Elżbieta Sawicka-Garbarek Matusewiczowie – czasy najdawniejsze



Pobieranie 30.87 Kb.
Data08.05.2016
Rozmiar30.87 Kb.

Elżbieta Sawicka-Garbarek

Matusewiczowie – czasy najdawniejsze


Stanisław Matusewicz i Teodora Okulicz


Praprababcia pani Elzbiety - Teodora


Najstarszym moim przodkiem z linii Matusewiczów, o którym wiem, jest Stanisław Matusewicz.

Jedyne, skąpe informacje o nim pochodzą z metryki chrztu ich syna, Jana Chryzostoma. Jest ona pisana ręcznie, wstęp i zakończenie po rosyjsku, część środkowa w dwóch szpaltach: lewa szpalta po łacinie, prawa – po rosyjsku. Jej treść przetłumaczona z języka rosyjskiego brzmi następująco1:



Wyciąg z oryginalnej Księgi Metrycznej b. Wołmiańskiego Rzymsko-Katolickiego Kościoła Parafialnego o urodzonym w roku 1813, zapis na Stronie 71 o następującej treści:

Roku 1813 miesiąca stycznia 20 dnia nr 8/lutego 1 dnia2 nr 8 ja, Maciej Kopaliński, Kanonik Miński, Proboszcz Wołmiański, ochrzciłem niemowlę o imieniu Jan-Chryzostom, urodzone 20 stycznia Nr 8 z ojca szlachetnie urodzonego Stanisława Matusewicza z matki Teodory z domu Okuliczówna. Chrzestnymi byli szlachetnie urodzony Antoni Matusewicz ze szlachetnie urodzoną Franciszką Matusewiczową. Obecni byli szlachetnie urodzony Siergiej Strugowszczykow ze szlachetnie urodzoną Marianną Rapcewiczową, szlachetnie urodzony Aleksander Rapcewicz ze szlachetnie urodzoną Anielą Matusewiczową z Tołkaczewszczyzny.


Stryj Matusewicz będzie bratem Jana Chryzostoma, synem Stanisławai Teodory Okuliczówny, chrzczonym również w Wołmie


Że niniejszy wypis z oryginałem księgi metrycznej b. Wołmiańskiego Kościoła jest zgodny własnoręcznym podpisem i przyłożeniem Pieczęci Kościelnej zaświadczam. M. Raków dnia 31 sierpnia 1912 roku.

Proboszcz Rakowskiego Rzymsko-Katolickiego Kościoła Parafialnego ks. (nazwisko nieczytelne)

Tłumaczenie z łaciny jest praktycznie identyczne3:



W roku 1813, w miesiącu styczniu, dnia 20./w lutym, dnia 1. ja, Mateusz Kopaliński, kanonik miński, proboszcz wołmiński, ochrzciłem dziecko o imieniu Jan Chryzostom, urodzone 20 stycznia, ojca szlachetnie urodzonego Stanisława Matusewicza i matki Teodory z domu Okuliczówna. Rodzice chrzestni szlachetnie urodzony Antoni Matusewicz ze szlachetnie urodzoną Franciszką Matusewiczową. Obecni szlachetnie urodzony Sergiusz Strugowszykow, dzierżący miejsce w wojsku ze szlachetnie urodzoną Marianną Rapcewiczową, szlachetnie urodzony Alexander Rapcewicz ze szlachetnie urodzoną Angelą Matusewiczówną z Tołkaczewszczyzny.

Przeanalizujmy tę metrykę.



  1. Ojciec: szlachetnie urodzony Stanisław Matusewicz.

Oprócz danych wymienionych w metryce, nie wiemy o nim nic pewnego. Rodzina legenda głosi, że majątek Matusewiczów został skonfiskowany w wyniku Powstania Listopadowego.

Faktem jest, że syn Stanisława, wspomniany w metryce Jan Chryzostom, ożenił się i mieszkał już na Wileńszczyźnie.

A więc – czy w archiwach Wołmińskich dałoby się znaleźć jakieś informacje o Stanisławie? Najważniejsza – czyim był synem? Kiedy się urodził (szacuje, że w latach 1770 – 1780) i kiedy zmarł? Czy w Wołmie, Rakowie, Tołkaczewczyźnie są jeszcze jakieś stare cmentarze/grobowce? Gdzie szukać dokumentów?


  1. Miejsce chrztu: kościół rzymsko-katolicki w Wołmie.

W „Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” wydanym w Warszawie w 1880 roku czytamy:

Wołma – miasteczko i dobra nad rzeką Wołmą, lewy dopływ Isłoczy, powiat miński, w 3 okręgu polskim Kojdanów (o 25 wiorst4), gmina Rubieżewicze, parafia katolicka i stacya pocztowa Raków (o 14 wiorst5), o 42 wiorsty6 od Mińska, w miejscowości lekko falistej, w gruntach szczerkowych, żytnich, łąki dobre. Do roku 1886 był w Wołmie starożytny kościół parafialny katolicki, dekanatu mińskiego, z filiami w Naborowszczyźnie i Zaniewszczyźnie. Gdy kościół skasowano, parafia został podzielona pomiędzy sąsiednie parafie: kamieńska i rakowską, a w Wołmie istnieje tylko kaplica cmentarna, z grobami rodziny Wańkowiczów. (...)”

W tym to kościele Matusewicze chrzcili dzieci od pokoleń.

Powyższy fragment wyjaśnia, dlaczego odpis metryki chrztu, który odbył się w kościele wołmińskim, pochodzi z Rakowa.

Czy w Rakowie są jeszcze te księgi?


  1. Miejsce zamieszkania: Tołkaczewszczyzna.

Wspomniany wyżej słownik geograficzny podaje następujące informacje:

Tołkaczewszczyzna – zaścianek, powiat miński, w 3 okręgu polskim kojdanowskim, gmina Rubieżewicze (o 17 wiorst7), o 28 wiorst8 od Kojdanowa, 47 wiorst9 od Mińska. Zaścianek ma 4 osoby10. Niegdyś miejscowość ta, położona w kluczu starzyńskim, była własnością Wołodkowiczów. (...) W 1812 roku mieszkały tu rodziny szlacheckie Matusewiczów i Rabcewiczów, i ci włodarze, w liczbie siedmiu, podali w 1813 r. do komisyi powiatowej rachunek na 609,5 rubli za szkody poczynione w czasie wojny11 (dokument w zbiorze piszącego12). Miejscowość mocno falista, grunta szczerkowe urodzajne.”

Tołkaczewszczyzna stanowiła własność dwóch lub siedmiu rodzin (w zależności od tego, czy liczyć po nazwisku czy też po włodarzach). Matusewiczom udawało się też z powodzeniem dostawać „potwierdzenie szlachectwa” w spisach szlachty, sporządzanych przez zaborcę rosyjskiego.13

Jan Chryzostom Matusewicz i Anna Żylińska

Jak wynika z wyżej omówionej metryki, Jan Chryzostom Matusewicz urodził się 1 lutego 1813 roku w zaścianku Tołkaczewszczyzna niedaleko Mińska, w rodzinie szlacheckiej.

Według rodzinnego przekazu brał udział w Powstaniu Listopadowym i został zesłany na Sybir, a majątek skonfiskowano. Mimo usilnych poszukiwań nie udało mi się jednak znaleźć w źródłach żadnej wzmianki potwierdzającej jego udział w powstaniu. Nie jest on też wymieniony w rejestrach osób zesłanych po obu powstaniach na Syberię (choć nie są one stuprocentowo kompletne). Jan w momencie wybuchu powstania miał zaledwie 18 lat, był więc nieletni. Po kilku latach zesłania miał wrócić – już na Wileńszczyznę, gdzie ożenił się z Anną Żylińską.


Zdjęcie z zesłania na Syberię , z Tobolsk, Seweryna Romera wraz z żoną, Teodorą


Im dłużej o tym myślę, czytam, szukam informacji, tym bardziej wątpią w tą historię. Myślę sobie, że w toku ustnego przekazywania sobie dziejów rodu w życiorys Jana wpleciono wątki z życia Seweryna Romera i jego żony Teodory Matusewicz (zachowały się zdjęcia z ich zesłania w okolice Tobolska) – zapewne po to, by wytłumaczyć jakoś nagłe pojawienie się Jana na Wileńszczyźnie.

Możliwe, że majątek Matusewiczów został skonfiskowany – wokół polskiej, katolickiej szlachty atmosfera na Białorusi była bardzo napięta.

Wróćmy do faktów. Jan Chryzostom osiedlił się pod Wilnem. Ożenił się ze szlachcianką Anną Żylińską najpóźniej połowie 1838 roku. Ten fakt jest dość zagadkowy – w tamtych czasach, by się ożenić, trzeba było mieć odpowiedni stan majątkowy.


Dom Gubernatora, Tobolsk - tu byl wieziony ostatni car Rosji Mikolaj II wraz z rodzina.


Jaki mógł być stan majątkowy Jana Chryzostoma? Jego ojciec mieszkał w zaścianku, dzieląc posiadanie jednej wsi z kilkoma rodzinami (choć nie wykluczone, miał też inne dobra); majątek pod Mińskiem, jak mówi legenda, został skonfiskowany.

„Było to dla tych ludzi przeżycie tak traumatyczne, że świadomość wykorzenienia przekazywali w spadku dzieciom. (...)

W kulturze szlacheckiej ziemia była nie tylko własnością i źródłem zamożności, ale też symbolicznym potwierdzeniem tożsamości. Zaraz po wymienieniu nazwiska mówiło się skąd się jest. Wywodzić się z jakiegoś miejsca znaczyło wskazywać na swoje związki z innymi ludźmi, z językiem i obyczajowością, z tradycjami i religią, a także z krajobrazem i klimatem. Ziemia nie tylko była własnością człowieka; człowiek należał do niej równie silnie.”14

Jan jednak zdumiewająco szybko staje na nogi: żeni się i jest posiadaczem folwarku (nie można tego tłumaczyć jedynie posagiem żony, bo nie przyjęto by jego konkurów, gdyby nie miał odpowiedniego zabezpieczenia majątkowego; nie mógł też sam zdobyć majątku, bo nie miał na to czasu – w dniu ślubu miał zaledwie 25 lat).

Może więc majątek nie został skonfiskowany, tylko Jan (np. jako młodszy brat) musiał opuścić rodzinne gniazdo. Miejsce, gdzie się osiedlił nie było przypadkowe – mieszkała tam inna linia Matusewiczów, dalszych kuzynów Jana. Może to oni zaaranżowali ożenek?

Dalsze informacje czerpiemy z metryki chrztu jego córki (najstarszej, jak mówi rodzinna tradycja), Teodory. Metryka ta wygląda podobnie, jak metryka Jana: wstęp i zakończenie po rosyjsku, środek w dwóch szpaltach – lewa szpalta po polsku (!), prawa po rosyjsku. Pismo o wiele staranniejsze i o ładniejszym charakterem niż metryka Jana. U dołu coś, co ewentualnie można by wziąć św. Jerzego walczącego ze smokiem.

Tłumaczenie z języka rosyjskiego wygląda następująco:

Wyciąg z Metrycznej Księgi Urodzin zosielskiej parafii rzymsko-katolickiej, str. 30 K. 37.

Roku Pańskiego tysiąc osiemsetnego trzydziestego dziewiątego miesiąca marca dziesiątego dnia w Zosielskim Rzymsko-Katolickim Kościele Parafialnym ochrzczono niemowlę imionami Teodora Aniela przez Marcyana Macewicza, wikarego tegoż kościoła, z dopełnieniem wszystkich obrządków sakramentalnych. Urodzonych szlachetnie Jana i Anny z Żylińskich Matusewiczów ślubnych małżonków, córka których miesiąca teraźniejszego trzeciego dnia w folwarku Koncept tejże parafii narodzona. Trzymali do chrztu urodzony szlachetnie Jan Jastrzębski z urodzoną szlachetnie Petronellą Żylińską Panną.

Że niniejszy wypis z oryginałem jest zgodny podpisem i przyłożeniem Pieczęci Kościelnej zaświadczam. Żosli, dnia 25 maja 1902 roku.

Proboszcz Parafii Żosielskiej ks. J. (nazwisko nieczytelne)

Fragment po polsku brzmi następująco:



Roku Pańskiego Tysiącznego Osmsetnego trzydziestego dziewiątego miesiąca Marca dziesiątego dnia w Zosielskim Rzymsko-Katolickim Parafialnym Kościele ochrzczono z Św. Olejów niemowlę Imionami Teodora Aniela do J. N. Marcyana Pacewicza wikarego tegoż Kościoła. Urodzonych Jana i Annę z Żylińskich Matusewiczów ślubnych Małżonków Córkę roku i miesiąca teraźniejszego trzeciego dnia w Folwarku Koncept tejże Parafii narodzoną.

Trzymali do chrztu Urodzony Jan Jastrzębski z Urodzoną Petronellą Żylińską Panną.

A więc Jan Chryzostom i Anna zamieszkali po ślubie w folwarku Koncept w parafii Żośle.

Żośle – miasteczko i dobra skarbowe nad jeziorami Żośle, Limeń i Staszkuniszki, pow. Trocki, w 2 okręgu polskim, gmina i okręg wiejski Żośle, o 7 wiorst15 od Żyżmor ku Wilii, 35 wiorst16 od Trok, a 56 wiorst17 od Wilna. (...) Kościół parafialny katolicki pod wezwaniem Św. Jerzego18, z drzewa wzniesiony w 1513 roku przez Naczów. Parafia katolicka dekanatu trockiego, 8320 wiernych.”19

Koncepta - zaścianek, powiat trocki, 2 okręg administracyjny, o 32 wiorst20 od Trok, 1 domostwo, 6 mieszkańców katolickich (1866).”21 Na mapie z roku 1914 zaznaczone są już dwa domostwa.

Folwark Koncept należał do dóbr Gabryelowo:

Gabryelowozaścianek rządowy, powiat trocki, 2 okręg administracyjny, parafia Kietowiszki22, 40 wiorst23 od Trok, 1 domostwo, 26 mieszkańców, z tego 14 katolików, 3 żydów, 4 mahometan, 5 wielkorossyan. Młyn i garbarnia (1866). W roku 1850 Gabryelowo obejmowało 1612 dz. rozl. (1 folwark24, 6 wsi, 1 zaścianek25) i należało do Matusewicza.”

Anna i Jan Chryzostom doczekali się trzech córek: Teodory, Heleny i Anieli.

Anna zmarła, gdy Aniela miała zaledwie pół roczku. Nie wiadomo, czy Jan Chryzostom zmarł wcześniej czy później, ale na pewno w dzieciństwie dziewczynek. Myślę, że za orientacyjną datę śmierci ich obojga można przyjąć rok 1850.



1 tłumaczenie dokonane przez zawodowego tłumacza języka rosyjskiego;

2 jedna z dat według kalendarza gregoriańskiego, obowiązującego na Kresach Wschodnich i w Rosji;

3 tłumaczenie dokonane przez zawodowego tłumacza języka łacińskiego;

4 26,67 km (1 wiorsta = 1,0668 km);

5 14,94 km;

6 44,84 km;

7 18,14 km;

8 29,87 km;

9 50,14 km;

10 pisane po 1865 roku;

11 napoleońskiej;

12 Czy te dokumenty gdzieś przetrwały?

13 Nasza Teodora i jej siostry wciąż były „szlachetnie urodzone”;

14 „Zakątek pamięci”, s. 14;

15 7,47 km;

16 37,34 km;

17 59,74 km;

18 ten sam, w którym chrzczono Tomasza Sawickiego, ojca naszego Adolfa;

19 „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego...”;

20 34,14 km;

21 „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego...”

22 parafia sąsiadująca z zosielską – samo Gabryelowo należało do Kietowiszek, część dóbr – do parafii zosielskiej;

23 42,67 km;

24 Koncept;

25 Ciwiszki;





Pobieranie 30.87 Kb.





©absta.pl 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna