Ewa Olczak gmina wyznaniowa żydowska w świeciu w dwudziestoleciu międzywojennym świecie 2012



Pobieranie 48.23 Kb.
Data06.05.2016
Rozmiar48.23 Kb.



Ewa Olczak


GMINA WYZNANIOWA ŻYDOWSKA W ŚWIECIU W DWUDZIESTOLECIU MIĘDZYWOJENNYM


Świecie 2012
Ludność żydowska była drugą pod względem liczebności mniejszością narodową w powiecie świeckim w dwudziestoleciu międzywojennym. Była zorganizowana w dwie gminy wyznaniowe, mające swoje siedziby w Świeciu i Nowem. Działały one na mocy ustawy pruskiej z 23 lipca 1847 r. do 1928 r., kiedy wszedł w życie dekret o podstawach prawnych funkcjonowania gmin żydowskich w byłym zaborze pruskim. Do gminy w Świeciu należeli Żydzi z całego powiatu, z wyjątkiem Nowego – tamtejsza gmina skupiała jedynie miejscowych Żydów.

Ludność żydowska ze Świecia i Nowego (podobnie jak ludność żydowska z terenu całego Pomorza) silnie utożsamiała się z Niemcami, z państwem niemieckim, i ulegała procesowi asymilacji. Była związana z kulturą i językiem niemieckim (wyrażało się to także wysyłaniem żydowskich dzieci do szkół niemieckich). Stąd, po I wojnie światowej, wśród żydowskiej społeczności wystąpiły te same procesy, co u ludności niemieckiej. Rozpoczęły się masowe wyjazdy Żydów z Pomorza, emigrujących głównie do Rzeszy. Było to spowodowane nie tylko identyfikacją Żydów z narodem niemieckim, ale także z równouprawnieniem, jakim cieszyli się pod zaborem pruskim, nadzieją na szybki awans społeczny i ekonomiczny oraz – w wielu wypadkach - brakiem akceptacji dla państwa polskiego. W powiecie świeckim część ludności żydowskiej zdecydowała się na wybór 1niemieckiego obywatelstwa i wyjazd do Niemiec, o czym informuje pismo burmistrza Świecia do wojewody pomorskiego w Toruniu, mówiące o opcji 15 rodzin żydowskich na rzecz Niemiec.

Wyjazdy Żydów trwały prawdopodobnie do połowy lat 20-tych, trudno z całą pewnością ustalić granice chronologiczne, a także liczbę Żydów opuszczających powiat świecki. Emigracja odcisnęła swoje piętno zwłaszcza na gminie wyznaniowej w Nowem, w które w 1922 r. pozostało zaledwie kilkanaście osób, co miało być podstawą jej rozwiązania. Przyczyną zaniechania tegoż był jednoczesny napływ do powiatu świeckiego (a także na całe Pomorze) Żydów z innych rejonów Polski, szczególnie Kongresówki, co było uwarunkowane przesłankami ekonomicznymi. Przez cały okres międzywojenny wśród mniejszości żydowskiej istniały dwie grupy: osoby mieszkające w powiecie jeszcze pod panowaniem pruskim, posługujące się j. niemieckim w mowie i piśmie, zasymilowane z Niemcami, a także ludność napływowa z innych dzielnic Polski, posługująca się przeważnie językiem jidysz, lojalna wobec państwa polskiego. Funkcjonował więc podział na Żydów „miejscowych” i Żydów „napływowych”. Ci ostatni jeszcze w latach 20-tych zaczęli przeważać w gminach wyznaniowych w Świeciu i Nowem: w 1927 r. było tu 73 Żydów „miejscowych” i 120 „zamiejscowych”. Przewaga ta była widoczna zwłaszcza w gminie w Nowem, gdzie w 1931 r. było 12 Żydów „miejscowych” i 50 przybyłych z ziem byłego zaboru rosyjskiego.

Między Żydami „miejscowymi” i „napływowymi” często dochodziło do sporów i konfliktów, wynikających z różnic mentalnych i poglądów politycznych. Różnice te ujawniły się też na terenie powiatu świeckiego. W 1931 r. Żydzi „miejscowi” w Nowem starali się nie dopuścić do zarządu Żydów „napływowych”. Ci z kolei, odwołując się do polskich władz administracyjnych, oskarżali grupę Żydów mieszkających tu przed 1920 r. o nielojalny stosunek do państwa polskiego i proniemieckie sympatie. Władze powiatowe, starając się zachować obiektywizm, z większą przychylnością podchodziły do Żydów „miejscowych”.

W l. 1920-1939 liczba Żydów na terenie powiatu świeckiego wynosiła ok. 200 osób (tj. 0,22 % - 0,25 % ogółu mieszkańców). Liczba ta wykazywała dużą stabilność:
Tabela 1

Liczba Żydów w powiecie świeckim w l. 1821-1937


Gmina

1910

1921

1927

1931

1937

1937

Świecie


Nowe razem

320


141

461

150

45

195


126


67

193

151

60

211


121


84

205

-

-

210


Źródło: APB, SPŚ, sygn. 36, 107, 122, 126, 128, 351, 362, 639; APB, UWP, sygn. 4471, 2950, 4482; M. Wojciechowski, W okresie…, s. 6; M. Golon, Gmina wyznaniowa żydowska…, s. 175-176.

Powyższa tabela uwzględnia Żydów zamieszkałych w miastach powiatu świeckiego oraz w gminach politycznych wiejskich i obszarach dworskich. Rozmieszczenie ludności żydowskiej było bardzo nierównomierne; najczęściej w danej miejscowości mieszkała jedna lub kilka rodzin żydowskich, prowadzących placówkę handlową. W 1925 r. najwięcej Żydów (poza Świeciem i Nowem) mieszkało w Warlubiu (13 osób), Jeziorkach (10 osób) i Grucznie (7 osób); w 1927 r. – w Jeziorkach (11 osób); w 1934 r. – w Jeziorkach (12 osób), Grucznie (7 osób) i Przechowie (6 osób). Dla ludności żydowskiej, zamieszkałej na terenach wiejskich, charakterystyczna była przewaga „miejscowych”.

Zgodnie z przepisami, regulującymi organizację żydowskich gmin wyznaniowych, na czele gminy stał zarząd. W powiecie świeckim jedynie gmina wyznaniowa w Świeciu posiadała swój zarząd (gmina w Nowem nie mogła sobie na to pozwolić ze względu na zbyt małą liczbę członków – reprezentacja gminy musiała się składać z co najmniej 9 osób). Pierwsze wybory do samorządu gminnego w dwudziestoleciu międzywojennym odbyły się 1 czerwca 1921 r. Były to wybory uzupełniające, które miały powołać członków zarządu na miejsce Juliusza Jacobshona i Aleksandra Hirscha (zmarli) oraz Jakuba Judy i Rosenkratza (wyemigrowali). Ostatecznie w skład zarządu weszli: Isidor Stein, Adolf Bukofcer, Teodor Lazarus jako członkowie zarządu oraz Max Cohn, Leo Comnitzer i Leon Lewiński jako zastępcy członków zarządu.

W 1923 r. w skład zarządu wszedł Max Cohn jako przewodniczący. Funkcję tę pełnił do śmierci w 1939 r. Dr Cohn był bardzo ważną postacią dla żydowskiej społeczności w Świeciu. Z wykształcenia lekarz, odgrywał rolę faktycznego lidera i charyzmatycznego przywódcy mniejszości żydowskiej w powiecie świeckim. Angażował się nie tylko w pracę przewodniczącego zarządu, ale też w działalność niemieckiego ugrupowania Zjednoczenie Niemieckie (Deutsche Vereinigung). Podczas wyborów do Rady Miejskiej w Świeciu w 1925 r. Cohn, jako kandydat listy niemieckiej, uzyskał wystarczającą liczbę głosów, by zostać radnym (ponownie potwierdziła się teza, że identyfikacja Żydów z niemczyzną nie była zjawiskiem odosobnionym). Ponadto Max Cohn był prezesem religijnego stowarzyszenia o charytatywnym charakterze „Jüdische Gemeinde – Świecie”.

Żydowska gmina wyznaniowa w Nowem, mimo iż nie posiadała swojego zarządu, była polem walki miejscowych Żydów o władzę. W wyniku konfliktu, zainicjowanego przez grupę, w skład której wchodzili m. in. Bernard Baumann i Izydor Hermann, władze wojewódzkie ustanowiły w 1931 r. tymczasowy zarząd gminy. Tworzyli go wspomniani wyżej Baumann i Hermann, a ponadto Juliusz Wertzmer (in. Wezner). M. Golon pisze o Wertzmerze, iż „jest on ciekawym przykładem szybkiego wejścia w miejscowe środowisko, gdyż przybył do Nowego dopiero w 1928 r., można przypuszczać, że wpłynęła na to znana zamożność Wertzmera”.

Pod względem finansowym gminy żydowskie w Świeciu i Nowem nie były najlepiej sytuowane. W skład majątku wchodziły przede wszystkim synagogi: świecka, zbudowana w 1889 r. , i nowska, z 1847 r. (a także cmentarze i budynek urzędowy w Świeciu).

Tabela 2

Majątek żydowskich gmin wyznaniowych w Świeciu i Nowem


Gmina

Obiekt

Wartość w zł.

Świecie

synagoga (Świecie, ul. Klasztorna)

cmentarz


budynek urzędowy, jednopiętrowy (Świecie, ul. Dworcowa 25)

majątek ruchomy



40 tys.


3 tys.

5 tys.
3 tys.


Nowe

synagoga

cmentarz


majątek ruchomy

6 tys.


600

1 tys.

Źródło: APB, UWP, sygn. 4471; APB, SPŚ, sygn. 122
W skład majątku gminy wchodziły również składki, pobierane od członków. Dość często dochodziło do sporów, związanych ze ściąganiem składek; trudności występowały zwłaszcza w gminie nowskiej.

Gminy wyznaniowe żydowskie w Świeciu i Nowem utrzymywały, podobnie jak inne gminy żydowskie, swoich funkcjonariuszy gminnych. Co prawda, ze względu na zbyt małą liczbę członków, żadna z tych gmin nie posiadała rabina, jednak Żydzi świeccy zatrudniali tzw. kantora (urzędnika religijnego, odprawiającego modły w synagodze i nauczającego religii). Od 1921 r. był nim Szymon Rogoziński, pochodzący z Pakości pod Inowrocławiem. Pensja przeznaczona dla kantora była corocznie uwzględniana w budżecie gminnym i przykładowo w 1932 i 1933 r. wynosiła 1800 zł. Natomiast gmina w Nowem korzystała z opieki rabina z Grudziądza (w latach 30-tych był nim A. Bromberg), oraz z własnego rzezaka i kantora Mojżesza Rottermanna. Między zarządem gminnym a Rottermannem istaniał długotrwały konflikt, w który włączył się rabin Bromberg, stający w obronie kantora. Interwencja Bromberga do Związku Rabinów w Warszawie nie przyniosła rezultatu, wskutek czego Rottermann został zwolniony w 1938 r. Główną i oficjalną przyczyną był brak funduszy, mimo, że Rottermann był uwzględniany jedynie jako rzezak, otrzymujący 840 zł rocznie. Faktycznie pełnił funkcję nie tylko rzezaka, ale też kantora i nauczyciela religii. Konflikt między zarządem gminnym a kantorem uwidocznił się również w Świeciu. Otóż w 1933 r. Rogoziński został oskarżony o niesumienne wypełnianie obowiązków.

W sprawie funkcjonariuszy żydowskiej gminy wyznaniowej warto jeszcze wspomnieć o okresowej działalności drugiego kantora w Świeciu, który był sprowadzony przez zarząd na czas najważniejszych świąt żydowskich i otrzymywał za swoja posługę 150 zł, która to suma była odnotowywana w budżecie. Ponadto w 1933 r. bliska realizacji była sprawa sprowadzenia rabina, którego postanowił zatrudnić zarząd. Miał nim zostać dr Efraim Sonnenschein z Bydgoszczy, jednak z przyczyn, które nie zostały podane, zarząd odstąpił od swoich planów. Jak sugeruje Golon, przyczyną takiego stanu rzeczy mógł być nadmiar obowiązków Sonnenscheima jako bydgoskiego rabina lub też jego nienajlepsza reputacja (w 1939 r. Sonnenscheim został oskarżony o niesumienne wypełnianie obowiązków).

Podział na dwie gminy wyznaniowe żydowskie w powiecie świeckim istniał do 1932 r. Wówczas na mocy rozporządzenia Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, J. Jędrzejowicza, z dnia 28 września 1932 r., nastąpił nowy podział terytorialny gmin żydowskich w byłej dzielnicy pruskiej. Od 1 listopada 1932 r. gmina w Świeciu objęła swym zasięgiem dotychczasowe gminy żydowskie w Świeciu, Nowem, Gniewie i Starogardzie Gdańskim. Ten stan nie trwał zbyt długo, bowiem członkowie gminy starogardzkiej sprzeciwili się projektowi. W rezultacie zabiegów jakie podjęli, 20 lutego 1933 r. została utworzona żydowska gmina wyznaniowa w Starogardzie, w skład której weszły dawne gminy w Tczewie i Starogardzie. Natomiast świecka gmina objęła dawne gminy Świecie, Nowe, Gniew.

Żydowska gmina wyznaniowa w Gniewie była bardzo mała, jej przyłączenie do gminy w Świeciu nie miało więc poważnych następstw. W 1921 r. w jej skład wchodziło 14 osób, w 1933 r. już tylko 9. W samym Gniewie w l. 1925-26 mieszkała tylko 1 osoba żydowskiej narodowości; w 1926 r. w mieście nie było już żadnego członka gminy żydowskiej. W skład majątku dawnej gminy gniewskiej wchodziła dawna synagoga w Gniewie, będąca w fatalnym stanie (wartość ok. 3 tys. zł), cmentarz (wartość ok. 5-00 zł) oraz majątek ruchomy (wartość ok. 300 zł). Nadzór nad majątkiem objął zarząd ze Świecia, który w 1938 r. dążył – bezskutecznie – do sfinansowania transakcji sprzedaży synagogi władzom wojskowym Dowództwa Okręgu Korpusu nr VIII w Toruniu.

Z powodu zbyt małej liczebności gmina w Gniewie nie posiadała zarządu, a jedynie starszyznę (w 1921 r. stanowili ją Abraham Stern i Julian Liebert). Gmina nie zatrudniała żadnych funkcjonariuszy, obrzędy religijne sprawował rabin ze Starogardu.

Pierwsze wybory połączonych gmin Świecie – Nowe – Gniew odbyły się 28 maja 1933 r. Powołano 8 członków zarządu z Cohnem na czele jako przewodniczącym oraz członków: Teodor Lazarus, Artur Bukofcer, Davis Friedmann, Juliusz Friedländer, Leon Israelski, Izydor Hermann, Leo Lewiński, Leo Comnitzer, Dawid Wajcfeld, Georg Bernstein, Samuel Meyer, Leon Knopf, Baruch Landon, Mojżesz Izraeolowicz. Przedstawiciele Świecia zajęli w zarządzie 13 miejsc, natomiast Nowego – 3. Pod względem struktury zawodowej przeważali kupcy (inne zawody reprezentowali jedynie 1 lekarz i 1 rzeźnik). Nowo utworzony zarząd gminy powołał komisje: rewizyjną, cmentarną i szacunkową, ustalającą wysokość składek dla poszczególnych członków gminy.

Kolejne wybory odbyły się 17 października 1937 r. Do zarządu weszli w większości członkowie jego poprzedniego składu. Zarząd ukonstytuował się 6 stycznia 1938 r. w składzie: M. Cohn – przewodniczący, T. Lazarus – zastępca przewodniczącego, L. Israelski – skarbnik, M. Blaufuks – zastępca skarbnika, L. Lewiński – sekretarz, J. Wejcer – zastępca sekretarza. Na 16 członków zarządu zasiadało w nim 10 przedstawicieli Świecia, 5 reprezentantów Nowego i 1 z Gniewa. Kolejne wybory były zaplanowane na 1940 r., jednak wybuch II wojny światowej udaremnił te zamierzenia.

Po połączeniu gmin nowo wybrany zarząd przygotował wspólny budżet. W 1933 r. wynosił on 5739 zł i utrzymywał stan równowagi między przychodami a rozchodami. Budżet 1934 r., wynoszący 6287 zł, również był zrównoważony. Jednak począwszy od połowy lat 30-tych sytuacja finansowa gminy wyznaniowej zaczęła się pogarszać; znacznie spadły dochody. W 1937 r. przychody wyniosły 4427 zł, podczas gdy rozchody – 5129 zł. Mimo, że niedobory starano się uzupełnić (głównie drogą pożyczek u członków gminy), przychody nie równoważyły rozchodów. Zła sytuacja finansowa gminy zmusiła zarząd do zwolnienia rzezaka w Nowem oraz do bezwzględnego ściągania składek. Do opłacania składek w 1933 r. były zobowiązane 44 osoby (stan taki utrzymywał się do 1939 r.). Najniższe składki ustalone przez zarząd wynosiły 24 zł rocznie, najwyższe natomiast 420-480 zł (2 płatników w 1933 r. i 1 w 1934 r.).

Do najbogatszych mieszkańców gminy żydowskiej w Świeciu zaliczali się jej przywódcy: dr Cohn i T. Lazarus oraz A. Bukofcer z Przechowa, właściciel 5 budynków o wartości 70 tys. zł, 3 ha ziemi oraz składów ziemiopłodów i towarów kolonialnych, którego dochód w 1935 r. wyniósł 5256 zł. Do zamożnych Żydów należeli również D. Friedmann i J. Bernstein ze Świecia oraz Werzner, Meyer, Baumann i Hermann z Nowego. Listy płatników gminy wraz z wysokością składek były do wglądu dla wszystkich jej członków tak, by mieli możliwość odwołania się od decyzji zarządu do władz wojewódzkich i złożenia reklamacji (były one uwzględniane jedynie w przypadkach skrajnego ubóstwa). Z prawa tego korzystali zwłaszcza przedstawiciele żydowskiej biedoty o dochodach niższych od sumy 240 zł (33 % Żydów z powiatu świeckiego).

Budżet gminy wyznaniowej żydowskiej, a dokładniej rozchody, obejmował nie tylko pensje funkcjonariuszy gminnych (rzezaka i kantora), utrzymanie nieruchomości, ale także nieprzewidziane wydatki, a co najważniejsze: działalność dobroczynną. W 1933 r. na zapomogi dla ubogich przekazano 720 zł (w tym 400 zł dla biednych ze Świecia i 320 z Nowego), natomiast w 1936 r. – 480 zł dla biednych ze Świecia i 240 z Nowego. O charytatywnych działaniach Żydów ze Świecia świadczyła także działalność wspomnianego już stowarzyszenia „Jüdische Gemeinde – Świecie”, w skład którego wchodziła nie tylko żydowska społeczność powiatu, ale też z sąsiednich terenów.

Pod względem politycznym mieszkańcy gminy wyznaniowej żydowskiej w Świeciu byli raczej bierni. Poza „Jüdische Gemeinde – Świecie” na terenie całego powiatu nie działała żadna organizacja żydowska. W pewnym stopniu Żydzi ze Świecia sympatyzowali z PPS, jednak nie włączali się do jej działalności. Z wyjątkiem M. Cohna żaden z Żydów nie brał udziału w życiu politycznym. Zauważalna była jedynie sympatia, z jaką mniejszość żydowska odnosiła się do miejscowych Niemców. W sprawozdaniach starosty powiatowego wielokrotnie mówiono o lojalności Żydów wobec państwa polskiego.

Gmina żydowska wyznaniowa w Świeciu, od 1932 r. skupiająca dawne gminy w Nowem i Gniewie, należała do gmin mniejszych. Była gminą samowystarczalną, nie borykała się z większymi trudnościami finansowymi – wyłączając przejściowe okresy. Powoływała odpowiedzialny zarząd, który nadzorował jej funkcjonowanie i reprezentował wobec polskich władz. Żydzi z powiatu świeckiego nie angażowali się politycznie, skupiając swą uwagę na działalności zawodowej.

Bibliografia
Archiwalia:
Archiwum Państwowe w Bydgoszczy

- Akta Starostwa Powiatowego w Świeciu w l. 1920-1939 (SPŚ)



- Akta Urzędu Wojewódzkiego Pomorskiego w Toruniu w l. 1920-1939 (UWP)

Źródła drukowane:
Mały rocznik statystyczny, Warszawa 1934-39

Rocznik statystyki RP 1920/21, Warszawa 1921- 24
Prasa:
„Głos Świecki”, 1920-1939

Opracowania:
Golon M., Gmina wyznaniowa żydowska w Świeciu w l. 1920-1939, [w:] Gminy Wyznaniowe Żydowskie w woj. pomorskim w okresie międzywojennym (1920-1939), zbiór studiów pod red. J. Szilinga, Toruń 1995, s. 173-202
Karpus Z., Żydzi w Świeciu i powiecie w okresie międzywojennym, [w:] Emancypacja – asymilacja – antysemityzm. Żydzi na Pomorzu w XIX i XX w,. zbiór studiów pod red. Z. H. Nowaka, Toruń 1992, s. 109-121
Lietz K. ,Nowe nad Wisłą i okolica od czasów najdawniejszych do dzisiaj, Nowe 1938
Sziling J., Gminy wyznaniowe żydowskie w woj. pomorskim w l. 1920-1939, [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w woj. pomorskim w okresie międzywojennym (1920-1939), zbiór studiów pod red. M. Wojciechowskiego, Toruń 1991, s. 45-59
Świecie. Księga jubileuszu 800-lecia, pod red. J. Borzyszkowskiego, Świecie – Gdańsk 1998
Wajda K., Świecie i powiat w czasach zaboru pruskiego, [w:] Dzieje Świecia n. W. i jego regionu, t. 1, pod red. K. Jasińskiego, Warszawa – Poznań – Kraków 1980
Waszkiewicz Z., Położenie prawne gmin wyznaniowych żydowskich w woj. pomorskim 1920- 1939, [w:] Gminy Wyznaniowe Żydowskie w woj. pomorskim w okresie międzywojennym (1920-1939), zbiór studiów pod red. J. Szilinga, Toruń 1995, s. 7-22
Wojciechowski M., W okresie II RP, [w:] Dzieje Świecia n. W. i jego regionu, pod red. K. Jasińskiego, t. II, Warszawa – Poznań – Toruń 1980






©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna