co choć w minimalnym stopniu narusza zasady naturalizmu dialektycznego. Do domu wariatów trafiają: niepokorny pusarz (Miszcz); młody poeta(Iwan Bezdomny), który twierdzi, że spotkał zagranicznego konsultanta – jasnowidza; administrator – łapówkarz(bosy), nieustannie śniący o podłożonych mu dolarach; czy konferansjer (Żorż Bengalski), który obawia się, że znowu urwą mu głowę. Co ciekawe jednak, klinika psychiatryczna jest jedynym normalnym i spokojnym miejscem w Moskwie. Tutaj można swobodnie wypowiadać swoje poglądy i nie obawiać się aresztowania.

Szaleńcza decyzja Małgorzaty o przystaniu na służbę do Wolanda (szatana) podyktowana była miłością do Miszcza i cierpieniem po jego stracie. Małgosia bez wahania opuszcza swój luksusowy dom i kochającego ją męża, by wejść w pakt z diabłem, ponieważ tym samym może uratować Mistrza.
Opowieści niesamowite (Der schwarze Kater)

Ulubionymi bohaterami Poe’go są neurotycy zmożeni chorobą, bądź uzależnieni od alkoholu i narkotyków, jak sam autor opowiadań. Dopuszczają się oni szeregu czynów niezgodnych z prawem i zasadami etycznymi. Mordują w afekcie. Świat opowieści przypomina wizję człowieka chorego umysłowo, który nie panuje nad wydarzeniami (niemożność odróżnienia rzeczywistości os majaków), a jego czyny wymykają mu się spod kontroli. Powodem tego jest najczęściej przedawkowanie używek, które prowadzi do dewiacji.


Satyryczny opis życia Rosji lat ’30

System, który podporządkował sobie człowieka.

Rzeczywistość jest fantastyczniejsza od najbardziej nieprawdopodobnej fantastyki

Satyryczny opis stosunków panujących we współczesnym mu świecie, a przede wszystkim mechanizmów rządzących sferą kultury

Ułhakow porusza problem wyboru pomiędzy sumieniem a dogmatem i często dazaiła nie w interesie dobra,czy prawdy, ale w interesie zasad politycznych, społecznych, grupowych.

Szaleństwo

Według słownika języka polskiego szaleństwo oznacza postępowanie wykraczające poza ogólnie przyjęte normy, nie liczącego się z bezpieczeństwem, bądź stan psychiczny człowieka, nie panującego nad emocjami, ogarniętego wielką namiętnością – gniewem, furią, radością, miłością, lub też chorobę psychiczną. Mimo osiągnięć medycyny psychika ludzka wciąż kryje w sobie wiele tajemnic. Nic więc dziwnego, że stan szaleństwa zawsze fascynował artystów. Jego motyw znaleźć można w wielu utworach literackich, począwszy od starożytności (W mitologii greckiej Herakles w wywołanym przez Herę napadzie szału zabija swą żonę Megarę, oraz dwoje dzieci), na czasach współczesnych kończąc.
Różne odmiany szaleństwa wykorzystywane były w literaturze w wielorakich celach.

MAKBET
W dziele jednego z największych dramatopisarzy wszechczasów – Williama Shakespeare’a, „Makbecie”, motyw szaleństwa stanowił jeden z elementów analizy psychologicznej głównych bohaterów.


Szalonymi można by nazwać 2 bohaterów – Makbeta i jego Żonę. Makbet opętany żądzą władzy dąży do jej utrzymania kosztem innych ludzi, by w przeczuciu ostatecznej klęski przyrównać życie ludzkie do „powieści idioty, głośnej, wrzaskliwej i nic nie znaczącej”. Lady Makbet, pozornie silna i pewna siebie, traci zmysły nękana wyrzutami sumienia po zabójstwie Duncana. Wyimaginowana krew na jej rękach przypomina o popełnionych zbrodniach. Umiera śmiercią samobójczą.

Wg. J. Kota jedynym tematem M jest morderstwo. Świat Makbeta jest najbardziej obsesyjnym ze wszystkich światów, jakie stworzył Szekspir. Świat Makbeta to świat koszmarów bez jakiegokolwiek luzu, miłości, przyjaźni, czy nawet pożądania. Zabójstwo zmienia tego, który zabił. Makbet zabił nie tylko, by zostać królem, ale także by potwierdzić samego siebie. Makbet marzy o świecie bez zbrodni, ale popełnia zbrodnię. Umarli wracają – duch Banka na uczcie. Charakterem jest Lady Makbet – wszystko w niej jest wypalone oprócz żądzy władzy. Mści się za swoją klęską kochanki i matki. Naczelną zasadą Makbeta nie jest bezosobowy mechanizm, ale osobiste doświadczenie koszmaru zbrodni i krwi. Historia jest koszmarem.

Jarek Komorowski przedstawi a różne poglądy na temat Makbeta i jego żony, np. że motorem działania Lady Makbet, Szekspirowskiej bohaterki o silnej duszy jest duma i wynikająca z niej egzaltacja. Demoniczna potęga, rodzaj szału, obłąkania, które przytłumia w niej wszelką własność niewiasty (porównanie jej z Balladyną).

Jest kobietą piękną, rozumną przewidującą, mającą wielki wpływ na męża, którego kocha. Jest pchnięta do zbrodni przez miłość i ambicję uczynienia ukochanego potężnym władcą; lojalna wobec męża.

Pragnienie zdobycia i utrzymania władzy wymaga bezwzględności, chytrości, dyplomacji, umiejętności przewidywania. Każdą zbrodnię okupuje walką wewnętrzną i wyrzutami sumienia. Władca jest zawsze sam.

POE – DER SCHWARZER KATER


Motyw ten znajdujemy również w utworach XIX wiecznego pisarza amerykańskiego – Edgara Allan’a Poe’go. Bohaterami „Opowieści Niesamowitych” są neurotycy zmożeni chorobą, bądź uzależnieni od alkoholu. Dopuszczają się oni szeregu czynów niezgodnych z prawem i zasadami etycznymi. Świat opowiści przypomina wizję człowieka chorego umysłowo, który nie panuje nad wydarzeniami (niemożność odróżnienia rzeczywistości od majaków), a jego czyny wymykają się spod kontroli. Powodem tego jest najczęściej przedawkowanie używek, które prowadzi do dewiacji. W „czarnym Kocie” autor opisuje świat widziany oczami alkoholika. Wrażliwy, kochający przyrodę, przykładny małżonek pod wpływem alkoholu zmienia się w dziką bestię, która nie potrafi odróżnić życia od urojonej rzeczywistości, powstałej w jego chorym umyśle. Pod wpływem napadów szału okalecza i brutalnie morduje swego kota, a następnie, w wyniku pogłębiającego się szaleństwa, żonę. Świat przedstawiony tutaj, to świat widziany oczyma alkoholika. Jest to też pokazanie psychiki człowieka poprzez ukazanie jego własnych przeżyć. To on opowiada o sobie. Niezwykłe stany świadomości  zmierzanie do upadku. Szczególny narrator – bohater.

ROMANTYCZNOŚĆ


Również nasz narodowy wieszcz, A. Mickiewicz posługiwał się w swej poezji motywem szaleństwa.

W balladzie „Romantyczność” użył go, aby przedstawić credo światopoglądowe romantyka, oraz w celu polemiki z ciasnym racjonalizmem uczonych.

W biały dzień na rynku pewnego miasteczka pojawia się dziewczyna, wykazująca symptomy obłędu. Wydaje się jej, że rozmawia ze swoim zmarłym narzeczonym, czuje jego obecność. Zgromadzony tłum wierzy w jej odczucia. Obecny na rynku starzec – racjonalista uważa zachowanie zgromadzonych za pozbawione zdrowego rozsądku, a dziewczynę za szaloną. Wyjaśnia, iż świat duchów jest irracjonalnym przesądem. Autor jednak nie podziela poglądów mędrca, utożsamianego na ogół z Janem Śniadeckim, odpowiadając „czucie i wiara silniej mówią do mnie, niż mędrca szkiełko i oko”. Mickiewicz wyraża w tym otworze wiarę w tajemniczą więź obu światów. Motyw szaleństwa posłużył tu autorowi do polemiki z klasykami na temat sposobów orzekania o rzeczywistości. Poeta wyraża tezę, że dla poznania świata nie wystarczają tradycyjne metody, czyli metody empiryczne, naukowe. Wyraża pogląd na wyższości poznawczej czucia nad poznaniem zmysłowym. Czucie i wiara są nowymi narzędziami poznania. Prawda żywa, sięgająca wnętrza, istoty rzeczy oraz metafizyki przeciwstawiona została prawdzie martwej, zdolnej wyrazić jedynie to, co zewnętrzne. Mickiewicz proponował zatem w Romantyczności nowe metafizyczne obszary i nowe sposoby poznania. Dla poety wizja dziewczyny byłaby wystarczającym dowodem na obecność jej kochanka. Jej rozumienie rzeczywistości nie było zatem w niczym gorsze od rozumienia świata przez mędrca.

MISTRZ I MAŁGORZATA


Motyw szaleństwa posłużył M. Bułhakowowi jako środek do ukazania w formie groteskowej stanu „nienormalnej zwyczajności” w Moskwie lat ’30 XX wieku, w której istnieje przymus uznawania nienormalności za normalność i pozoru za prawdę.

W realiach radzieckich szaleństwem może być wszystko, co choć w minimalnym stopniu narusza zasady naturalizmu dialektycznego. Do domu wariatów trafiają: niepokorny pisarz (Miszcz); młody poeta(Iwan Bezdomny), który twierdzi, że spotkał zagranicznego konsultanta – jasnowidza; administrator – łapówkarz(bosy), nieustannie śniący o podłożonych mu dolarach; czy konferansjer (Żorż Bengalski), który obawia się, że znowu urwą mu głowę. Co ciekawe jednak, klinika psychiatryczna jest jedynym normalnym i spokojnym miejscem w Moskwie. Tutaj można swobodnie wypowiadać swoje poglądy i nie obawiać się aresztowania.

Bułhakow przedstawił w swej powieści motyw szaleństwa również jako środek obrazujący potęgę uczuć rządzących człowiekiem. Szaleńcza decyzja Małgorzaty o przystaniu na służbę do Wolanda (szatana) podyktowana była miłością do Miszcza i cierpieniem po jego stracie. Małgosia bez wahania opuszcza swój luksusowy dom i kochającego ją męża, by wejść w pakt z diabłem, ponieważ tym samym może uratować Mistrza.

PODSUMOWANIE


Z motywem szaleństwa spotykamy się w różnych nurtach i epokach literackich, w różnych gatunkach i rodzajach. Motyw ten wykorzystywany jest przez autorów do różnorodnych celów, na różne sposoby.

Jest on elementem analizy psychologicznej (Makbeta i Lady Makbet), używany jest dla przedstawienia obrazu stanu psychicznego bohatera i jego przemian (Czarny Kot), czy siły namiętności (szaleństwo Małgorzaty z miłości).Motyw ten odnosi się nie tylko do wyrażenia stanu psychiki, czy emocji bohaterów. Są również inne powody jego wprowadzenia, np. w celu wyrażenia creda światopoglądowego autora, czy przedstawienia w groteskowej formie otaczającej autora rzeczywistości.



Widzimy zatem, iż szaleństwo nie jest pojęciem, które dałoby się jednoznacznie zdefiniować. Tak, jak wynika z definicji, może ono przybrać różnorakie formy, w zależności od przyczyn i okoliczności jego zaistnienia, oraz przyjętych norm.



©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna