Geografia fizyczna świata



Pobieranie 224.95 Kb.
Strona3/4
Data07.05.2016
Rozmiar224.95 Kb.
1   2   3   4

AMERYKA PÓŁNOCNA

Granicę pomiędzy Ameryką Północną a Południową stanowi Przesmyk Panamski. Od Azji oddzielona jest Cieśniną Beringa.


Ameryka Środkowa – część Ameryki Północnej od Przesmyku Theuantepec (w Meksyku) po Przesmyk Panamski.

Ameryka Centralna – Ameryka Środkowa bez wysp.

Wyspy – Region Karaibski
Ameryka Północna rozciąga się od ok. 83 N do Przesmyku Panamskiego. Od Eurazji oddziela ją: Morze Grenlandzkie, Morze Arktyczne, Ocean Atlantycki, Cieśnina Beringa i Ocean Spokojny.

Główne struktury orograficzne mają przebieg generalnie połudnkiowy.

Są to młode góry ale występują w nich terrany (egzotyczne miejsca ze starymi skałami).

Ok. 2/3 terytorium Ameryk zostało podbite przez Hiszpanów i Portugalczyków i stąd jest dużo nazw w tych językach, np. Kordyliery.

Na wschód od Kordylierów jest pas równin mających niekiedy charakter wyżyn. Dalej na wschód są Apallachy a potem znowu równiny zwane Nizinami Nadbrzeżnymi.

Na południu jest Wyżyna Meksykańska. Na południe od niej Kordyliery rozdzielają się na dwa łańcuchy górskie.



Geologia


Tarcza Kanadyjska (Laurentyjska) – prekambryjska, obejmuje ona obszar od Wielkich Jezior na północ, łącznie z Grenlandią.

Morze Baffina dzieli Grenlandię od kontynentu – rozłam ten jest młody (ok. 5 mln lat).

Apallachy – góry wieku kaledońskiego

Centrum zlodowacenia Ameryki północnej był Labrador

Wielkie Jeziora mają pochodzenie tektoniczno-lodowcowe, są one na granicy tarczy Laurentyjskiej.

Klimat


Większość Ameryki Północnej jest w klimacie umiarkowanym. Skraj północny to klimat podbiegunowy. Skraj południowy to klimat podzwrotnikowy, zwrotnikowy, równikowy. Obszar Wielkich Równin jest drogą do przemieszczania się powietrza z płn. na płd. Lub odwrotnie – zależy od pory roku. Zimą zimne powietrze może dochodzić nawet do Zatoki Meksykańskiej i obniża temperaturę nawet na wyspach np. na Kubie (ale nie jakoś drastycznie).


Stosunki wodne


Liczne jeziora w północnej części – w większości jeziora polodowcowe. Na południu jest mało jezior a w większości są one tektoniczne, np. Jezioro Nikaragua w Nikaragui.

Jezioro Nikaragua – największe w Ameryce Środkowej położone w obniżeniu tektonicznym.

Jezioro Górne – największe i najgłębsze z Wielkich Jezior – tektoniczno lodowcowe (jest to największe słodkowodne jezioro na Ziemi).

Jezioro Niedźwiedzie i Jezioro Niewolnicze – duże jeziora w Kanadzie, polodowcowe

Największy system rzeczny to Missisipi Missouiri.

Mackenzie, Athabaska i rz. Niewolnicza – duży system rzeczny w płn. części, tworzy deltę

Jukon – rzeka w płn. Kanadzie i na Alasce, tworzy deltę

Inne rzeki – Rio Grande, Kolorado, Kulumbia


Ameryka Północna to kontynent dobrze uwodniony. Środkowa i wschodnia część jest lepiej uwodniona niż zachodnia. Północna lepiej uwodniona od południowej. Większość rzek uchodzi do Oceanu Atlantyckiego.

80% - Ocean Atlantycki

10% - Ocean Spokojny

10% - Obszary bezodpływowe


Labrador – największy półwysep w Ameryce Północnej

Roślinność


Na północy tundra (w Ameryce tundra sięga bardziej na południe niż w Europie). Potem na południe jest strefa tajgi (tajga kanadyjska). Dalej są lasy mieszane klimatu umiarkowanego. Kolejna strefa to lasy liściaste (ale tylko wsch. wybrzeże). Kolejna strefa to lasy liściaste podzwrotnikowe. Środek kontynentu zajmują zbiorowiska trawiaste – stepy strefy umiarkowanej (prerie – słowo pochodzi z jęz. Francuskiego i oznacza łąka). Z północy na południe trawy prerii są coraz wyższe. Na Wyżynie Meksykańskiej są pustynie i półpustynie (pustynia Sonora – okolice Zatoki Kalifornijskiej – chyba najbardziej sucha). Najwilgotniejszy jest rejon Przesmyku Panamskiego.
Archipelag Antyli

Nawietrzne stoki – duże opady (dzięki pasatowi z płn. wsch.).

Zawietrzne stoki – niekiedy prawie pustynie
Bogactwa mineralne – prawie wszystko jest. Góry są bardzo bogate w surowce mineralne (wszystkie młode góry na Ziemi są bogate w metale kolorowe).


AMERYKA PÓŁNOCNA – wiadomości encyklopedyczne

Kontynent na półkuli zach., pn. część Ameryki; od zachodu Amerykę Północną oblewa O. Spokojny, od pn. — O. Arktyczny, od wsch. — O. Atlantycki z Zat. Meksykańską i M. Karaibskim na pd.; na pd. łączy się z Ameryką Południową, na pn.-zach. oddzielony od Azji Cieśn. Beringa; część Ameryki Północnej, między przesmykami Tehuantepec i Panamskim, stanowi Amerykę Centralną, która z Antylami i Bahamami, tworzy Amerykę Środkową. Ameryka Północna na pd. od granicy Meksyku z USA wchodzi w skład Ameryki Łacińskiej. Skrajnymi punktami lądowej części Ameryki Północnej są przyl.: Murchisona 71°58'N, Mariato 7°12'N, Księcia Walii 168°05'W, Saint Charles 55°40'W; największa rozciągłość południkowa 7,2 tys. km, równoleżnikowa 6,8 tys. km; pow. 24,2 mln km2.



Warunki naturalne



Ukształtowanie poziome

Ameryka Północna jest kontynentem silnie rozczłonkowanym, o dobrze rozwiniętej, zwł. na pn., linii brzegowej (dł. 75,5 tys. km). 8,3% powierzchni Ameryki Północnej stanowią półwyspy, 16,7% pow. — wyspy; największe półwyspy: Labrador na pn.-wsch., Floryda na pd.-wsch., Jukatan na pd., Płw. Kalifornijski na pd.-zach., Alaska na pn.-zach.; gł. wyspy i archipelagi: Grenlandia (największa wyspa świata) i Archipelag Arktyczny (największa wyspa Ziemia Baffina) na pn., Nowa Fundlandia na wsch., Antyle (Kuba, Haiti i in.), Bahamy na pd.-wsch., Aleuty na pn.-zachodzie. Największa odległość od morza w Ameryce Północnej 1640 km.


Ukształtowanie pionowe

W Ameryce Północnej przeważają wyżyny i góry; średnia wys. wynosi 677 m (z wyspami — 720 m); najwyższy szczyt McKinley (6194 m), najniższy punkt w Dolinie Śmierci — 86 m p.p.m. Ponad 64% powierzchni Ameryki Północnej leży powyżej 300 m, w tym ok. 7% — powyżej 2000 m. Charakterystycznym rysem rzeźby Ameryki Północnej jest południkowy układ gł. jednostek orograficznych. W zach. części kontynentu ciągną się od Aleutów na pn. po Przesmyk Panamski i Antyle na pd. potężne góry — Kordyliery, przebiegające kilkoma łukami. W Kordylierach wyróżnia się wiele łańcuchów górskich: na zach. — Alaska, G. Wrangla, G. Św. Eliasza, G. Nadbrzeżne, G. Kaskadowe, Sierra Nevada, Sierra Madre Zach., na wsch. — G. Skaliste (Elbert 4399 m), Sierra Madre Wsch.; poszczególne łańcuchy górskie rozdzielone wyż.: Jukońską, Kolumbii, Wielką Kotliną Kolorado, Meksykańską; w pn. części Kordylierów w górach Alaska leży najwyższy szczyt Ameryki Północnej — McKinley. Kordyliery stanowią obszar aktywny sejsmicznie, z licznymi wulkanami (najaktywniejsze: Fuego, Izalko, Pavlof, Katmai, Orizaba). Na wsch. od G. Skalistych rozciąga się wyżynne przedpole Kordylierów — Wielkie Równiny (zw. też Wielką Równiną Prerii lub Wielką Wyżyną), przechodzące stopniami ku wsch. w rozległy obszar Niz. Wewnętrznych obejmujących na pd.-zach. Wyż. Wewnętrzne (wyż. Ozark i góry Ouachita). Od wsch. Niz. Wewnętrzne są ograniczone łańcuchami starych gór Appalachów (Mitchell, 2037 m), opadających przedgórzem (Piedmont) ku nadbrzeżnym nizinom. Północno-wsch. część Ameryki Północnej (Labrador) zajmuje Płaskowyż Laurentyński. Większe obszary nizin nadmor. leżą wokół Zat. Hudsona (Niz. Hudsońska), nad O. Atlantyckim (Niz. Atlantycka) i Zat. Meksykańską (Niz. Zatokowa i nizina na płw. Jukatan).


Budowa geologiczna

Najstarszą częścią Ameryki Północnej jest prekambryjska platforma północnoamer., zajmująca centr. i pn. część kontynentu; od wsch. graniczy ona z Appalachami i pasmem fałdowym wsch. Grenlandii, od zach. — z G. Skalistymi, na pd. sięga po rz. Arkansas i Ohio. Fundament platformy, zbud. z prekambryjskich skał metamorficznych i magmowych (głębinowych i wylewnych) sfałdowanych w kilku orogenezach prekambryjskich i następnie zdenudowanych, odsłania się na powierzchni na tarczach kanad. i grenlandzkiej, rozdzielonych młodym rowem tektonicznym M. Baffina; na pozostałym obszarze platformy fundament jest przykryty pokrywą platformową składającą się z osadów paleozoiczno-kenozoicznych. Od wsch. i pd.-wsch. do platformy prekambryjskiej przyrasta łańcuch gór powstałych w orogenezach kaledońskiej i hercyńskiej; ciągnie się on wzdłuż wsch. Grenlandii, przez Appalachy do Niz. Zatokowej, gdzie jest głęboko zdenudowanym podłożem, na którym osadziła się pokrywa skał mezozoiczno-kenozoicznych, tworząc wraz z podłożem platformę paleozoiczną. Od zach. do platform prekambryjskiej i paleozoicznej przyrastają Kordyliery, składające się z 2 łańcuchów powstałych w orogenezie alp.; na wsch. — G. Skaliste, sfałdowane pod koniec kredy (Laramidy), na zach. — G. Nadbrzeżne, sfałdowane w trzeciorzędzie. Do końca kredy Ameryka Północna i Europa tworzyły razem prakontynent zw. Laurazją. Główne bogactwa naturalne: rudy żelaza, uranu, cynku i ołowiu, manganu, wolframu, rtęci, srebra, niklu, miedzi, tytanu, molibdenu, kobaltu, złoto, platyna, węgiel kam. i brun., fosforyty, ropa naft., gaz ziemny, magnezyty, sole potasowe, siarka, boksyty, azbest.


Klimat

W Ameryce Północnej występują wszystkie strefy klim.: od klimatów równikowych w Ameryce Środkowej, przez zwrotnikowe, podzwrotnikowe, umiarkowane, do strefy klimatów okołobiegunowych na krańcach pn.; południkowy przebieg łańcuchów górskich w Ameryce Północnej sprzyja przemieszczaniu się zimnych mas powietrza polarnego na pd., jak również ciepłego powietrza niższych szer. geogr. na pn., czego wynikiem jest duża zmienność pogody. Wpływ O. Spokojnego jest ograniczony do wąskiej strefy nadbrzeżnej, wpływ zaś O. Atlantyckiego, sięgający wprawdzie dalej w głąb kontynentu, wygasa częściowo na linii Appalachów. Roczna suma opadów od poniżej 250 mm na pd.-zach. i pn. krańcach Ameryki Północnej (na obszarach pustynnych poniżej 100 mm), 250–1000 mm w środk. części, powyżej 1000 mm na pd.-wsch., do 2000–6000 mm na zach. stokach Kordylierów, w zach. Kanadzie oraz na zach. i wsch. stokach gór w Ameryce Środkowej. Średnie temperatury w styczniu wahają się od poniżej –30°C na pn. (we wnętrzu Grenlandii poniżej –40°C) do ponad 10°C na wybrzeżach Zat. Meksykańskiej i w Kalifornii oraz do 27°C na pd. krańcach Ameryki Północnej (Panama); średnie temperatury w lipcu od poniżej 10°C na pn. i pn.-wsch. (na Grenlandii ok. 0°C) do 28°C na pd. i 33°C nad Zat. Kalifornijską; w Dolinie Śmierci zanotowano jedną z najwyższych w świecie temp. — 57°C; na pd.-wsch. częste tornada.


Stosunki wodne

Główny dział wodny Ameryki Północnej tworzą Kordyliery; ok. 75% powierzchni Ameryki Północnej należy do zlewiska O. Atlantyckiego, obejmującego wielki system rzeczny Missisipi–Missouri oraz Rio Grande, Mackenzie, Churchill, Nelson, Rz. Św. Wawrzyńca i in.; ok. 18% powierzchni Ameryki Północnej należy do zlewiska O. Spokojnego, do którego uchodzą rz.: Kolorado, Kolumbia, Jukon i in.; ok. 7% pow. kontynentu zajmują obszary bezodpływowe. Znaczną powierzchnię, zwł. na pn., zajmują jeziora; od wybrzeży O. Arktycznego aż do pn. Appalachów ciągnie się obszar licznych, gł. polodowcowych jezior, stanowiący największe na Ziemi pojezierze; do największych jezior w tym regionie należą: Wielkie Jez. Niedźwiedzie, Wielkie Jez. Niewolnicze, Athabaska, Jez. Reniferowe, Winnipeg oraz połączone ze sobą tzw. Wielkie Jeziora — Jez. Górne, Michigan, Huron, Erie i Ontario — które razem z wypływającą z jez. Ontario Rz. Św. Wawrzyńca tworzą Drogę Wodną Świętego Wawrzyńca.


Świat roślinny

Ameryka Północna wchodzi w skład państwa roślinnego wokółbiegunowego pn. (Holarctis); tylko pd. część Kalifornii, Arizony i Florydy oraz Meksyk należą, wraz z całą Ameryką Środkową, do państwa tropik. Nowego Świata (Neotropis); strefowy układ roślinności w Ameryce Północnej jest zaburzony wskutek południkowego przebiegu pasm górskich. Daleką pn. zajmują pustynie ark. (barrens); na pd. — bezdrzewna strefa tundry (mchy, porosty, trawy, turzyce i niskie krzewinki); dalej na pd. tundra przechodzi w borealną strefę lasów iglastych (odpowiadającą tajdze eurosyberyjskiej) ze świerkiem, jodłą, sosną i modrzewiem; oprócz lasów występują także bagna i torfowiska; jeszcze dalej na pd. obszar lasów mieszanych (z bukami, klonami i choiną kanad.) i liściastych (z orzesznikami, magnoliami i tulipanowcami) nad O. Atlantyckim, bezleśny (z wyjątkiem gór) obszar stepów i półpustyń we wnętrzu kontynentu oraz obszar lasów iglastych nad O. Spokojnym (z sekwojami, żywotnikami i jedlicami). Ku pd. lasy przybierają charakter podzwrotnikowy, a na pd. Florydzie nawet zwrotnikowy; na zach. od Missisipi rozciągają się stepy (prerie); w Kordylierach pasma górskie są pokryte lasami iglastymi, powyżej nich panuje roślinność alp., a w kotlinach — półpustynie i pustynie; w pd. Kalifornii roślinność wiecznie zielona, podobna do śródziemnomor. makii (chaparral). Południowo-zach. część USA i pn.-zach. Meksyk są zajęte przez gorące półpustynie i pustynie ze skrajnie suchoroślowymi krzewami (gł. krzew kreozotowy, Larrea), niskimi drzewkami (np. juka) oraz kaktusami (np. opuncje lub cereus olbrzymi). Nadmorskie części Ameryki Środkowej mają roślinność typowo neotropikalną; wybrzeża pn. i wsch. pokrywają wiecznie zielone lasy równikowe, a zach. (suche) — lasy okresowo zrzucające liście, sawanny i kserofityczne zarośla. Ameryka Środkowa jest ojczyzną wielu roślin użytkowych, np. kukurydzy i drzewa kakaowego, Ameryka Północna — słonecznika.


Świat zwierzęcy

Pod względem zoogeogr. obszar Ameryki Północnej (poza częścią Meksyku włączaną do krainy neotropikalnej) należy do krainy neark. (Nearktyka), zbliżonej do krainy paleark. i zróżnicowanej w poszczególnych strefach klim.-roślinnych. Z 24 rodzin ssaków 4 są endemiczne — 3 spośród gryzoni (goffery i szczuroskoczki na pustyniach, sewele w górach oraz endemiczny gat. — urson) i jedna z parzystokopytnych (widłorogi na preriach); najbardziej typowymi gat. są: niedźwiedź czarny i grizli (gł. G. Skaliste), wół piżmowy (tundra), karibu i amer. podgat. łosia (tajga), jeleń wirgiński, skunks (lasy liściaste obszarów wsch.), bizon (prerie, dziś tylko w parkach nar.), pekari; do gat. pochodzących z Ameryki Południowej należą: dydelf, pancernik i jeżozwierz nadrzewny. Z ptaków występują m.in.: kardynały, tanagry, kolibry, indyki dzikie; z gadów: grzechotniki, gekony, legwany, scynki i endemiczna heloderma — jedyna jadowita jaszczurka; z płazów — salamandry, ambystomy; z ryb: niszczuki, amie, bassy, liczne okoniowate i karpiowate.



Regiony fizyczno-geograficzne


W Ameryce Północnej rozróżnia się regiony fiz.-geogr.: 1) Płaskowyż Laurentyński (z Niz. Hudsońską); 2) Appalachy; 3) Niz. Wewnętrzne; 4) Niz. Nadbrzeżna; 5) Wielkie Równiny; 6) Kordyliery; 7) Wyż. Meksykańska; 8) Międzymorze Ameryki Środkowej; 9) Antyle.
KORDYLIERY

System górski w Ameryce Pn.; ciągnie się wzdłuż O. Spokojnego, od płw. Alaska do Przesmyku Panamskiego, na dł. ok. 8 tys. km, przez terytoria USA, Kanady, Meksyku i państw Ameryki Środk.; najwyższy szczyt McKinley (6194 m). Kordyliery dzielą się na Kordyliery Północne (w stanie Alaska i w Kanadzie), Kordyliery Środkowe (w USA) i Kordyliery Południowe (na pd. od USA).



Budowa geologiczna. Kordyliery zostały ostatecznie sfałdowane i wypiętrzone w wyniku kilku faz orogenezy alp. (wcześniej działały tu również orogenezy starsze). Strefa zach. (G. Nadbrzeżne, Sierra Madre Pd.), zbud. gł. z osadowych i wulk. skał trzeciorzędu, powstała pod koniec trzeciorzędu; strefa ta jest do dziś b. aktywna tektonicznie (wulkanizm, trzęsienia ziemi); najaktywniejsze wulkany: Izalco (1965 m) w Salwadorze, Fuego (3865 m) w Gwatemali, Saint Helens (2950 m) w USA, Pavlof (2518 m) w stanie Alaska w USA. Strefa środk. (G. Kaskadowe, Sierra Nevada, Sierra Madre Zach. i in.), zbud. z osadowych i magmowych skał paleozoicznych, triasowych i jurajskich, została sfałdowana w końcu jury. Strefa wsch. (G. Skaliste), zbud. gł. z osadowych i wulk. skał paleozoicznych i mezozoicznych, powstała w końcu kredy (faza laramijska). Między strefą środk. i wsch. istnieją śródgórskie masywy (wewn. wyżyny: Wyż. Kolumbii, Wyż. Kolorado i pd. Wyż. Meksykańska), zbud. z magmowych i metamorficznych skał prekambryjskich oraz z niesfałdowanych skał gł. paleozoicznych i mezozoicznych.

Rzeźba. Kordyliery Północne początkowo przebiegają równoleżnikowo, łukiem otwartym w kierunku pd., po czym skręcają, utrzymując ogólny kierunek pd.-wschodni. Na terenie stanu Alaska wyróżnia się: G. Brooksa (Isto, 2761 m), łańcuch górski Alaska (McKinley, 6194 m), G. Aleuckie (Redoubt, 3108 m) oraz góry na wyspie Kodiak, na płw. Kenai, pasmo Chugach, należące do najmłodszej strefy Kordylierów. Na obszarze Kanady Kordyliery ciągną się 2 wyraźnymi pasmami; na wsch. G. Skaliste (Robson, 3954 m), wraz z szerokim do 600 km przedpolem Wielkich Równin, na zach. G. Nadbrzeżne (Coast Mountains), przedłużające się ku pn. w G. Św. Eliasza (Logan, 6050 m, najwyższy w Kanadzie); pasma te dzieli podłużna strefa wyżyn wewnętrznych. Kordyliery Środkowe stanowią szeroką, zróżnicowaną strefę górską; na wsch. G. Skaliste, podzielone na szereg łańcuchów z licznymi szczytami przekraczającymi 4 tys. m (Elbert, 4399 m), na zach. 2 równoległe ciągi pasm górskich: G. Nadbrzeżne (Coast Ranges) oraz G. Kaskadowe i Sierra Nevada (Whitney, 4418 m), oddzielone doliną rz. Willamette i Doliną Kalifornijską; środk. część tej strefy zajmują: Wyż. Kolumbii, Wielka Kotlina z licznymi zapadliskowymi obniżeniami (Dolina Śmierci, do 86 m p.p.m.) i obszarami pustynnymi, przechodząca ku pd. w Wyż. Kolorado, głęboko porozcinaną licznymi kanionami rzek. Kordyliery Południowe mają charakter gór krawędziowych; obejmują Wyż. Meksykańską z obrzeżającymi ją górami: od wsch. — Sierra Madre Wsch. (Peña Nevada, 4054 m), od zach. — Sierra Madre Zach. (Mohinora, 3992 m), od pd. — Kordyliera Wulkaniczna z potężnymi stożkami czynnych wulkanów: Orizaba (5700 m), Popocatépetl (5452 m), Nevado de Colima (4265 m), Paricutín (2808 m); nadbrzeżne pasma górskie stanowią góry Płw. Kalifornijskiego i Sierra Madre Południowa. Na pd. od przesmyku Tehuantepec kordyliery obniżają się, zwężają i rozpadają na krótkie łańcuchy ze stożkami wulkanów: Tajumulco (4220 m), Fuego (3835 m), Chirripó Grande (3820 m), w antylskim odgałęzieniu Kordylierów wysokość dochodzi do 3175 m (Duarte na wyspie Haiti).

Klimat. W wyniku dużej rozciągłości południkowej Kordyliery przebiegają przez wszystkie strefy klim., od klimatów okołobiegunowych na pn. do równikowych na południu. Ze względu na znaczne wzniesienie prawie całe Kordyliery mają klimat górski z wyraźną piętrowością, zwł. w Kordylierach Południowych. Ograniczenie przez nadbrzeżne łańcuchy górskie wpływu O. Spokojnego powoduje znaczne różnice klim. pomiędzy zach. i wsch. częścią Kordylieróa. Najobfitsze opady występują na zach. stokach G. Nadbrzeżnych (w zach. Kanadzie do 5000 mm). Ilość ich znacznie maleje ku wschodowi. Kotliny śródgórskie i wsch. stoki G. Skalistych otrzymują poniżej 500 mm opadów. Najsuchszym obszarem jest Wielka Kotlina i Wyż. Kolorado — 100–300 mm. Mała ilość opadów występuje również w pn. części Wyż. Meksykańskiej i w strefie subpolarnej. Na obszarze Ameryki Środk. opady wzrastają do ponad 2000 mm rocznie, zwł. po stronie wsch., otwartej na wpływy pasatów. Linia wiecznego śniegu przebiega na pn. na wys. 600 m, w pd. Kanadzie — 1800 m, w G. Kaskadowych — 2500 m, w Sierra Nevada — 3800 m i w Meksyku — 4600 m. 

Stosunki wodne. Wschodni łańcuch Kordylierów — G. Skaliste, stanowi gł. dział wód Ameryki Pn.; Kordyliery są odwadniane przez źródłowe rz. Mackenzie, Saskatchewan, Missouri (i jej pr. dopływy), Rio Grande i inne uchodzące do O. Atlantyckiego oraz przez Jukon, Fraser, Kolumbię (z dopływem Snake), Kolorado, uchodzące do O. Spokojnego. Rzeki Kordylierów charakteryzują się dużymi spadkami; w celu wykorzystania zasobów energ. zbudowano liczne zapory (m.in. Hoover Dam na Kolorado oraz Roosevelta na rz. Salt). W środk. części Kordylierów — rzeki okresowe, słone błota i słone jeziora (największe Wielkie Jez. Słone) oraz kotliny bezodpływowe (Dolina Śmierci, Bolsón de Mapimí). W Kordylierach występują liczne bogactwa miner.: złoto, srebro, rudy miedzi, cynku, ołowiu, molibdenu i uranu, ropa naft., gaz ziemny, węgiel kam. i brunatny. W celu zachowania naturalnego środowiska utworzono w Kordylierach liczne parki nar., m.in.: Katmai, Denali — w stanie Alaska (USA), Jasper, Banff — w Kanadzie, Glacier, Yellowstone, Wielkiego Kanionu, Olympic, Mount Rainier, Yosemite, Sekwoi — w USA; niektóre parki nar. w Kanadzie i USA są wpisane na Listę Świat. Dziedzictwa Kult. i Przyr. UNESCO.

Świat roślinny. Szata roślinna kordylierów jest bardzo zróżnicowana i rozmieszczona strefowo. W skrajnie pn. części występuje tundra ark.-górska i bory świerkowe; w zach. części Kordylierów, w Kanadzie i na pn. USA — bujne lasy iglaste (w drzewostanie sekwoja, mamutowiec, jedlica zielona, żywotniki), we wsch. — lasy borealne, gł. świerkowe, wyżej z jodłą górską; dalej na pd. przeważają formacje suchoroślowe, które wyżej przechodzą w piętro widnych lasów z sosną żółtą, ponad którym występuje piętro lasów jodłowo-świerkowych, a następnie piętro alp.; na Wyż. Meksykańskiej występuje roślinność pustynna i półpustynna lub suche lasy sosnowo-dębowe, a na wilgotnych stokach gór — lasy liściaste; dalej na pd. — lasy subtropik. zrzucające liście w porze suchej.

AMERYKA POŁUDNIOWA

Tititaca – największe wysokogórskie jezioro na Ziemi. Leży w obniżeniu tektonicznym w Peru i Boliwi

Maracaibo – wysłodzone jezioro lagunowe w Wenezueli

Ameryka Południowa jest częścią prakontynentu Gondwany. Po oddzieleniu się od Gondwany na początku nie było jeszcze Andów. Kontynent miał wtedy kształt podobny do obecnego jakby obciąć obszar Andów.


Platforma Amerykańska – obejnuje kontynent prócz Andów. Zapadlisko przeandyjskie jest zachodnim skrajem tej platformy.

Tarcza Gujańska – zajmuje trochę więcej powierzchni niż sama Wyżyna Gujańska.

Obniżenie Amazonki – w przybliżeniu odpowiada ono Nizinie Amazonki

Wyżyna Brazylijska – na powierzchni występują skały krystaliczne, prekambryjskie (są też tu tarcze ?)

Nizina Laplaty

Wyżyna Patagońska – w jej obrębie są obszary wyższe i niższe

Wzdłuż wschodniego wybrzeża ciągnie się wąski pas nizinny. Jednak nie jest to 100% nizina bo coś tam geologicznie nie pasuje.

Doliny podłużne – zgodne z biegiem łańcuchów górskich

Doliny poprzeczne – biegną w poprzek łańcuchów górskich (dominują one w większości gór)

W Andach przeważają doliny podłużne. Żadne inne góry nie mają ich w takiej ilości. Dzięki temu łatwo się wyróżnia łańcuchy górskie.

Wyżyna Boliwijska – przypuszczalny terran (na płd. od Jez. Titicaca). „Dach Ameryki Południowej). Jest to obszar miejscami płaski. Wznosi się od 4000 do 5000 mnpm.

Dolina Środkowo Czilijska – chyba Cieśnina Magellana jest jej przedłużeniam ???

W Andach jest dużo wulkanów, często są trzęsienia ziemi. Te góry są ciągle wypiętrzane.
Amazonia – największa aluwialna nizina na Ziemi. Rozszeża się ona ku zachodowi.

W paleozoiku jak nie było jeszcze Andów też płynęła tu rzeka, która uchodziła w kierunku zachodnim. Jak zaczęły tworzyć się Andy to odpływ wody na zachód został zatrzymany i wytworzył się wielki słodkowodny zbiornik. Kiedy poziom wody wzrósł odpowiednio mogła ona odpłynąć na wschód (i woda ta spłynęła do Atlantyku). Dodatkowo z gór zaczęły spływać wody i tak powstała Amazonka. Koryto Amazonki w niektórych miejscach dochodzi do 100 km szerokości a w innych ma tylko 2 km szerokości. Amazonka wlewa 1/5 wody, która jest wlewana do oceanów przez rzeki świata. W niektórych miejscach dno Amazonki jest kryptodepresją i obecnie jest zasypywane przez rzekę. Źródłowymi rzekami Amazonki są: Ucayali i Maranion.


Falklandy (Malwiny) – wyspy na skraju szelfu. W Patagoni jest ropa a więc jest szansa, że będzie i ona na Falklandach (dlatego była wojna pomiędzy W. Brytanią a Argentyną o te wyspy).

Wyspy Galapagos i Wielkanocna fizycznie nie należą do Ameryki Południowej ale politycznie.



Klimat

Nizina Amazonki – klimat równikowy wybitnie wilgotny. Jednostajnie ciepły, opady we wszystkich miesiącach roku.

Na płn. i płd. od tej strefy jest obszar klimatów podrównikowych, który obejmuję Wyżynę Brazylijską i wszysko na północ od Niziny Amazonki.

Klimat zwrotnikowy – chyba okolice Rio De Janeiro i trochę na południe.

Klimat podzwrotnikowy – łagodny (chyba okolice Buenos Aires, Pampa wsch.). Im dalej na zachód tym mniej opadów, bardzo sucho.

Patagonia – klimat umiarkowany, średnie temperatury zimy są dodatnie.

Klimat podbiegunowy – ale nie taki srogi

Na zachodnim wybrzeżu duży wpływ wywiera zimny prąd peruwiański.

Tutaj poraz pierwszy zauważono zjawisko El-ninio. Jeżeli się zdarza El-ninio to na koniec roku (woda koło Peru staje się ciepła, znikają chyba ryby) . El-ninio – dzieciątko

Pod wpływem zaburzeń hydrologiczno-meteorologicznych w zachodniej części Oceany Spokojnego woda się ogrzewa i przez to podnosi się jej poziom o ok. 1,5 m. Biorąc pod uwagę obszar na jakim to się dzieje jest to bardzo dużo wody. Woda ta jest zabierane przez wsteczny prąd ku Ameryce. W okolicach Panamy rozdziela się on na północ i na południe (tu płynie więcej wody).



Roślinność

Roślinność w Andach traktujemy osobno – podobnie jak przy klimacie.

Nizina Amazonki – Największy obszar wieczniezielonych lasów równikowych (selwa) na ziemi (5,5 mln km2)

Lasy te występują takrze na Nizinie Gujańskiej. Lasy te kryją w sobie ogromne ilości gatunków roślin i zwierząt (szacuje się, że może nawet do 30 mln), które w większości są jeszcze nie poznane.

Sawanny – Nizina Orinoko (lianus), Wyżyna Brazylijska (kampus).

Ciach (w krainie Gran Ciacho), są to winne lasy - niektórzy mówią, że to sawanna

Ameryka Południowa jest ojczyzną mahoni

Stepy występują na Pamnpie ale teraz już ich nie ma bo obszary te są zazwyczaj zaorane. Prawdziwy step można zobaczyć jedynie wzdłuż linii kolejowych.

Andy (chyba tyczy się to strefy międzyzwrotnikowej)

0-1000 mnpm – górskie lasy równikowe

1000-2000 mnpm – lasy mgliste (po amazońskiej stronie Andów). Mgliste bo są w strefie tworzenia się chmur
Pustynie w Ameryce południowej są mgliste (stała inwersja termiczna) przez zimny prąd peruwiański. Wszystko to się rypie jak pojawi się El-ninio. Są to najsuchsze pustynie na Ziemi.

W środkowych Andach są kotliny odcięte od świata, w których są pustynie np. Atakama (niewłaściwie mówi się o niej jako o pustyni przybrzeżnej).


AMERYKA POŁUDNIOWA - wiadomości encyklopedyczne
Kontynent na półkuli zach.; pd. część Ameryki; od zachodu Amerykę Południową oblewa O. Spokojny, od wsch. — O. Atlantycki, od pn. — M. Karaibskie; na pn. łączy się z Ameryką Północną Przesmykiem Panamskim, na pd. oddzielony od Antarktydy Cieśn. Drake'a. Skrajnymi punktami lądowymi części Ameryki Południowej są przyl.: Gallinas 12°25'N, Froward 53°54'S, Parińas 81°20'W, Branco 34°47'W; największa rozciągłość południkowa 7,4 tys. km, równoleżnikowa — 5,2 tys. km; pow. 17,8 mln km2.
Warunki naturalne.
Ukształtowanie poziome

Ameryka Południowa jest kontynentem zwartym, o słabo rozwiniętej linii brzegowej (dł. 28,7 tys. km); półwyspy i wyspy stanowią zaledwie 1% pow.; największymi półwyspami są: Guajira i Paraguaná w części pn. oraz Brunswick i Taitao w części pd.; gł. wyspy i archipelagi: Ziemia Ognista, Riesco, Santa Inés, Wellington, Chonos i Chiloé na pd., Trynidad na pn., Marajó w ujściu Amazonki; do Ameryki Południowej zalicza się też wyspy Falklandy (Malwiny) na O. Atlantyckim oraz Galápagos i Juan Fernández na O. Spokojnym. Największa odległość od morza w Ameryce Południowej wynosi 1600 km.


Ukształtowanie pionowe

Ameryka Południowa jest w znacznej części kontynentem nizinnym; średnia wys. 655 m; najwyższy szczyt Aconcagua (6960 m), najniższy punkt w solnisku Salinas Chicas — 42 m p.p.m. Ponad 49% pow. Ameryki Południowej leży poniżej 300 m, ponad 68% — poniżej 500 m, 8,5% — powyżej 2000 m. Wzdłuż zach. i pn. wybrzeża Ameryki Południowej ciągną się potężne góry fałdowe, Andy, złożone z kilku łańcuchów rozdzielonych obniżeniami; stanowią one obszar aktywny sejsmicznie, z licznymi wulkanami (najaktywniejsze: Cotopaxi, Sangay, Puracé), m.in. Llullaillacó, 6723 m — najwyższy czynny wulkan Ziemi. Na wsch. od Andów leżą obszary nizinne, obejmujące od pn.: Niz. Orinoko i Niz. Amazonki (największa na Ziemi nizina aluwialna) ciągnące się aż do O. Atlantyckiego, Niz. Boliwijską i Niz. La Platy. Wschodnią część Ameryki Południowej zajmuje rozległa Wyż. Brazylijska opadająca na zach. progami ku nizinom i urywająca się stromą krawędzią na pd. wschód ku O. Atlantyckiemu. Na pn.-wsch. Ameryki Południowej leży Wyż. Gujańska, na pd. — Wyż. Patagońska opadająca łagodnie od Andów ku O. Atlantyckiemu.


Budowa geologiczna

Najstarszą częścią Ameryki Południowej jest prekambryjska platforma południowoamer., obejmująca pn.-wsch. i środk. część kontynentu; stanowi ona fragment dawnego lądu Gondwany, wykazuje wiele wspólnych cech z platformą afryk., od której została oddzielona w mezozoiku. Fundament platformy zbud. z prekambryjskich skał metamorficznych i magmowych (głębinowych i wylewnych), sfałdowanych w kilku orogenezach prekambryjskich, a następnie zrównanych (zdenudowanych) odsłania się na powierzchni na tarczach: gujańskiej, środkowobrazyl., wschodniobrazyl. i urugwajskiej; rozdzielające te tarcze niecki: Amazonki, Paranaíba, São Francisco i Parany są wypełnione osadami paleozoiczno-kenozoicznymi stanowiącymi pokrywę platformową. W Patagonii odsłaniają się izolowane i zniszczone części łańcucha górskiego powstałego w orogenezie hercyńskiej, zbud. ze skał prekambru i paleozoiku. Na większej części obszaru Patagonii zdenudowane łańcuchy Hercynidów są pokryte pokrywą osadów karbońsko-permskich (wśród których występują osady lodowcowe) i mezozoiczno-kenozoicznych, z którymi tworzą platformę paleozoiczną. Na zach. Ameryki Południowej do platform prekambryjskiej i paleozoicznej przyrastają Andy — góry powstałe w orogenezie alp., sfałdowane ostatecznie w trzeciorzędzie. Połączenie Ameryki Południowej z Ameryką Północną nastąpiło w końcu trzeciorzędu. Główne bogactwa naturalne: rudy żelaza, cynku i ołowiu, manganu, cyny, antymonu, molibdenu, uranu, boksyty, diamenty, beryl, siarka, ropa naftowa.


Klimat

Ameryka Południowa jest położona we wszystkich strefach klim.: od klimatów równikowych w części pn. kontynentu, przez zwrotnikowe, podzwrotnikowe, umiarkowane, do strefy klimatów okołobiegunowych na krańcach pd.; w Andach, ze względu na znaczne wyniesienie, panuje chłodny klimat górski z wyraźnie wykształconą piętrowością: pn. część Ameryki Południowej odznacza się wysokimi temperaturami w ciągu całego roku (na Niz. Amazonki 24–27°C) i obfitymi opadami (na Niz. Amazonki średnia roczna suma opadów dochodzi do 4000 mm, na zach. stokach Kordyliery Zach. w Kolumbii — do 7000 mm); najsuchszymi obszarami są zach. stoki w środk. części Andów (pustynia Atakama — do ok. 50 mm); na pd. krańcach kontynentu (Ziemia Ognista) średnie temperatury miesięczne wahają się od 0 do 10°C.


Stosunki wodne

Główny dział wód Ameryki Południowej tworzą Andy. Około 85% powierzchni Ameryki Południowej należy do zlewiska O. Atlantyckiego, obejmującego 3 duże systemy rzeczne — Amazonki (druga pod względem długości i największa pod względem powierzchni dorzecza i zasobności w wodę rzeka na Ziemi), La Platy (będącej lejkowatym ujściem rz. Parana i Urugwaj) i Orinoko, oraz liczne inne rzeki, m.in.: São Francisco, Colorado, Negro, Chubut; do M. Karaibskiego uchodzi rz. Magdalena. Tylko ok. 7% powierzchni Ameryki Południowej należy do zlewiska O. Spokojnego (krótkie, bystre rzeki spływające z zach. Andów, m.in.: Loa, Bío Bío); ok. 8% pow. zajmują obszary bezodpływowe. Do najważniejszych jezior należą jez. lagunowe Maracaibo (na pn.), Patos i Mirim (na wsch.), jeziora pochodzenia tektonicznego: Titicaca i Poopó (Andy Środk.), jeziora polodowcowe lub pochodzenia lodowcowo-tektonicznego: Buenos Aires, San Martín, Viedma, Argentino (Andy Pd.).


Świat roślinny

Ameryka Południowa wchodzi w skład państwa roślinnego tropik. Nowego Świata (Neotropis), jedynie Patagonia i pd. Chile należą do państwa wokółbiegunowego pd. (Holantarctis ). Roślinność Ameryki Południowej zachowała jeszcze na ogromnych obszarach swój pierwotny charakter; gł. formacją roślinną jest wiecznie zielony, wilgotny las równikowy (hylaea). Na pn. i pd. lasy te graniczą z obszarami o roślinności bardziej kserofitycznej; na obrzeżach Niziny Orinoko panują lasy zrzucające liście w porze suchej, a w centrum — sawanny (llanos); wnętrze Wyż. Brazylijskiej oraz Mato Grosso i Gran Chaco zajmują również lasy suche (gł. kolczaste lasy okresowo bezlistne, w pn.-wsch. Brazylii zw. caatinga), a także sawanny (campos cerrados) i kserofityczne zarośla; w wilgotnej pd. części Wyż. Brazylijskiej występują lasy araukariowe, na jej nadmor. krawędziach wilgotne, wiecznie zielone lasy zwrotnikowe; ustępują one miejsca stepom (pampa) w środk. Argentynie i Urugwaju. Roślinność Andów jest odrębna i b. urozmaicona; na pd. od 40°S roślinność przybiera charakter holantarktyczny; na zach. stokach Andów panują wiecznie zielone lasy liściaste i mieszane z notofagusami (bukami pd.) i araukariami; na Wyż. Patagońskiej występują suche stepy i półpustynie; pd. krańce Ziemi Ognistej pokrywa tundra subantarktyczna. Z Ameryki Południowej pochodzi wiele roślin użytkowych, m.in.: ziemniak, tytoń, kakaowiec, ananas, papryka, pomidor.


Świat zwierzęcy

Pod względem zoogeograficznym Ameryka Południowa i Ameryka Środkowa tworzą krainę neotropikalną. Fauna niezwykle bogata, zróżnicowana i swoista. Występują tu 32 rodziny ssaków (nie licząc nietoperzy), w tym aż 16 endemicznych (najwięcej ze wszystkich kontynentów): 2 rodziny małp szerokonosych — płaksowate (czepiaki, kapucynki, sajmiri, wyjce) i pazurkowce (tamaryna i marmozeta); 2 rodziny szczerbaków — mrówkojady i leniwce (trzecia rodzina szczerbaków — pancerniki, jest znana również w Ameryce Północnej); rodzina torbaczy — zbójniki (druga — dydelfy, zasiedla też Amerykę Północną); 11 rodzin gryzoni, tworzących podrząd Cavimorpha (wśród nich kapibara, świnki mor., pakarana, paka, aguti, szynszyle, nutrie, kolczaki). Ponadto do zwierząt endemicznych należą: 3 gat. tapirów, lamy, nietoperze wampiry i in. Niezwykłe bogactwo ptaków: 2 rzędy endemiczne — nandu i kusaki, i prawie połowa rodzin, m.in.: tukany, gruchacze, hoacyny; w Ameryce Południowej występują też m.in.: czubacze, bławatniki, kolibry, papugi, kondory. Liczne gady: dusiciele, krokodyl, aligator i kajmany, żółwie, jaszczurki i wiele innych; wśród płazów przeważnie bezogoniaste; z nielicznych ogoniastych w wodach Amazonki występuje jeden z największych gat. płazów (dł. ok. 70 cm) — diabeł błotny. W ichtiofaunie osobliwością jest endemiczny prapłaziec, jeden z 3 rodzajów ryb dwudysznych, oraz liczne kąsaczowate, m.in. piranie.


Regiony fizyczno-geograficzne

W Ameryce Południowej wyróżnia się regiony fiz.-geogr.: 1) Andy; 2) Niz. Orinoko; 3) Niz. Amazonki; 4) Niz. La Platy; 5) Wyż. Gujańską; 6) Wyż. Brazylijską; 7) Wyż. Patagońską.



ANDY

partiach gór Los Andes, Cordillera de los Andes, góry fałdowe w Ameryce Pd.; ciągną się wzdłuż O. Spokojnego, od M. Karaibskiego po Ziemię Ognistą przez terytoria Wenezueli, Kolumbii, Ekwadoru, Peru, Boliwii, Chile i Argentyny; dł. ponad 9000 km, szer. 200–800 km; najwyższy szczyt Aconcagua, 6960 m. W pn. części tworzą łuk otwarty ku Niz. Amazonki, w części środk. i pd. ograniczają Niz. Boliwijską i Niz. La Platy. Andy dzielą się na Andy Północne (do ok. 12°S), Andy Środkowe (od ok. 12 do ok. 29°S) i Andy Południowe (od ok. 29°S po Ziemię Ognistą). Ze względów terytorialnych stosuje się podział na Andy: Wenezuelskie, Kolumbijskie, Ekwadorskie, Peruwiańskie, Boliwijskie, Chilijskie, Argentyńskie; używa się też nazw Andy: Kolumbijsko-Wenezuelskie, Chilijsko-Argentyńskie, Południowochilijskie oraz Patagońskie.



Rzeźba. W Andach Północnych i Środk. wyróżnić można równol. łańcuchy górskie — Kordyliery: Wsch., Środk., Zach. i Nadbrzeżną, rozdzielone tektonicznymi obniżeniami, śródgórskimi płaskowyżami i kotlinami (tektoniczne doliny rzek Magdalena i Cauca w Andach Kolumbijskich, Wielka Centr. Dolina w Andach Ekwadorskich i in.). Poszczególne kordyliery nie stanowią zwartych ciągów gór na całej długości — lokalnie zanikają, łączą się z sąsiednią kordylierą w jeden łańcuch lub dzielą się na mniejsze drugorzędne pasma górskie. Najbardziej zwarty łańcuch górski stanowi Kordyliera Zach., tworząca na obszarze Peru wysokie (do 4000 m) płaskowyże, ponad które wznoszą się ośnieżone grzbiety górskie i szczyty (Huascarán, 6768 m, w Kordylierze Białej) z licznymi formami glacjalnymi. Kordyliera Wsch. na obszarze Kolumbii i Wenezueli dzieli się na pasma Sierra de Perijá oraz Cordillera de Mérida (Bolívar, 5007 m), w której przedłużeniu na wsch. leżą G. Karaibskie, na pn. — wyż. Segovia. W Andach Środkowych Kordyliera Wsch. składa się z wielu wysokich, silnie zdenudowanych pasm (Cordillera de Carabaya, Cordillera Real — Ancohuma, 6550 m). W Peru i Boliwii Kordyliera Wsch. przechodzi w obszerne przedgórze tworzące w Peru falistą równinę (Montania), w Boliwii — obszar równol., niewysokich grzbietów (Yungas). Kordyliera Środk. stanowi łańcuch wzniesiony najwyżej w pn. część And Północnych (Huila, 5750 m i in.), w jej przedłużeniu na pn. leży izolowany masyw Sierra Nevada de Santa Marta (Cristóbal Colón, 5800 m); w Andach Środkowych Kordyliera Środk. rozszerza się znacznie i tworzy wysokie płaskowyże (3400–4200 m) Puna — obrzeżone Kordylierą Zach. i Wsch., zw. na terenie Peru i Boliwii — Altiplano, w Chile — Puna de Atacama, w Argentynie — Puna de Atacama lub Puna Argentina. Cechą charakterystyczną tego obszaru są kotliny i obniżenia zajęte częściowo przez jeziora (Titicaca, Poopó), gł. słone, oraz solniska (Salar de Uyuni, Salar de Atacama i in.). Kordyliera Nadbrzeżna stanowi wyraźnie wykształcony łańcuch w Andach Środkowych; między nią a Kordylierą Zach. (Sajama, 6542 m) ciągnie się obszerne obniżenie, w którego pd. części leży pustynia Atacama ograniczona od wsch. G. Domeyki. Andy Południowe, zw. na pd. od 42°S Andami Patagońskimi, ciągną się dwoma łańcuchami: niewysoką (do ok. 2500 m), o zaokrąglonych formach Kordylierą Nadbrzeżną, zatopioną na pd. i wynurzoną częściowo jako łańcuch przybrzeżnych wysp, oraz Kordylierą Gł., stanowiącą przedłużenie ku pd. Kordyliery Zachodniej And Środkowych, na pd. przechodzącą w rozległą Wyż. Patagońską. Na pn. łańcuchy rozdziela podłużne obniżenie — Dolina Środkowochilijska. Charakterystyczną cechą rzeźby Kordyliery Gł. są formy glacjalne; liczne jeziora polodowcowe lub pochodzenia lodowcowo-tektonicznego (Buenos Aires, San Martín, Viedma, Argentino i in.). Na pd. od 46°S współcz. zlodowacenia; liczne lodowce spływają do oceanu i jezior. W pn. części łańcucha najwyższy szczyt And — Aconcagua.

Klimat. W wyniku dużej rozciągłości południkowej Andy są położone w kilku strefach klim., od klimatów równikowych na pn. poprzez zwrotnikowe, podzwrotnikowe i umiarkowane do okołobiegunowych (klimat subpolarny) na krańcach pd.; ze względu na znaczne wyniesienie, prawie całe Andy mają surowy, chłodny klimat górski z wyraźnie wykształconą piętrowością. Roczna suma opadów w pn. części And do 10 000 mm na zach. stokach Kordyliery Zach. (Kolumbia); między 5 i 30°S roczne opady poniżej 200 mm w zach. części And (na pustyni Atakama — do 20 mm), we wsch. — ponad 500 mm (w Peru ponad 1000 mm); na pd. od 35°S na zach. stokach ponad 2000 mm (w Andach Patagońskich miejscami do 5000 mm), na wsch. poniżej 300 mm. Linia wiecznego śniegu przebiega na pn. na wys. ok. 4800–5000 m, na równiku — ok. 4000–4500 m, w okolicy zwrotnika ok. 6300 m, na krańcach pd. schodzi do 1000–600 m. 

Stosunki wodne. Andy stanowią gł. dział wód Ameryki Pd.; we wsch. części gór biorą początek liczne dopływy Orinoko, źródłowe rzeki Amazonki i wiele jej dopływów, dopływy Paragwaju i Parany oraz rzeki uchodzące bezpośrednio do O. Atlantyckiego, jak Colorado, Negro, Chubut i in.; zachodnie Andy są odwadniane do O. Spokojnego przez wiele krótkich, bystrych rzek (Loa, Bío Bío i in.); w Andach Kolumbijskich bierze początek uchodząca do M. Karaibskiego rz. Magdalena; liczne, zwł. na pd., jeziora. Polskie wyprawy alpinistyczne 1934, 1937, 1971–75, 1978.

Budowa geologiczna. Łańcuch górski powstały w orogenezie alp.; jest zbud. z krystal. skał prekambru i paleozoiku oraz ze skał osadowych paleozoiku, mezozoiku i trzeciorzędu poprzecinanych potężnymi intruzjami granitoidów; procesom tektonicznym towarzyszył silny wulkanizm, który istnieje do dziś; liczne czynne wulkany, zwł. w Andach Północnych (Tolima 5215 m, Antisana 5704 m, Cotopaxi 5896 m — jeden z najbardziej aktywnych wulkanów Ziemi) i w Andach Środkowych (Misti, 5822 m, Llullaillaco 6723 m — najwyższy czynny wulkan Ziemi); Andy są obszarem aktywnym sejsmicznie. W plejstocenie uległy zlodowaceniom.

Świat roślinny. Szata roślinna And odznacza się dużą różnorodnością i strefowym układem. W Andach Północnych i Andach Południowych znaczne powierzchnie zajmują lasy; na pn., na stokach — wilgotne i wiecznie zielone lasy równikowe, wyżej wiecznie zielone lasy górskie, ponad nimi wilgotne trawiaste formacje paramo z espelecjami; na pd. — wiecznie zielone lasy liściaste i mieszane, z dużym udziałem notofagusa (buka pd.) i araukarii, oraz roślinność stepowa; w Andach Środkowych przeważa roślinność kserofityczna, gł. półpustynna, trawiasto-krzewinkowa formacja puna (na obszarze wysoko położonych równin) oraz roślinność stepowa (formacja jalca).

Świat zwierzęcy Andy reprezentują — ze ssaków: gwanako, wikunia, wiele gat. jeleni, m.in. pudu wielkości zająca, a ponadto długowłosy tapir górski, szynszyla i wiskacza, pancerniki, jaguar, puma i niedźwiedź andyjski; z ptaków: kondory, w niższych kolibry i papugi; z gadów liczne grzechotniki.


AFRYKA
Afryka jest 3 krotnie większa od Europy. Ponad 8 tys. km rozciągłośc N-S. Afryka połączenie lądem ma z Azją poprzez Przesmyk Sueski. Od Europy oddziela ją Cieśnina Gibraltarska i Sycylijska.

Afryka cechuje się słabo rozwiniętą linią brzegową. Linia brzegowa Afryki jest krótsza niż Europy. Mało miejsca zajmują półwyspu i wyspy. Małe rozczłonkowanie kontynentu.

Jest to kontynent wyżyny. Ponad połowa powierzchni > 300 mnpm. 2% powierzchni stanowią góry powyżej 2000 mnpm. Najniższy punkt 150 m ppm (chyba koło Erytrei ???).

Praktycznie nie ma tu młodych gór – oprócz Atlasu

Mało jest gór fałdowych – Atlas i Góry Przylądkowe (tylko 2 pasma)

Jest tu wiele rozległych kotlin otoczonych wzniesieniami.

Kotlina Kalahari (Afryka Płd.) jej dno ok. 1000 mnpm.

Kotlina Kongo (Kotlina Zair)

Kotlina Czad

Rowy Wschodnio Afrykańskie – są to widoczne na powierzchni ryfty

Specyficzna sieć rzeczna – rzeki zbiegają się do środka kotlin (dobrze widać to w przypadku Kotliny Kongo)

Rzeka Niger ma 2 delty. Jedna w biegu środkowym a druga u ujścia

Zakręcanie rzek jest tłumaczone kaptażem albo występowaniem wielkich jezior (kiedyś ?)

Podobny układ kotlin jest w Australi i na Dekanie






1   2   3   4


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna