Historia przemysłu w województwie śląskim



Pobieranie 78.24 Kb.
Data08.05.2016
Rozmiar78.24 Kb.
Historia przemysłu w województwie śląskim
Województwo śląskie jest największym skupiskiem zabytkowych obiektów przemysłowych w Polsce. Zabytki techniki województwa stanowią integralną część jego dziedzictwa kulturowego.

Od czasów starożytnych na terenach obecnego województwa śląskiego rozwijało się górnictwo kruszcowe, m.in. srebra i ołowiu (Bytom, Tarnowskie Góry, Toszek) oraz górnictwo rudy darniowej żelaza (rejon dolin rzecznych Liswarty, Małej Panwi, Stoły, Bierawki, Rudy oraz pasmo rudonośne Wieluń - Zawiercie). Do XIV w. przetrwało kuźnictwo leśne, rozwijające się następnie w kuźnice warsztatowe i nadrzeczne. Również cystersi, przybyli na Śląsk w XIII w., zajmowali się górnictwem i hutnictwem, posiadali kuźnice w Trachach (gm. Sośnicowice) i Stanicy (gm. Pilchowice). Za sprawą cystersów rozwinęło się także hutnictwo szkła.

W połowie XVIII w. rozwój przemysłu w Europie przyniósł znaczne zmiany społeczno-ekonomiczne na Górnym Śląsku. Ważnym etapem rozwoju przemysłu było powołanie Wyższego Urzędu Górniczego z siedzibą we Wrocławiu, na czele którego w 1779 r. stanął Wilhelm Friedrich von Reden. Dzięki niemu sprowadzono na Górny Śląsk nowe technologie, maszyny oraz wykwalifikowaną kadrę. Rozwój przemysłu spowodował aktywizację miejscowych feudałów, którzy dostrzegli w nim szansę na pomnożenie majątków. Do potentatów przemysłowych można zaliczyć rody magnackie, m.in. Donnersmarcków, Ballestremów, Schaffgotschów, Hochbergów i Hohenlohe. Więksi przemysłowcy pochodzenia mieszczańskiego mieli udziały tylko w przemyśle cynkowym, np. Godula, Winckler. Bogate w surowce tereny pokryły kopalniane szyby, hałdy i piece hutnicze, powstawały także nowe miasta. W części Śląska austriackiego symbolem industrializacji było Bielsko, w którym powstawały przeważnie fabryki włókiennicze. Rozwój przemysłu wymusił rozbudowę infrastruktury, aby sprostać potrzebom rozwijającego się transportu surowców i gotowych wyrobów. Powstawały nowe trasy i dworce kolejowe. Przez cały XX w. hutnictwo na Śląsku pod względem rozwoju technologicznego znajdowało się w czołówce europejskiej. W tym samym okresie górnictwo, integralnie związane z hutnictwem, ulegało znaczącym przeobrażeniom, m.in. na skutek rozwoju techniki wydobycia węgla. Koncentracja XIX-wiecznego przemysłu, a także kierunki panujące w gospodarce polskiej po 1945 r. spowodowały, że jeszcze pod koniec XX w. funkcjonowało wiele historycznych zakładów posiadających zabytkowe maszyny, urządzenia i całe ciągi technologiczne. Wraz z zachodzącymi obecnie procesami restrukturyzacji przemysłu, które rozpoczęły się w latach 90-tych XX w., a co za tym idzie ze zmianami własnościowymi i likwidacją dotychczas funkcjonujących zakładów, nastąpił proces ich dewastacji. Wiąże się to ze złomowaniem historycznych maszyn oraz wyburzaniem budynków. Istnieje szansa zachowania choć części dziedzictwa przemysłowego poprzez jego adaptację do nowych funkcji, np. Browar Mokrskich w Katowicach-Szopienicach, Szyb "Wilson" w Katowicach-Janowie. Zabytki techniki mogą także stać się atrakcjami turystycznymi, pod warunkiem przeprowadzenia ich rewaloryzacji i przystosowania do celów edukacyjnych, rekreacyjnych i kulturotwórczych.

Pośród zabytków techniki województwa śląskiego najwięcej reprezentuje branżę górniczą. Górnictwo stanowiło bazę paliwową dla pozostałych gałęzi przemysłu. Od końca XVIII do lat 70-tych XX w. nastąpił intensywny rozwój tej branży. Szczególnie cenne z racji wieku oraz z punktu widzenia architektury i techniki są obiekty powstałe w środkowym okresie rozwoju górnictwa, tj. w 2. połowie XIX w. oraz w początkach XX w., m.in. Kopalnia Rud Srebronośnych i Sztolnia Czarnego Pstrąga w Tarnowskich Górach; kopalnia "Królowa Luiza", kopalnia "Guido", kopalnia "Pstrowski" w Zabrzu-Mikulczycach; kopalnia "Marcel" w Radlinie; kopalnia "Saturn" w Czeladzi; szyb "Pułaski" kopalni "Wieczorek" w Katowicach-Szopienicach; szyb "Elżbieta" kopalni "Polska" w Chorzowie.

Drugą, silnie rozwiniętą, branżą jest hutnictwo. Do jego rozwoju przyczyniła się budowa wielkiego pieca w 1796 r. w Królewskiej Odlewni Żeliwa w Gliwicach (obecnie GZUT S.A.). Jego współautorem był John Baildon. Kolejną, po gliwickiej, hutą fundowaną przez króla pruskiego była "Królewska Huta" w dzisiejszym Chorzowie. Na wzór zakładów rządowych w XIX w. powstawały prywatne huty żelaza, w których sąsiedztwie znajdowały się kopalnie węgla. Pośród zabytków hutniczych można wymienić liczne, które posiadają wartości historyczne, czy artystyczne, są to m.in. zabudowania dawnej huty cynku "Uthemann" na terenie dzisiejszej Huty Metali Nieżelaznych w Katowicach-Szopienicach; huta "Baildon" w Katowicach; zespół zabudowań walcowni cynku w Zakładach Metalowych "Silesia" w Świętochłowicach-Lipinach; wieża wsadowa "Gichta" huty "Waleska" w Palowicach; wieża wyciągowa do wsadu wielkopiecowego w Porębie; huty "Klemens" i "Teresa" w Ustroniu; "Huta Bankowa" w Dąbrowie Górniczej; "Huta Częstochowa" w Częstochowie.

Rozwijający się przemysł wymógł powstawanie inwestycji pomocniczych, z których najważniejszą był Kanał Kłodnicki, który rozpoczęto budować w 1792 r., łączący zabrzańskie kopalnie z Królewską Odlewnią Żeliwa w Gliwicach, a poprzez Odrę z innymi terenami państwa pruskiego. Do dnia dzisiejszego czytelne są w terenie fragmenty kanału i urządzenia hydrotechniczne. Kolejnym traktem wodnym jest Kanał Gliwicki budowany w latach 1933-1940. Kanał ma długość 40,6 km, jego największa śluza to "Dzierżno".

W 2. połowie XIX w. na skutek eksploatacji górniczej następował odpływ wód do wyrobisk górniczych. Spowodowało to zanikanie wody w studniach przydomowych. Dodatkowo sytuację tę pogarszała ciągle powiększająca się liczba ludności. Rozpoczęto poszukiwania wiertnicze, których rezultatem było znalezienie zasobów wody w okolicach wsi Zawada, gdzie powstał Zakład Produkcji Wody "Zawada" w Karchowicach. Inne zabytkowe zespoły to m.in.: Zakład Produkcji Wody "Staszic" w Tarnowskich Górach; Zakłady Wodociągów i Kanalizacji w Raciborzu; oczyszczalnia ścieków w Bytomiu; żelbetowa zapora wodna i hydroelektrownia w Porąbce (1928-1937); urządzenia hydrotechniczne w dawnej fabryce tektury w Czańcu (gm. Porąbka).

Liczną grupę zabytków, biorąc pod uwagę nowatorstwo konstrukcyjne, formę i detal architektoniczny, stanowią wieże ciśnień. Pośród nich można wymienić m.in.: wieżę kominowo-wodną na terenie szpitala klinicznego w Zabrzu zaprojektowaną przez A. Hartmanna; wieżę wodną przy ul. Korczaka w Katowicach wzniesioną przez G. i E. Zillmannów w 1912 r.; wieżę wodną w Katowicach-Giszowcu, ponadto liczne wieże wodne w Rybniku, Gliwicach, Świętochłowicach.

W XIX w. nastąpił także gwałtowny rozwój sieci kolejowej, w 1846 r. została uruchomiona linia kolejowa Mysłowice-Wrocław, w 1855 r. linia Bohumin-Oświęcim, w 1859 r. powstało odgałęzienie linii kolei warszawsko-wiedeńskiej. Wtedy wybudowano dworce kolejowe, m.in. w Bielsku-Białej, Katowicach, Rybniku-Paruszowcu, Sosnowcu-Maczkach, Zawierciu. Powstawały także koleje wąskotorowe, m.in. na trasach: Tarnowskie Góry - Rudy, Bytom-Karb - Chorzów, Bytom - Miasteczko Śląskie. Do dnia dzisiejszego zachowały się liczne budynki, torowiska oraz tabor, a wieloma z nich opiekują się powstające muzea i skanseny.

W Bielsku-Białej, Częstochowie i Sosnowcu rozwinął się przemysł włókienniczy. W XIX w. powstały liczne przędzalnie, tkalnie, farbiarnie. Do najważniejszych zakładów należą m.in.: Fabryka Adolfa Mänhardta, fabryka sukiennicza Franza Vogta (obecnie Urząd Miejski), tkalnia Fryderyka Tyslovitza w Bielsku-Białej; Częstochowskie Zakłady Przemysłu Wełnianego "Elanex" w Częstochowie; Sosnowiecka Przędzalnia Czesankowa "Politex" w Sosnowcu. W dawnej fabryce sukna Büttnera w Bielsku-Białej powstało Muzeum Przemysłu i Techniki Włókienniczej.

Unikatowym w skali Europy zabytkiem techniki łączności jest zespół radiostacji w Gliwicach. Zespół składa się z trzech budynków i drewnianego masztu o wysokości 110,7 m, pochodzącego z 1933 r. Radiostacja jest chroniona ze względu na wartości inżynierskie i historyczne.

Ciekawymi przykładami zachowanego przemysłu drzewnego i papierniczego są m.in.: Zakłady Przemysłu Zapałczanego w Częstochowie powstałe w latach 1880-1882, z czynną linią technologiczną pochodzącą z lat 30-tych XX w. (w 2002 r. utworzono Muzeum Produkcji Zapałek); Żywieckie Zakłady Papiernicze "Solali" w Żywcu; fabryka tektury w Czańcu (gm. Porąbka).

Do cennych obiektów przemysłu i techniki należą także zespół zabudowań dawnej cementowni "Grodziec" w Będzinie, która powstała w 1856 r.; cementownia w Jaworznie-Szczakowej; wapienniki w Mikołowie-Mokrem, Tarnowskich Górach, Sosnowcu.

Zachowały się także liczne zabytki przemysłu energetycznego powiązanego z innymi dziedzinami przemysłu. Są to m.in.: elektrownia "Szombierki" i elektrownia "Miechowice" w Bytomiu; elektrownia na terenie kopalni "Anna" w Pszowie.

W województwie śląskim zachowało się także wiele zabytków przemysłu spożywczego. Pośród nich najliczniejszą grupę stanowią browary, które są nadal użytkowane. Najstarszym z nich jest browar zamkowy w Raciborzu, który był wzmiankowany już w XVI w. Z kolei największym jest browar w Tychach. Inne browary to m.in.: browar w Cieszynie; browar Mokrskich w Katowicach-Szopienicach; browar w Żywcu założony w połowie XIX w. przez Albrechta Fryderyka Habsburga. Drugą gałęzią przemysłu spożywczego licznie reprezentowanego jest przemysł spirytusowy. Na terenie województwa znajduje się duża liczba gorzelni (z czego tylko część jest czynna). Usytuowane są one głównie na terenach założeń pałacowo-(lub dworsko-)-parkowych i folwarcznych, m.in. w Simoradzu (gm. Dębowiec), Świbiu (gm. Wielowieś), Kochcicach (gm. Kochanowice). Ponadto zachowały się: dawna winiarnia w Raciborzu, założona w 1872 r.; fabryka rumu i likierów Arnolda Grossa w Bielsku-Białej powstała w 1854 r.

Warte wymienienia są także inne zabytki, m.in.: mennica w Cieszynie (1719 r.); Porcelana Śląska S.A. w Katowicach-Bogucicach (powstała w 1920 r., od 1929 r. jako "Giesche" Fabryka Porcelany S.A.) oraz fabryka fajek we wsi Zborowskie (gm. Ciasna), która rozpoczęła pracę w 1753 r. Odrębną, liczną grupę zabytków techniki stanowią przykłady przemysłu wiejskiego. Są to występujące na terenie całego województwa: młyny (m.in. Kluczno, gm. Przystajń), spichlerze (m.in. Hadra, gm. Herby), kuźnie (m.in. Milówka), wiatraki (m.in. Grzawa, gm. Miedźna), a także pstrągarnia w Złotym Potoku, założona na rzece Wiercicy w 1881 r. przez Edwarda Raczyńskiego, która była pierwszą w Europie nizinną hodowlą pstrąga.




Osiedla i kolonie robotnicze
W województwie śląskim znajduje się ponad dwieście osiedli i kolonii robotniczych. Najciekawsze i największe realizacje budownictwa patronackiego dla robotników powstawały w dzisiejszych miastach: Bytomiu, Chorzowie, Czerwionce-Leszczynach, Gliwicach, Katowicach, Knurowie, Mysłowicach, Rudzie Śląskiej, Rybniku, Siemianowicach Śląskich, Świętochłowicach, Wodzisławiu i Zabrzu.

Do patronackiego budownictwa mieszkaniowego należą zarówno kolonie, jak i osiedla robotnicze, zróżnicowane pod względem urbanistycznym, architektonicznym i przynależności państwowej. O koloniach można mówić wtedy, gdy mamy do czynienia z małym zespołem budynków mieszkalnych. Większe zespoły, do których należą budynki użyteczności publicznej, stanowią osiedla. Najstarsza kolonia robotnicza znajduje się w Chorzowie przy ul. Teodora Kalidego i została założona w 1798 r. dla robotników z Królewskiej Huty. Dzisiaj tylko ponad dwadzieścia osiedli patronackich objętych jest ochroną konserwatorską. Inne zespoły nie są chronione, chociaż mają duże walory urbanistyczne i architektoniczne. Projektantami osiedli i kolonii byli znani architekci, m.in. Bruno Taut, Karl Henrici, Hans von Poellnitz, Georg i Emil Zillmannowie, Hans Poelzig i William Müller. Pomysłodawcami i fundatorami budownictwa patronackiego były rody przemysłowe, m.in. Donnersmarcków, Borsigów, Schönów, Dietlów, Schaffgotschów, Giesche, Hohenzollernów, Huldschinskych, Ballestremów oraz książąt pszczyńskich. Historia tego rodzaju budownictwa sięga XVIII w. i ma związek z rozwojem osadnictwa fryderycjańskiego, czyli kierowaną przez państwo pruskie wieloletnią akcją zasiedlania przez osadników z Prus m.in. prowincji śląskiej. Powstające wówczas kolonie mieszkalne były niewielkie, składały się z kilku domów i zakładano je w pobliżu istniejących osad. Domy stały symetrycznie wzdłuż drogi (ulicówka), otoczone działkami ziemi uprawnej. Były murowane, parterowe, na rzucie prostokąta, składały się z dwóch dwuizbowych mieszkań i osobnej komórki. Następnym etapem było powstawanie domów budowanych w systemie "Beihilfe", który polegał na tym, że domy były budowane przez zakład i wynajmowane robotnikom wykwalifikowanym. Musieli oni pomagać w budowie, zaciągając nisko oprocentowane kredyty, po których spłacie stawali się właścicielami domów. Na początku funkcjonowaniem tego systemu zajmowało się państwo, potem decyzje podejmowały poszczególne zakłady.

W połowie XIX w. w związku z intensywnym rozwojem przemysłu i wzrostem wydobycia węgla kamiennego ruch budowlany systematycznie się rozwijał. Duże zurbanizowanie terenu spowodowało gwałtowny przyrost ludności i głód mieszkaniowy. Z problemem tym borykano się w całej Europie, a zapewnienie mieszkań klasie średniej (urzędnikom) i robotnikom wymagało jak najszybszych uregulowań prawnych. Zakłady zaczęły budować domy zakwaterowania zbiorowego (noclegownie) dla robotników z odległych wsi śląskich, z Galicji i Królestwa Polskiego. W pobliżu zakładów pracy licznie budowano również prywatne domy czynszowe, np. w ten sposób powstała zabudowa w Królewskiej Hucie. W Prusach Ustawa Osiedleńcza i Budowlana (z 1904 r.) zawierała przepis, że to pracodawca powinien dbać o mieszkania dla swoich pracowników, szczególnie tych wykształconych. Około 1900 r. pracodawcy zaczęli więc masowo budować coraz więcej domów patronackich finansowanych przez konkretny zakład. Większość zachowanych do dzisiaj kolonii patronackich powstała właśnie w tym okresie (1890-1914), czasami wykorzystując lokalizację starych zespołów. Projektowaniem tego typu budownictwa zainteresowali się też architekci, ale większość zespołów projektowali zakładowi budowniczowie. Urbanistyka tych zespołów często naśladowała wzór ulicówek albo dostosowywano ją do panujących warunków terenowych. W projektowaniu architektury kolonii odwoływano się najczęściej do tradycji budownictwa miejscowego, angielskiego cottage lub starano się stworzyć styl rodzimy. Mieszkania w domach patronackich były przeważnie dwu- lub trzyizbowe i składały się z dużej kuchni i pokoi. Tylko w domach urzędniczych obowiązywał wyższy standard mieszkań. Domy robotnicze często pozbawione były łazienek, miały toalety na półpiętrach, woda doprowadzana była do budynków lub dostępna w pompach ulicznych. Każda rodzina oprócz mieszkania miała do dyspozycji pomieszczenia gospodarcze (komórkę), ogródek przy domu lub w zespole ogródków działkowych.

Podstawowym typem domów robotniczych jest familok. Jest to najczęściej budynek murowany, o rzucie prostokąta, jedno-, dwu- lub trzykondygnacyjny, nakryty dwuspadowym dachem. Elewacje ma obłożone cegłą licówką. Wejścia do budynków najczęściej są od podwórza. Typ ten ma różnorodne odmiany, różnice widoczne są głównie w elementach elewacji (różnorodne gzymsy, obramienia otworów okiennych i drzwiowych, narożniki, dachy). Typ familoka jest najbardziej rozpowszechniony. Kolejna grupa domów w osiedlach robotniczych to domy o charakterze willowym przeznaczone dla kilku rodzin. Są to domy murowane jedno- lub dwukondygnacyjne, nakryte spadzistymi dachami, najczęściej czterospadowymi. Bryły urozmaicone są ryzalitami, loggiami, balkonami, oknami o różnych kształtach. W obrębie jednego osiedla czy kolonii występuje kilka rodzajów domów willowych.

Agnieszka Woźniakowska
Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego
www.gosilesia.pl

Szlak Zabytków Techniki jest drugim, po Szlaku Architektury Drewnianej, szlakiem kulturowym w województwie śląskim. Przedsięwzięcie to powstało z inicjatywy Zarządu Województwa Śląskiego, było realizowane przez Wydział Promocji Regionu, Turystyki i Sportu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego. W procesie tworzenia szlaku uczestniczyły także Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach oraz Śląska Organizacja Turystyczna. Ten szlak tematyczny ma stanowić nowy regionalny, markowy produkt turystyczny służący promocji województwa, rozwojowi turystyki oraz ochronie dziedzictwa techniki.

Prace nad szlakiem rozpoczęto w 2004 r. Powstał wtedy projekt przedsięwzięcia, w którym zostały uwzględnione poszczególne etapy jego realizacji. Do prac nad nim zaproszono samorządy lokalne, właścicieli obiektów, służby konserwatorskie oraz organizacje i firmy turystyczne. Dzięki konsultacjom z tymi podmiotami powstała wstępna lista obiektów, z której zostały wyłonione 52 obiekty wiodące. Podczas 9 wyjazdów terenowych zespół roboczy oceniał obiekty według różnych kryteriów wyboru (znaczenie dla historii architektury, techniki lub tradycji przemysłowych regionu, dostępność, infrastruktura okołoturystyczna, bezpieczeństwo zwiedzania, stan zachowania). Po analizie materiału z wizytacji terenowych utworzono listę obiektów wstępnie zaklasyfikowanych na szlak. Lista rekomendowanych obiektów została przedstawiona do zatwierdzenia Zarządowi Województwa Śląskiego. Ostatecznie Zarząd wybrał 29 obiektów i zapewnił środki finansowe na dalszą realizację szlaku.

Dalsze prace nad szlakiem polegały na opracowaniu jego logo i Katalogu Identyfikacji Wizualnej, czym zajęła się Polska Agencja Promocji Turystyki S.A. Agencja przeprowadziła także szkolenie w zakresie metod powołania i zasad funkcjonowania lokalnych organizacji turystycznych (LOT). Pokłosiem szkolenia był projekt statutu organizacji, która w przyszłości stanie się koordynatorem szlaku. Kolejnym etapem było opracowanie graficzne tablic, ich wykonanie i montaż w terenie. Przygotowano także stronę internetową (www.gosilesia.pl/szt) oraz szlakowe gadżety. Zwieńczeniem tych prac było otwarcie szlaku w październiku 2006 r., które odbyło się w Muzeum Miejskim w Tychach. Równolegle z otwarciem w środkach masowego przekazu prowadzona była kampania reklamowa. Planowane jest także powołanie stowarzyszenia zarządzającego szlakiem oraz wykonanie i montaż dojazdowego oznakowania drogowego.



Spośród 29 obiektów, które weszły w skład szlaku, najwięcej, bo trzy, znajduje się w Katowicach, Zabrzu i Gliwicach, po dwa znajdują się w czterech miastach województwa: Częstochowie, Bielsku-Białej, Tarnowskich Górach i Rudzie Śląskiej. Najwięcej obiektów reprezentuje branże górniczą i kolejową, oprócz tego reprezentowane są branże hutnicza, spożywcza i inne, a także osiedla i kolonie robotnicze.


Rys historyczny rozwoju regionu
Województwo śląskie powstało w 1999 r. w wyniku reformy administracyjnej wprowadzającej nowy podział terytorialny państwa. Reforma ta przywróciła przedwojenną nazwę "województwo śląskie", ale nie uwzględniła historycznych granic regionu śląskiego (górnośląskiego). W jego skład weszły tereny należące do ówczesnych województw bielskiego, częstochowskiego i katowickiego. W obrębie województwa śląskiego znalazło się 17 powiatów ziemskich (będziński, bielski, bieruńsko-lędziński, cieszyński, częstochowski, gliwicki, kłobucki, lubliniecki, mikołowski, myszkowski, pszczyński, raciborski, rybnicki, tarnogórski, wodzisławski, zawierciański, żywiecki) oraz 19 miast na prawach powiatu (Bielsko-Biała, Bytom, Chorzów, Częstochowa, Dąbrowa Górnicza, Gliwice, Jastrzębie Zdrój, Jaworzno, Katowice, Mysłowice, Piekary Śląskie, Ruda Śląska, Rybnik, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec, Świętochłowice, Tychy, Zabrze, Żory). Jest to obszar obejmujący:

  1. Część historycznych ziem górnośląskich: a) ziemię cieszyńską - terytorium stanowiące część dawnego księstwa cieszyńskiego (dzisiejsze gminy powiatu cieszyńskiego - Brenna, Chybie, Cieszyn, Dębowiec, Goleszów, Haźlach, Istebna, Skoczów, Strumień, Ustroń, Wisła, Zebrzydowice),
    b) ziemię raciborską - terytorium stanowiące dawne księstwo raciborskie wydzielone w XII w. dla księcia Mieszka I Plątonogiego (obejmowało miasta Mikołów, Pszczynę, Racibórz, Rybnik, Żory). W tym też wieku poszerzone zostało o małopolskie kasztelanie bytomską, siewierską i oświęcimską (darowizna Kazimierza Sprawiedliwego). Dzisiejsze gminy powiatów: mikołowskiego - Łaziska Górne, Mikołów, Ornontowice, Orzesze, Wyry; pszczyńskiego - Goczałkowice-Zdrój, Kobiór, Miedźna, Pawłowice, Pszczyna, Suszec; raciborskiego - Kornowac, Krzanowice, Krzyżanowice, Kuźnia Raciborska, Nędza, Pietrowice Wielkie, Racibórz, Rudnik; rybnickiego - Czerwionka-Leszczyny, Gaszowice, Jejkowice, Świerklany; tyskiego - Bieruń, Bojszowy, Imielin, Lędziny, Chełm Śląski; wodzisławskiego - Godów, Gorzyce, Lubomia, Marklowice, Mszana, Pszów, Radlin, Rydułtowy, Wodzisław Śląski,
    c) południowo-wschodnią część ziemi opolskiej - terytorium należące do dawnego księstwa opolskiego (dzisiejsze gminy powiatów: gliwickiego - Gierałtowice, Knurów, Pilchowice, Pyskowice, Rudziniec, Sośnicowice, Toszek, Wielowieś).

  2. Część historycznych ziem wielkopolskich: a) ziemię wieluńską,
    b) ziemię sieradzką, fragment dawnego powiatu radomszczańskiego z Koniecpolem.

  3. Historyczne ziemie małopolskie: a) powiat lelowski (dzisiejsze gminy powiatów: będzińskiego - Siewierz; częstochowskiego - Blachownia, Janów, Kamienica Polska, Koniecpol, Konopiska, Lelów, Mstów, Mykanów, Olsztyn, Przyrów, Rędziny; kłobuckiego - Kłobuck, Krzepice, Miedźno, Opatów, Panki, Przystajń, Wręczyca Wielka; lublinieckiego - Herby; myszkowskiego - Koziegłowy, Niegowa, Poraj, Żarki; zawierciańskiego - Irządze, Kroczyce, Łazy, Ogrodzieniec, Pilica, Poręba, Szczekociny, Włodowice, oraz Częstochowa jako miasto na prawach powiatu),
    b) powiat krakowski (miasto Sławków),
    c) powiat Książ Wielki (dzisiejsza gmina Żarnowiec powiatu zawierciańskiego),
    d) powiat śląski, który obejmował m.in. terytoria księstwa oświęcimskiego (dzisiejsze gminy powiatów: bielskiego - Buczkowice, Kozy, Porąbka, Szczyrk, Wilamowice, Wilkowice; żywieckiego - Czernichów, Gilowice, Jeleśnia, Koszarawa, Lipowa, Łękawica, Łodygowice, Milówka, Radziechowy-Wieprz, Rajcza, Ślemień, Świnna, Ujsoły, Węgierska Górka, oraz miasta powiatowe Bielsko-Biała i Żywiec).

Istotne zmiany między dwoma historycznymi regionami: Śląskiem i Małopolską miały miejsce w XII w., kiedy to książę krakowski Kazimierz Sprawiedliwy odstąpił księciu opolsko-raciborskiemu Mieszkowi I Plątonogiemu małopolskie kasztelanie: bytomską, siewierską i oświęcimską. Granicę z księstwem krakowskim wyznaczały symbolicznie rzeki Biała, Wisła, Przemsza i Liswarta. Kolejne zmiany wschodniej granicy Śląska miały miejsce w XV w., kiedy to biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki kupił od księcia cieszyńskiego Wacława I księstwo siewierskie. W 1457 r. odpadło od Śląska księstwo oświęcimskie nabyte przez króla Polski Kazimierza Jagiellończyka. W 1494 r. król Jan Olbracht zakupił księstwo zatorskie. Oba księstwa zostały formalnie włączone do Polski w 1564 r. Granica przebiegała Pasmem Jabłonkowskim, następnie górnym biegiem Wisły, Przemszą i Brynicą do miasta Woźniki.

Kolejne zmiany administracyjne w rejonie śląskim nastąpiły po wojnach śląskich, które prowadziły Austria i Prusy w latach 1740-1763. W rezultacie ustaleń pokojowych we Wrocławiu (1742) i Hubertusburgu (1763) pokonana monarchia habsburska zachowała księstwo cieszyńskie i południowe obszary księstw opolskiego i karniowskiego oraz południową część księstwa biskupiego nysko-otmuchowskiego (Dolny Śląsk). Powstała wówczas autonomiczna prowincja ze stolicą w Opawie - Śląsk Austriacki. Prusy cesarza Fryderyka II otrzymały księstwa opolskie, raciborskie, północną część księstw opawskiego i karniowskiego. Początkowo ziemie te przyłączono do Dolnego Śląska, tworząc pruską Prowincję Śląską ze stolicą we Wrocławiu.

Kolejne reformy administracyjne wpłynęły na utworzenie nowej jednostki terytorialnej dla górnośląskiej Prowincji Śląskiej ? rejencji górnośląskiej (późniejsza rejencja opolska). W efekcie II rozbioru Polski w 1793 r. w obrębie Królestwa Pruskiego znalazł się również obszar nad górną Wartą z Częstochową. W wyniku kolejnego rozbioru Polski w 1795 r. Prusy powiększyły obszar o małopolskie powiaty (cyrkuły) siewierski (Będzin, Czeladź, Koziegłowy, Modrzejów, Mrzygłód, Niwka, Olsztyn, Siewierz i Sławków) i pilicki (Janów, Kromołów, Lelów, Ogrodzieniec, Pilica, Szczekociny, Włodowice i Żarki). Z przyłączonego terenu powstał Nowy Śląsk. W listopadzie 1807 r. obszar ten włączony został do Księstwa Warszawskiego (późniejsze Królestwo Polskie).

W okresie istnienia Księstwa Warszawskiego północno?wschodnie obszary dzisiejszego województwa śląskiego znajdowały się na obszarze departamentów kaliskiego i krakowskiego (m.in. powiaty częstochowski, lelowski i pilicki). Po utworzeniu Królestwa Kongresowego w 1815 r. obszar ten wchodził w skład województw kaliskiego (obwód wieluński z powiatem częstochowskim) i krakowskiego (obwód olkuski z powiatami pilickim i lelowskim).

Po zakończeniu I wojny światowej o kształcie granic Śląska decydowały trzy państwa - Czechosłowacja, Niemcy i Polska. Dnia 15 lipca 1920 r. Sejm Ustawodawczy Rzeczpospolitej Polskiej wydał decyzję o utworzeniu województwa śląskiego z terenów Śląska, które zostaną włączone do Polski (chodziło o części dawnego austriackiego Śląska Cieszyńskiego i pruskiego Górnego Śląska). Województwo śląskie stało się samodzielną jednostką administracyjną w 1922 r. W jego skład weszło 9 powiatów wiejskich (bielski, cieszyński, katowicki, lubliniecki, pszczyński, rudzki, rybnicki, świętochłowicki, tarnogórski) oraz 3 powiaty miejskie (Bielsko, Katowice i Królewska Huta). W 1938 r. obszar województwa śląskiego powiększył się o tzw. Zaolzie (zachodnia część Śląska Cieszyńskiego).

Tereny północno-wschodnie dzisiejszego województwa śląskiego znalazły się w obszarze trzech województw: łódzkiego (część powiatu radomszczańskiego), kieleckiego (powiaty częstochowski, sosnowiecki, zawierciański) i krakowskiego (powiaty bialski, oświęcimski, żywiecki).

W październiku 1939 r. niemieckie władze okupacyjne utworzyły Rejencję Katowicką, włączając do niej obszar polskiego województwa śląskiego, a w listopadzie tego roku powiaty będziński i żywiecki. Całość była częścią Prowincji Śląskiej. Rok później wydzielono z niej Prowincję Górnośląską ze stolicą w Katowicach, składającą się z rejencji katowickiej i opolskiej. Pierwsza obejmowała powiaty będziński, żywiecki oraz miejski sosnowiecki, bielski, część olkuskiego, chrzanowskiego, wadowickiego. Druga została powiększona o powiaty zawierciański i zachodnią część częstochowskiego. Tym sposobem w rejonie górnośląskim znowu znalazły się tereny o proweniencji małopolskiej. Natomiast wschodnia część częstochowskiego znajdowała się na obszarze Generalnego Gubernatorstwa (dystrykt radomski).

Powojenne reformy administracyjne z lat 1950 i 1970 podzieliły historyczny obszar na województwa katowickie i opolskie, a w latach 1975-1999 na województwa katowickie, opolskie, bielskie i częstochowskie. Ostatnia reforma z 1999 r. powróciła do historycznej nazwy "województwo śląskie", uwzględniając jednak w jego składzie terytoria nieśląskie. Natomiast zachodnia część historycznego Górnego Śląska weszła w skład województwa opolskiego.



Przejęcie części Górnego Śląska przez Rzeczpospolitą. Rok 1922
Zakończenie działań zbrojnych III powstania śląskiego w lipcu 1921 r. nie rozstrzygnęło kwestii przynależności państwowej Górnego Śląska, który był obszarem spornym między Polską i Niemcami. Górnoślązacy, przystępując do powstań, chcieli zamanifestować swą wolę połączenia z Polską oraz wyrazić gotowość do prowadzenia walki zbrojnej.

Dramatyczne wydarzenia III powstania śląskiego miały oddźwięk na forum konferencji Rady Najwyższej w Paryżu, której obrady rozpoczęły się 8 sierpnia 1921 r. W wyniku braku możliwości wypracowania płaszczyzny porozumienia między przedstawicielami Francji, Włoch i Wielkiej Brytanii w sprawie Górnego Śląska postanowiono przekazać kwestię do ponownego rozpatrzenia Lidze Narodów. Wyłoniono zespół roboczy (tzw. komisję czterech), który 12 października przedstawił sprawozdanie z prac zawierające projekt podziału obszaru plebiscytowego wraz ze stosownymi dyrektywami. W dniu 20 października Rada Ambasadorów zatwierdziła projekt, przekazując decyzję przedstawicielom rządów polskiego i niemieckiego obecnym na paryskiej konferencji.

Postanowieniem mocarstw sprzymierzonych wytyczono przebieg granicy polsko-niemieckiej. Uzgodnienie technicznych kwestii przejęcia Górnego Śląska przez Niemcy i Polskę miało nastąpić w wyniku trójstronnych rokowań prowadzonych w Opolu pod nadzorem Komisji Międzysojuszniczej Rządzącej i Plebiscytowej (maj 1922). W tym samym czasie trwały rokowania polsko-niemieckie w Genewie, których celem było zawarcie przez strony umowy regulującej kwestie z zakresu gospodarki i ochrony praw mniejszości. Podpisanie tzw. konwencji genewskiej nastąpiło 15 maja 1922 r.

W trwających w Opolu rozmowach stronę polską reprezentował wiceminister Zygmunt Seyda, stronę niemiecka - poseł Paul Eckardt. Przedmiotem prowadzonych rozmów było przygotowanie projektów rozporządzeń dotyczących sposobu przekazania władzy rządom polskiemu i niemieckiemu przez Komisję Międzysojuszniczą Rządzącą i Plebiscytową oraz przeprowadzenie ewakuacji wojsk alianckich i zastąpienie ich wojskami polskimi i niemieckimi. W dniu 15 czerwca 1922 r. zainteresowane strony podpisały "Zarządzenia w przedmiocie oddania przez Komisję Międzysojuszniczą Rządzącą i Plebiscytową Górnego Śląska obszarów przyznanych Niemcom i Polsce na podstawie traktatu pokojowego podpisanego w Wersalu 28 czerwca 1919 r." W tym samym dniu Komisja przekazała obydwu rządom stosowną notyfikację, która brzmiała: "Zgodnie z postanowieniami paragrafu 6 aneksu do artykułu 88 traktatu pokoju z Niemcami, podpisanego w Wersalu dn. 28 czerwca 1919 r., i paragrafu 4 decyzji głównych mocarstw sprzymierzonych z 20 października 1921 r. Rządząca i Plebiscytowa Komisja Międzysojusznicza Górnego Śląska zawiadamia rząd Polski, że w ciągu miesiąca, licząc od dnia dzisiejszego, ma on dokonać objęcia administracji terytorium Górnego Śląska uznanego za polskie, określonego przez granicę oznaczoną w paragrafie 1 decyzji głównych mocarstw z 20 października 1921 r. i ustaloną zgodnie z protokołem delimitacji tymczasowej z dn. 1 czerwca 1922 r., którego odpis wiarygodny załącza się. W tym celu wzywa się rząd Polski, aby zastosował się do postanowień dotyczących przekazania przez Rządzącą i Plebiscytową Komisję Międzysojuszniczą Górnego Śląska terytoriów przyznanych odpowiednio Niemcom i Polsce, a które to postanowienia, podpisane w dniu dzisiejszym w Opolu, ustalają terminy i warunki, w jakich ma odbyć się to przekazanie. Przewodniczący: Le Rond." (Cyt. za: E. Długajczyk, Zmiana suwerenności na Górnym Śląsku w 1922 roku, "Zaranie Śląskie" 1972, z. 4, s. 338)

Wojsko polskie wkroczyło na przyznaną Rzeczpospolitej część Górnego Śląska 20 czerwca 1920 roku. Uroczystości przejęcia pięciu stref obszaru plebiscytowego zakończyły się 16 lipca podpisaniem w Katowicach aktu zjednoczenia Górnego Śląska z Polską.

Archeologiczne dziedzictwo w województwie śląskim
Wiedza o zabytkach archeologicznych jest rezultatem poszukiwań wielu pokoleń archeologów, a w pewnym stopniu również tej części społeczeństwa, która świadomie z nimi współpracowała. Nagromadzony, przede wszystkim w ubiegłym wieku, na drodze badań terenowych, materiał archeologiczny stanowi podstawę różnych opracowań zmierzających do poznania i pokazania życia społeczeństw pradziejowych, średniowiecznych i nowożytnych.

Powoli zbliżamy się do zakończenia prac archeologicznych w ramach przedsięwzięcia zwanego Archeologicznym Zdjęciem Polski (AZP). Jest to program konserwatorski i naukowo-badawczy mający na celu zewidencjonowanie wszystkich dotychczas znanych stanowisk archeologicznych w Polsce realizowany od 1978 roku za pomocą kwerend archiwalnych i badań powierzchniowych. Do tej pory metodą tą przebadano około 90% obszaru województwa śląskiego. Zakończono prace w dawnych województwach bielskim i częstochowskim. Pozostały jeszcze do zbadania niektóre obszary dawnego województwa katowickiego. Łącznie dotychczas zarejestrowano około 7000 obiektów. Do tej liczby należy dodać pewną, trudną do ustalenia, liczbę stanowisk znajdujących się na terenie niezbadanym, o których informują archiwa. Rejestr zabytków archeologicznych zawiera 233 obiekty, w tym obozowiska, osady, cmentarzyska, grodziska, a także ruiny zamków i twierdz. Ogólnie nie da się obecnie podać szczegółowych danych na podstawie AZP. Dotychczasowa znajomość źródeł archeologicznych pozwala na kilka bardzo ogólnych stwierdzeń.

Stanowiska archeologiczne w województwie śląskim pochodzą z różnych okresów: od czasów najdawniejszych (paleolit środkowy) do współczesnych. Funkcji większości (ponad 4000 stanowisk) nie da się sprecyzować. Wśród tych, o których wiemy nieco więcej, sporo jest osad otwartych (około 2500), znacznie mniej cmentarzysk płaskich (około 70). Niewielką grupę stanowią m.in. widoczne na powierzchni ziemi grodziska, kurhany i jaskinie zamieszkałe przez człowieka. Badania w ramach AZP wypełniły luki w wiedzy o osadnictwie niektórych rejonów, niemniej nie zmieniły zasadniczo dotychczasowej naszej wiedzy o szczególnej koncentracji zasiedlenia w południowej części województwa (powiat raciborski) i nad Liswartą (powiat kłobucki). Rezultatem prowadzonych od końca XIX w. prac archeologicznych jest zbadanie setek stanowisk zarówno w trybie ratowniczym, jak i stacjonarnym. Znaczne uprzemysławianie naszego regionu od 150 lat spowodowało duże straty w dziedzictwie archeologicznym. Przyczyny były rozmaite.

Niestety, do dzisiaj nie wyciągnięto należytych wniosków, które w jakimś stopniu mogłyby zapobiec dalszej dewastacji zabytków znajdujących się w ziemi. Ciągle zgłaszane postulaty w tej sprawie, od lat aktualne, pozostają najczęściej na papierze, a rzeczywistość jest daleka od przyzwoitego standardu europejskiego.



Zróżnicowanie etnograficzne obecnego województwa śląskiego

1) Zróżnicowane etnograficzne

Dzisiejsze województwo śląskie obejmuje fragmenty ziem śląskiej i małopolskiej. Według Z. Kłodnickiego ziemie województwa śląskiego zamieszkują następujące grupy etnograficzne:
Ślązacy zamieszkują zachodnią część województwa Śląskiego:

-

Grupa bytomsko-rozbarska, ludność nazywana też Górzanami; zamieszkuje okolice Bytomia, Gliwic, Rudy Śląskiej, Siemianowic, Tarnowskich Gór, Piekar Śląskich,

-

Opolanie, podgrupa Kobylorze; występują na zachodzie województwa na terenie powiatu pyskowickiego,

-

Lachy śląskie, Dolanie; zamieszkują południowo-zachodni fragment powiatu wodzisławskiego i raciborskiego,

-

Raciborzanie i Krawaki; reprezentują okolice Raciborza,

-

Wałasi; zamieszkują okolice Cieszyna i Skoczowa,

-

Górale śląscy; występują w tzw. Trójwsi beskidzkiej: w Istebnej, Jaworzynce, Koniakowie i okolicach,

-

Grupa pszczyńsko-rybnicka; występuje w okolicach Pszczyny, Żor i Rybnika.






Małopolanie zamieszkują wschodnią część województwa:






-

Górale beskidowi (żywieccy); zamieszkują górzyste okolice Bielska-Białej i Żywca)

-

Krakowiacy zachodni; występują w powiatach częstochowskim, myszkowskim, zawierciańskim, będzińskim, części południowej i południowo-wschodniej kłobuckiego oraz na terenie Zagłębia Dąbrowskiego,

-

Wilamowiczanie; odrębna grupa etnograficzna wywodząca się z przybyłych w XIIIw. Flamandów, żyje wśród Krakowiaków zachodnich w okolicach Wilamowic.



Sieradzanie - zamieszkują północno-wschodni skrawek województwa przemieszani z ugrupowaniem Małopolan.

Odrębnym zjawiskiem etnograficznym jest występowanie grup osadniczych, takich jak:



-

Żydzi, którzy osiedlili się już w XII-XIIIw., głównymi ośrodkami ich kultury stały się Bielsko, Cieszyn, Lelów, a w późniejszych wiekach wraz z rozwojem przemysłu również Królewska Huta (dzielnica Chorzowa), Katowice, Sosnowiec, Czeladź. Po I wojnie światowej większość wyemigrowała do Prus pozostawiając po sobie dziedzictwo kultury,

-

Cyganie, na początku XXw. z Rumuni przywędrowała grupa Kelderaszów, która osiedliła się w Bytomiu, Rudzie Śl., i w Katowicach oraz po II wojnie światowej z terenów Niemiec nieliczna grupa Sintów, która zamieszkała w Siemianowicach Śl. i w Chrzanowie,

-

przesiedleńcy z dawnych kresów II RP, skupieni w miejskich ośrodkach: w szczególności w Gliwicach i Bytomiu, a także w Katowicach i Zabrzu,

-

nowi osadnicy przybyli po II wojnie światowej z Polski centralnej w wyniku migracji zarobkowych.

Tożsamość kulturową regionu wyznaczają obok czynników materialnych wartości niematerialne: kultura duchowa i społeczna, znajdujące odzwierciedlenie w wierzeniach, języku, obrzędowości, obyczajach i zwyczajach.

Na terenie województwa śląskiego w przeważającej większości mamy do czynienia z dialektem śląskim, na którego kształtowanie największy wpływ wywarł język czeski. Dialekt ten występuje na dużym obszarze Polski południowo-zachodniej oraz na małym skrawku Słowacji i Czech w rejonie Zaolzia. Dialekty śląskie wg. Alfreda Zaręby dzielą się na tzw. Śląsk Południowy i Północny.
W obrębie województwa do dialektów Śląska Południowego zaliczyć można:

-

dialekt jabłonkowski: występuje w tzw. Trójwsi beskidzkiej: w Wiśle, Istebnej, Koniakowie,

-

dialekt cieszyński: okolice Cieszyna, Skoczowa, Brennej po Jaworze,

-

dialekty z pogranicza czeskiego:







a)

dialekty północne: występują w powiecie raciborskim na zachód od Odry




b)

dialekty laskie: spotykane w okolicach Pietrowic Wielkich, Krzanowic (południowo-zachodni fragment powiatu raciborskiego)




-

dialekty gliwickie:







a)

dialekty centralne: występują na terenie aglomeracji górnośląskiej na zachód od rzeki Brynicy, obejmują powiaty pyskowicki, rybnicki, mikołowski,




b)

dialekty z pogranicza śląsko-małopolskiego; obejmują zasięgiem Katowice, Tychy, powiat pszczyński,




c)

dialekty z pogranicza gliwicko-opolskiego; występują w powiatach tarnogórskim i lublinieckim.

Dialekty te graniczą od północy i wschodu z dialektami małopolskimi; wschodnia granica dialektów śląskich przebiega między Sycowem a Kępnem, dalej linią na wschód od Kluczborka, Olesna, Lublińca, Zabrza, Pszczyny, na zachód od Bielska-Białej i dalej na południe do Istebnej, Koniakowa i Czadca. Na północ od Częstochowy przemieszane są gwary sieradzkie z małopolskimi. Od południowego zachodu i południa dialekty śląskie graniczą z obszarem językowym czeskim i słowackim.


Współcześnie zanikają tradycyjne gwary wiejskie, a nowe gwary miejskie tworzą się w silniejszej więzi z ogólną polszczyzną niż z podłożem regionalnym. Jedynie dialekty gliwickie, w szczególności odmiany centralne, w przeważającej części pełnią w swoim regionie funkcję języka potocznego.
Poprzez folklor (czyli formę przekazów ustnych) społeczność wyrażała swój światopogląd, twórczość, wzorce zachowań. Podobnie jak obrzędowość, folklor korzystając z różnych form: pieśni, opowiadań, przysłów, bajek itp., utrwalał więź międzyludzką. Koncentrował się na treściach etycznych, moralnych, patriotycznych i nadal funkcjonuje w życiu codziennym.

Decydujące o specyfice regionu wartości niematerialne stanowią część dziedzictwa kulturowego, z którą stykamy się również współcześnie w życiu codziennym. Przykładem może być obrzędowość doroczna, która najdłużej oparła się wpływowi czasu, choć już nie jest tak barwna jak dawniej. Spośród wielu obrzędów, które zachowały się do naszych czasów, do najbardziej znanych należy: wielkanocny konny objazd pól w Pietrowicach koło Raciborza, wielkanocne odwiedzanie domów w Syryni przez tzw. "kompaników", podczas świąt Bożego Narodzenia kolędują współczesne grupy obrzędowe, takie jak: Mikołaje z ziemi pszczyńskiej i Beskidu Śląskiego, Dziady i Szlachcice ze Zwardonia, a na Górnym Śląsku odgrywane są widowiska "Herody". W zapusty odbywa się w okolicach Gliwic i Raciborza "wodzenie niedźwiedzia". Innym zwyczajem wieńczącym ostatnie chwile karnawału (mięsopustu) jest nadal praktykowany babski comber, było ono ongiś zabawą karnawałową kobiet, której głównym celem było wprowadzanie młodych, świeżo poślubionych mężatek w poważny stan małżeński. Nadejście wiosny świętuje się na Górnym Śląsku paląc lub topiąc marzannę (bądź męskiego odpowiednika marzanioka), a także chodząc z gaikiem. Na obszarze województwa śląskiego przetrwało do dziś wiele skarbów kultury ludowej, oprócz zabytków architektury i sztuki ludowej kultywuje się niektóre obrzędy i zwyczaje, występuje bogactwo folkloru muzycznego

Inną częścią składową dziedzictwa kulturowego i jednocześnie wyznacznikiem tożsamości regionalnej jest strój ludowy (rozpatrywany w szerszym kontekście, niż tylko jako element kultury materialnej). Na terenie województwa, a zwłaszcza na Górnym Śląsku, są jeszcze miejsca, gdzie przedstawicielki starszego pokolenia nie rozstały się do tej pory ze swoim tradycyjnym chłopskim strojem i noszą go na co dzień i od święta. Młodsze kobiety, dziewczęta oraz mężczyźni wkładają go czasem na uroczyste okazje. Jednak obecnie strój regionalny najczęściej zdobi jedynie artystów z grup folklorystycznych. Dawniej noszenie stroju manifestowało przynależność etniczną, kulturową i narodową. Na obszarze województwa Śląskiego wyróżnić można następujące odmiany strojów regionalnych:

-

strój śląski

-

strój górali śląskich

-

strój lachów śląskich (całkowicie zaginiony)

-

strój cieszyński (zwany też wałaskim)

-

strój pszczyński

-

strój rybnicki

-

strój raciborski

-

strój bytomski (zwany czasem rozbarskim lub górzańskim)

-

strój opolski

-

strój siewiersko-będziński

-

strój częstochowski

-

strój mieszkańców powiatu lublinieckiego

-

strój kolonistów niemieckich

Stroje te wyróżniają się bogactwem odmian, a w ich obrębie różnorodnością wersji oraz rozmaitością charakterystycznych elementów dekoracyjnych. Ta różnorodność wynika z kolei nie tylko z odmiennych losów politycznych poszczególnych części omawianych ziem, ale w głównej mierze z ich gospodarczego oraz fizjograficznego zróżnicowania. Odmiany te związane zasięgiem występowania z granicami historycznych ziem-księstw i państw stanowych.



W wyniku migracji ludności po pierwszej, a zwłaszcza po drugiej wojnie światowej oraz wskutek rozwoju przemysłu i komunikacji na niespotykaną wcześniej skalę, nastąpiło wymieszanie się ludności, a z nią różnych zjawisk etnograficznych; dość daleko posunęły się unifikacja i zanik kultury ludowej. Zjawisko to najbardziej jest widoczne w pobliżu większych aglomeracji miejskich i okręgów przemysłowych (GOP, okolice Bielska-Białej i Częstochowy).

Istnieją jednak dość dobrze zachowane oazy kultywowanego nadal folkloru, a w regionach, gdzie znajdują się większe naturalne przeszkody (w tym wypadku góry) sprzyjające pewnej lokalnej izolacji ludności, folklor i sztuka ludowa żyją autentycznym życie




©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna