Hymnach kościelnych”



Pobieranie 480.33 Kb.
Strona1/4
Data08.05.2016
Rozmiar480.33 Kb.
  1   2   3   4

Edward Breza Sopot

Syn Boży w „Hymnach kościelnych”

Opracowałem w tym artykule epitety, wyrażenia i niekiedy zwroty, doty­czące Syna Bożego (tak samo Matki Bożej, wydrukowane w Języku w komu­nikacji, t. II, 2012, s.15-34); Ducha Świętego (opublikowane w Język. Trady­cja. Tożsamość pod red. E. Rogowskiej-Cybulskiej i M. Milewskiej-Stawiany, Gdańsk 2013, s. 90-97), Boga Ojca i Trójcy Świętej (te ostatnie zgłoszone do Księgi homagialnej śp. prof. Z. Zagórskiego, Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza, t. 20, z. 2, 2013) z Hymnów kościelnych w przekładzie ojca jezuity ks. Tadeusza Karyłowskiego (1882-1945), absolwenta nie tylko studiów teologicznych w swoim Zakonie, ale także polonistycznych i roma- nistycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim, translatora i poety, wybitnego znawcy poezji Macieja Sarbiewskiego (1595-1640), autora licznych rozpraw

  1. autorstwie, genezie i zawartości ideowej hymnów, tłumacza m.in. Eneidy Wergiliusza1.

Hymny wyszły w r. 1932 w Warszawie pt. Hymny kościelne w nowym prze­kładzie, w niniejszym opracowaniu opieram się na edycji Instytutu Wydawnicze­go Pax, Warszawa 1978 pt. Hymny kościelne. Przekład ks. Tadeusza Karyłow- skiego T.J. Przedmowa Stanisława Windakiewicza. Wydanie w nowym układzie

  1. opracowaniu Mirosława Korolki. Autor ten informuje o układzie hymnów w czterech działach: I. na uroczystości i święta Pańskie, II. hymny o świętych, III. hymny z Psałterza, IV dodatek z 21 hymnami, które nie znalazły się w I wy­daniu z r. 1932 i nie są zaopatrzone w podtytuły.

W moim opracowaniu po cytacie chrystologicznym podaję incipit łaciński (jak w źródle), potem przeznaczenie na uroczystości i święta (zgodnie ze źródłem, z którego czerpię), potem po skrócie TK (= Tadeusz Kaiyłowski) podaję stronę, str. (= strofę), i w. (= wers). Wstęp ten informuje także o układzie hymnów

1 Por. biogram pióra Antoniego Bednarka w Encyklopedii katolickiej, t. VIII, Lublin 2000, szp. 932, s. 78-81, 3.


Syn Boży w Hymnach kościelnych

21

w brewiarzu, dziś już jednak nieaktualnym. Powiem, że po przestudiowaniu hymnów i po wykonaniu ekscerptów dla osób Boskich i NMPanny dochodzę do przekonania, że tylko teolog poeta mógł oddać artyzm i głębię prawd objawio­nych, ukazanych w tych hymnach, ale powiem także, że znając wiele ich na pamięć w wersji łacińskiej, przedkładam oryginał języka aniołów nad polskie tłumaczenie, zresztą czytając czy odmawiając hymny w polskim przekładzie, odtwarzam sobie w pamięci ich pierwotny kształt łaciński.

Ksiądz T. Karyłowski - zgodnie z tytułem swego wstępu - omawia dzieje hymnów kościelnych i ich przekładów. Dowiadujemy się tu o hymnografach: św. Efremie Syryjczyku, św. Ambrożym, Wenancjuszu Fortunacie, Grzegorzu Wielkim, św. Bedzie Czcigodnym (Beda Venerabilis), bpie Moguncji Rabanie Maurze, któremu przydano przydomek Praeceptor Germaniae ‘Nauczyciel Nie­miec’ i który napisał hymn Veni Creator Spiritus, św. Bernardzie z Clairvaux i innych. Dowiadujemy się, że dawniej zamiennie używano pojęć hymn, pieśń (liturgiczna), sekwencja, od w. V ustala się nazwa hymn jako pieśń śpiewana na cześć Boga, w w. I-III nie było hymnów, śpiewali tylko psalmy i kantyki.

Dlaczego publikować te określenia, epitety, nazwy Chrystusa, NMPanny, Boga Ojca, Trójcy Świętej? Motywów można podać wiele. Najpierw dla doku­mentacji pobożności Europejczyków; hymny bowiem wyszły spod pióra autorów różnych narodowości, autorstwo ich jest znane, wzmiankuje o tym St. Winda- kiewicz i sam ks. T. Karyłowski, wielu tytułom poświęciła osobne artykuły ha­słowe Encyklopedia katolicka. Tych informacji nie przekazuję, jako też nie przywołuję artykułów ks. Karyłowskiego i innych autorów poświęconych po­szczególnym hymnom. Dalej opracowanie to podsunąć może uświęcone tradycją kościelną określenia NMPanny, Jej Syna, Jezusa Chrystusa, Boga Ojca, Ducha Świętego i Trójcy Świętej. Nie bez znaczenia jest także filologiczna dokumen­tacja tych określeń jako tekstów literackich. Pomocne te określenia mogą być dla kaznodziejów i autorów różnych prac (nie tylko teologicznych). Epitety hymniczne odbijają się często echem w poezji czy szerzej w literaturze, jak choćby w inwokacji Mickiewiczowskiej do „Pana Tadeusza”: Panno święta... Są inspiracją dla wielu pisarzy, zwłaszcza poetów, choć jakby dla kaszubskiego poety Jana Trepczyka, który do NMPanny zwraca się substantywizowanym imiesłowem, tj. imiesłowem, który przeszedł do roli rzeczownika Ukdrunowónó ‘Ukoronowana’ w wierszu-pieśni Sjónowsko nasza Matinka ‘Matka Boska Sia- nowska, Królowa Kaszub’ z Sianowa, pow. Kartuzy, podobnie Ukrzyżowany, kasz. Ukrziżowóny ‘o Panu Jezusie’.

Epitety Chrystusa podał w tekstach biblijnych głównie prorok Izajasz: Emanuel w 7,14: Ecce virgo concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen eius Emmanuel; inne głównie w 9,5: Parvulus enim natus est nobis, et filius datus est nobis, et factus est principatus super humerum eius; et vocabitur nomen eius, Admirabilis, Consiliarius, Deus, Fortis, Pater futuri saeculi, Princeps


22

Edward Breza

pacis2, w katolickiej Biblii Tysiąclecia (wyd. II): Oto Panna pocznie i porodzi Syna i nazwie Go imieniem Emmanuel; 9,5: Albowiem Dziecię nam się naro­dziło, Syn został nam dany, na Jego barkach spoczęła władza, nazwano Go imieniem: Przedziwny Doradca, Bóg Mocny, Odwieczny Ojciec, Książę Poko­ju. Przestankowanie w obu tych tekstach różnicuje atrybuty, bardziej przeko­nujące jest przestankowanie w tekście polskim. Najobszerniej tytuły, przydomki czy - jak mówi autor - nazwy Chrystusa omawia F. Drączkowski w Encyklo­pedii katolickiej, t. VII, 1997, szp. 1350-1355, dalej skrót EK, dzieląc je na biblijne i patrystyczne3.

A oto już i zapowiedziane epitety chrystologiczne: jedne trwałe, inne okazjo­nalne, w Hymnach podawane często ze względów prozodycznych w szyku przestawnym, tu przytaczane często w szyku ogólnie w polszczyźnie przyjętym, bo w języku polskim nie ma ścisłych reguł co do szyku wyrazów, istnieje w tym zakresie dość wielka swoboda. Hasła ujęte w cudzysłów w tej postaci występu­ją w analizowanych tekstach. Zgodnie ze współczesną ortografią zaimki odno­szące się do Chrystusa typu On i formy z odmiany Jego, Jemu itd., Twój, Twego itd. piszę dużą literą, choć w źródle jest litera mała. Nie przeprowadzam analizy językowej hymnów, bo to przecież język przekładu, nie oryginalna łacina. Re­zygnuję także z analizy literackiej, chodzi mi tylko o zawartość ideową, filolo­giczną hymnów kościelnych. Zauważyć się daje, że - gdy o frekwencję epitetów chodzi - przymiotnik błogi i przebłogi plasuje się tu na pewno na pierwszym miejscu. Uwzględniam także pojęcia i określenia człowieczeństwo i natura. Są to, jak łatwo się przekonać, określenia rzeczownikowe (często z substantywizo- wanym przymiotnikiem lub imiesłowem), wyrażenia dwu- i więcejwyrazowe, wprowadziłem także jedną peryfrazę (omówienie) na Chrystusa, Pana Jezusa, czyli Syna Bożego, mianowicie: Nikt z ludzi w świata rozległym obszarze świę­tego sławą nie przewyższył Jana, któremu ochrzcić tego, co grzech maże, moc była dana „Antra deserti teneris sub armis” Na uroczystość św. Jana Chrzcicie­la TK 168, str. 4, w. 1-4. Znalazła się także anielska strawa ‘Komunia Święta, a więc Ciało Pańskie’, a potem także - na zasadzie asocjacji - aniołowie: Gabriel, zwiastujący poczęcie Chrystusa, nazwany w hymnie aniołem mocy, Michał - anioł zgody i Rafał - anioł-lekarz.

2 Korzystam z wyd. paryskiego: Biblia sacra iuxta Vulgatae exemplaria et correctoria Romana denuo edidti [...] Aloisius Claudius Fillion [...] editio V, Parisiis [1887].

3 Na VI Konferencji Język religijny dawniej i dziś, odbytej w Gnieźnie w r. 2010 opracowałem „ Imiona obywateli polskich od im. Chrystus i Jego synonimów”, druk w osobnym tomie. Epitety Chrystusa za EK (dz. cyt.) przełożyłem na jęz. kaszubski na potrzeby liturgii i homiletyki w języku kaszubskim, ukażą się w Biuletynie Rady Języka Kaszubskiego za rok 2013, s.78 -81.


Syn Boży w Hymnach kościelnych

23

Adam nowy zob. Adam stary

Adam stary ‘biblijny’: Miłość nagli Cię bez miary, byś naszego kształt wziął ciała, by, co stracił Adam stary, dłoń nowego [Adama ‘Chrystusa’] nam oddała „Auctor beate saeculi” Na święto Najśw. Serca Jezusa TK 111, str. 2, w. 1-2.

Anielska strawa: Anielską strawę śle ludziom dłoń Boga, chleb z nieba [...] pokarmem staje się sługi „Sacris sollemnis iuncta sunt gaudia” Na Boże Ciało TK 96, str. 6, w. 1.

Anioł-lekarz”: Niech anioł-lekarz, wódz w drodze zbawienia, Rafael słynie „Te splendor et virtus Patris” TK 191, str. 4, w. 2.

Anioł mocy Gabriel”: Niech anioł mocy Gabriel odmiata zasadzki wroga „Te splendor et virtus Patris” Na święto św. Michała, archanioła TK 191, str. 3, w. 1-2; toż na s. 192, str. 2, w. 1-2 w hymnie „Christe, sanctorum decus angelo- rum” Na święto św. Gabriela, archanioła.

Anioł zgody Michał”: Niech anioł zgody Michał w nasze ziemie z niebio- sów zejdzie „Te splendor et virtus Patris” TK 191, str. 2, w. 1-2.

Balsam rajskiej pociechy: Nadziejo winnych, o Chryste, balsamie rajskiej pociechy [...] racz, prosim, nasze zmyć grzechy! TK 176 „Summi Parentis uni­ce” Na święto św. Marii Magdaleny, str. 3, w. 1.

Baranek: Baranek oto nam dany, „En clara vox redarguit” TK 40, str. 3, w. 1; Baranek zniósł grzechy „Crudelis Herodes Deum” Na uroczystość Trzech Króli TK 55, str. 3, w. 1; Baranek [...] prawdziwy, żertwa od skazy nietknięta „Exultet” TK 68 str. 11, w. 2; Ostatniej nocy pamięć święcim społem, wśród której Chrystus z przaśniki podaje Baranka uczniom za wieczerzy stołem „Sacris sollemnis iuncta sunt gaudia” Na Boże Ciało TK 96, str. 2, w. 1-3; By ów Bara­nek nam cichy koroną zwieńczyć mógł czoła „Christe, sanctorum decus angelo- rum” Na święto św. Michała, archanioła TK 130, str. 4, w. 3; Z małżonką Anną tyś ziemskie dał życie Królowej, co nam zdrój rodzi pociechy, Baranka, który na krzyżu obficie Krew lejąc, zgładził nam grzechy! „Te gentes, Ioachim, Chri- stianae canant” Na święto św. Joachima TK 177, str. 2, w. 3.

Baranka gody: Baranka gody czcząc Boże „Ad regias Agni dapes” Na okres wielkanocny TK 72, str. 4, w. 1; Na rajskie Baranka gody... „Coelestis Agni nuptias” Na święto św. Julianny TK 166, str. 1, w. 1; Głos Oblubieńca brzmi młody: „Z Karmelu, siostro, przyjdź droga, Baranka święte czcząc gody, weź wieniec chwały z rąk Boga” „Haec est dies, qua candida” Na święto św. Teresy z Avili TK 204, str. 2, w. 1-4.

Blask i obraz kras Rodzica: Tyś blask i obraz kras Rodzica, nadziei źródło Tyś wieczyste „Jesu, Redemptor omnium” Na Boże Narodzenie TK 42, str. 2, w. 1.

Blask Rodzica: Serc życie, mocy Rodzica i blasku, dawco zbawienia przed Tobą, chyląc wraz lica z anioły, sławy ślem pienia „Christe, sanctorum decus angelorum” Na święto św. Michała, archanioła TK 190, str. 1, w. 2.


24

Edward Breza

Blask zórz: Światłości Ojca prawdziwa, zórz blasku, dzionka zaranie [...], modlitwy nasze słysz, Panie „Consors paterni luminis” TK 259, str. 1, w. 2.

Boga Syn: Zstępujac Słowo, Boga Syn, przy boku Ojca w chwale trwa „Ver­bum supernum prodiens” Na Boże Ciało TK 98, str. 1, w. 1-2.

Bok Zbawcy: W bok Zbawcy włócznia uderza i tryska woda z krwią społem „Salvete Christi vulnera” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 108, str. 6, w. 3-4.

Boża Krew: Dziwna miłość w końcu zmywa zbrodnie świata - Bożą Krwią „Ira iusta conditoris” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 106, str. 1, w. 5-6.

Boże Dziecię: Drżąc w łonie matki z wesela Jan Boże głosi nam Dziecię „Coelestis aulae nuntius” Na święto MB Różańcowej TK 197, str. 2, w. 4.

Bóg: Zakróluje z nieba Bóg „Vexilla Regis prodeunt” Na Niedzielę Męki Pańskiej TK 61, str. 4, w. 2; Bóg w ludzkim bierze hołd ciele „Aeterne Rex al- tissime” Na Wniebowstąpienie Pańskie TK 79, str. 4, w. 4; Bóg, Król mocarzy i Zbawca wszechstworzy „Coelitum Ioseph, decus atque nostrae” Na uroczystość św. Józefa, oblubieńca NMPanny TK 143, str. 4, w. 1; Pod krzyżem, smutna bez granic, trwa z troską, śledzi grób Boga „Pater superni luminis” Na święto św. Marii Magdaleny TK 174, str. 3, w. 1-2; Jak Tomasz, na otwartej nie patrzę ślad rany, lecz Bogiem Cię uznaję mym, Zbawco kochany, spraw, abym zawsze w Twojej umacniał się wierze, pokładał ufność w Tobie i kochał Cię szczerze „Adoro Te devote” str. 4, w. 2. Zob. też Zbawca.

Bóstwo utajone: Uwielbiam Cię nabożnie, Bóstwo utajone „Adoro Te devo­te” TK 282, str. 1, w. 1; Na krzyżu - Bóstwo chciało w ukryciu pozostać, tu - społem człowieczeństwo zasłania swą postać, lecz wierząc i wyznając natury te obie, wraz z łotrem żałującym głos wznoszę ku Tobie ib. str. 3, w. 4.

chleb prawdziwy: Słowo - Ciało - chlebprawdziwy słowem w Ciało zmie­nia nam „Pange lingua gloriosi” Na Boże Ciało TK 93, str. 4, w. 1-2.

chleb z nieba: Anielską strawę śle ludziom dłoń Boga, chleb z nieba [...] pokarmem staje się sługi „Sacris sollemnis iuncta sunt gaudia” Na Boże Ciało TK 96, str. 6, w. 2.

chleb żywy: Pamiątko zgonu Pana, którą sam stanowi, chlebie żywy, co życie dajesz człowiekowi: daj duszy mojej z Ciebie niebiańskie brać życie i w Tobie zawsze słodycz znajdować obficie „Adoro Te devote” TK 282, str. 5, w. 1.

chrystus: Chrystusa miłość nam [.] gotuje Paschę „Ad regias Agni dapes” Na okres wielkanocny TK 72, str. 4, w. 4; Którego [grzechu] skazę Chrystusa śmierć zmyła. Exultet TK 69, str. 17, w. 2; Chrystus wstał z martwych ib. TK 69, str. 18, w. 3; Zbawienia słońce, o Chryste „O sol salutis intimis” Na Wielki Pią­tek TK 60, str. 1, w. 1; Rodzica Słowo, o Chryste „Rex sempiterne coelitum” Na okres wielkanocny TK 74, str. 1, w. 3. Zauważmy, że forma wołacza Chryste jest


Syn Boży w Hymnach kościelnych

25

przeniesiona z łaciny: Christus - wołacz Christe, po polsku od Chryst byłoby *Chryście, od Chrystus - Chrystusie; wstał z martwych Chrystus, me życie „Victimae Paschali laudes Na niedzielę Zmartwychwstania Pańskiego TK 77, str. 4, w. 3; Z podziemiem - Ciebie, o Chryste, czcząc „Aeterne Rex altissime” Na Wniebowstąpienie Pańskie TK 79, str.3, w. 3; Ostatniej nocy pamięć święcim społem, wśród której Chrystus z przaśniki podaje Baranka uczniom za wieczerzy stołem „Sacris sollemnis iuncta sunt gaudia” Na Boże Ciało TK 96, str. 2, w. 1-3; Niech gromko wzniesie hymn nowy Chrystusa rzesza wybrana, wdzięcz­nym sławiąc Go głosy za szczęsny triumf Floriana „Gratuletur Ecclesia” Na święto św. Floriana TK 158, str. 1, w. 1-4; Darmo szatan [...] sprzęga [...] moce piekła, by Chrystusa zmóc sztandary „Te Redemptoris Dominique nostri” Na uroczystość MB Królowej Polski TK 156, str. 2, w. 5; Nic nie zdoła złamać ducha wiernej rzeszy Twej, o Chryste ib. TK 156, str. 3, w. 2; Chrystusa żołnierz wy­trwały „Gaude Mater Polonia” TK 161, str. 3, w. 4; Współwieczny Dawco łask, Chryste „Coelestis Agni nuptias” Na święto św. Julianny TK 166, str. 5, w. 2; Władny świata Stwórco, Chryste „Auctor beate saeculi” Na święto Najśw. Serca Jezusa TK 111, str. 1, w. 1; O, króluj, Chryste, nam, proszą ochotnie syny tej ziemi: wszak całą serca rozkoszą jest żyć pod prawy Twojemi „Aeterna imago Altissimi” Na uroczystość Chrystusa Króla Wszechświata TK 115, str. 6, w. 1-4; Miłości wieczna, o Chryste; Ty nasze obmyć racz winy „Pater superni luminis” Na święto św. Marii Magdaleny TK 174, str. 4, w. 1; W przedziwny sposób uwolniony z kajdan, na głos Chrystusa odrzuca Piotr pęta „Miris modis repente liber, perrea” Na święto św. Piotra w okowach TK 179, str. 1, w. 2; Gdy nadejdzie zgon, o Chryste, daj przez Matkę mi wieczyste wziąć zwycięstwo, palmy wian! „Stabat Mater dolorosa” Sekwencja na święto MB Bolesnej TK 186, str. 19, w. 2; Zjaw litość sługom swym, Chryste, gdy przed trybunał Rodzica śle za nich modły wieczyste patronka łaski, Dziewica „Placare, Christe, servulis” Na uro­czystość Wszystkich Świętych TK 208, str. 1, w. 4; Chrystusa pełne czci rany, utkwijcie w głębi serc żywo „Gentis Polonae gloria” Na święto św. Jana Kante­go TK 205, str. 5, w. 1; O, spraw to, Ojcze łaskawy, i w mocy równy Mu, Chry­ste [...]; „Primo die, quo Trinitas” TK 243, str. 8, w. 2; O, spraw to, Ojcze łaska­wy, i w mocy równy Mu Chryste, wraz z Duchem pociech, co sławy odbiera hołdy wieczyste str. 3, w. 1; „Nunc Sancte nobis Spiritus” TK 250, str. 1, w 2; toż s. 251, str. 3, w. 2 w hymnie „Rector potens, verax Deus”, str. 3, w. 2l ; toż s. 252, str. 3, w. 2 w hymnie „Rerum Deus, tenax vigor”; toż s. 253, str. 3, w. 1 w hymnie „Lucis creator optime”; toż s. 254, str. 3, w. 2 w hymnie „Te lucis ante terminum” i w „Somno refectis artubus”, s. 155, str. 5, w. 2; Rozblasku chwały Rodzica, ze światła - światło, o Chryste, światłości światłość, co poranku krasisz przeczyste „Splendor paternae gloriae” str. 1, w. 2; Niech Chrystus będzie nam strawą ib. str. 6, w. 1; O, spraw to, Ojcze łaskawy, i w mocy równy Mu Chryste, wraz z Duchem pociech, co sławy odbiera hołdy wieczyste! ’’Immense coeli


26

Edward Breza

conditor” TK 258, str. 5, w. 2; toż s. 262, str. 5, w. 2 w hymnie „Rerum Creator optime”; Tak, Chryste, wiernych Twych chwało, łask z nieba ślij nam strumienie „Consors paterni luminis” TK 259, str. 3, w. 1; Dnia miły zwiastun, skowronek brzask bliski głosi dokoła: nas budząc w nowy łask dzionek do życia Chrystus znów woła TK 260, str. 1, w. 4; Ty sen rozpraszaj, o Chryste „Ales diei nuntius” TK 260, str. 4, w.1; Mgło, mroki, nocne zawieje, chmur mętnych rwąca powodzi, brzask płonie, zorza jaśnieje: pierzchajcie! - Chrystus nadchodzi! „Nox et tene- brae et nubila” TK 263, str. 1, w. 4; O, spraw to, Ojcze Łaskawy i w mocy rów­ny Mu Chryste, wraz z Duchem pociech, co sławy odbiera hołdy wieczyste „Coeli Deus sanctissime” TK 264, str. 4, w. 2; toż s. 268, str. 6, w. 2 w hymnie „Tu Trinitatis unitas”; Spłyń słońcem w nasze umysły, noc świata płosząc, o Chry­ste, by sercom prawym rozbłysły Twej chwały światła wieczyste „Aeterna coeli gloria” TK 269, str. 4, w. 2; toż s. 270, str. 5, w. 2 w hymnie „Hominis superne con- ditor” TK 270, str. 2, w. 2; Niezmierzonej Ojca chwały, Syna, Słowo wiekuiste z Duchem - świat uwielbia cały, Królem chwały Tyś, o

Pobieranie 480.33 Kb.

  1   2   3   4




©absta.pl 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna