I przedmiot metoda I zastosowanie ekonomi



Pobieranie 403.59 Kb.
Strona1/8
Data06.05.2016
Rozmiar403.59 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8
I PRZEDMIOT METODA I ZASTOSOWANIE EKONOMI
Codzienne życie pozostaje pod wpływem ekonomii. Do naszej świado­mości ze wszystkich stron docierają informacje dotyczące zjawisk gospodarczych w ska­li lokalnej, krajowej i międzynarodowej, takich jak: wzrost cen, zmiany stopy procentowej, wahania kursów walutowych, bezrobocie, recesje, problemy bilansu płatniczego. Gdy sięgamy po gazetę, często czytamy doniesienia korespondentów na tematy gospodarcze. Oglądając wiadomości telewizyjne, raz po raz słyszymy informacje na temat stanu gospodarki.

Wciąż stajemy w obliczu problemów i konieczności podejmowania decyzji ekonomicznych i ponosimy ich skutki. Decyzje ekonomiczne podejmuje się każdego dnia i niemal na każdym kroku. Dotyczą one wielu kwestii. Co kupić w super­markecie? Czy oszczędzać na letnie wakacje, czy wydawać więcej na bieżące potrzeby w ciągu roku? Czy rozpocząć studia, czy też próbować już teraz podjąć pracę zarobkową?

Kupując cokolwiek lub korzystając z jakiejkolwiek usługi decydujemy o przeznaczeniu pieniędzy na konkretne dobro. Pieniądze na ten zakup mogą pochodzić z naszych dochodów, oszczędności lub z kredytów. Podejmując decyzje o tym, skąd pozyskujemy pieniądze na swoje zakupy i na co te pieniądze wydajemy, uczestniczymy w opartym na grze popytu i podaży mechanizmie rynkowym.

W mechanizmie tym nasze jednostkowe, indywidualne decyzje są jednymi z milionów decyzji ekonomicznych podejmowanych przez wszystkich ludzi i to nie tylko w naszym społeczeństwie. Wpływ na nasze decyzje i naszą sytuację ekonomiczną często mogą mieć wydarzenia w bardzo dalekich krajach (najlepszy przykład to sytuacja na rynku ropy naftowej czy innych surowców np. metali). Na stan naszych portfeli wpływają też wydarzenia na globalnym rynku walutowym i kapitałowym. Od tego zależy choćby np. to, czy stać nas na wycieczkę zagraniczną czy zakup importowanego dobra. Ale także my, przez wspomniane wcześniej decyzje, wpływamy na sytuację innych. Przykładem niech będzie choćby decyzja o wyborze dóbr, jakie kupujemy. Zgłaszając popyt na takie, a nie inne dobro decydujemy o sytuacji jego producenta i dostawcy.



O czym traktuje ekonomia?
Wiele osób uważa, że ekonomia traktuje o pieniądzu. Takie rozumienie ekonomii jest do pewnego stopnia słuszne. Ekonomia ma wiele wspólnego z pieniędzmi: z tym, ile ludzie zarabiają, ile wydają, ile kosztują różne dobra, ile zarabiają przedsiębiorstwa, ile dóbr i usług jest wytwarzanych w całej gospodarce i jak to zależy od ilości pieniądza. Jednak, choć wiele obszarów naszego życia dotyczy pieniędzy, ekonomia to coś więcej niż tylko nauka o pieniądzu.

Czego więc dotyczy ekonomia? Na pytanie to spróbujemy odpowie­dzieć w tym wykładzie i wprowadzić Cię w zagadnienia, które będziesz poznawać w toku dalszych wykładów.



Proces gospodarczy

U podłoża istnienia i funkcjonowania każdej społeczności odnajdujemy zawsze pewne podstawowe problemy, zjawiska i prawidłowości. Niektóre z nich, mają dla nas równie kluczowe znaczenie dziś, co w czasach starożytności. Mamy na myśli zjawisko stałe regularnie powtarzającej się w zorganizowanej działalności ludzi zmierzającej do zaspokajania potrzeb. Zjawisko to będziemy w dalszych analizach nazywać procesem gospodarczym. Dokonuje się on w czterech sferach, lub gdy weźmiemy pod uwagą następstwo w czasie w czterech fazach. Są to:




  • Produkcja

  • Wymiany ( handel)

  • Podział

  • Konsumpcja ( zużycie)

Ten powtarzający się właściwie od zarania ludzkości do dnia dzisiejszego, z taką regularnością, fenomen musiały zwrócić na siebie uwagę badaczy społeczeństwa, których dziś nazywamy ekonomistami. Mówiąc zatem bardzo ogólnie, przedmiotem zainteresowania ekonomii jest proces gospodarczy zachodzący w czterech sferach: produkcji, podziału, wymiany i zużycia. Przyjrzyjmy się mu bliżej.


Produkcja dóbr i usług
Każde społeczeństwo ludzkie, (ale również niektóre „społeczeństwa” zwierząt np., pszczoły), choćby najbardziej prymitywne, coś produkuje. Zbieractwo, łowiectwo czy myślistwo uprawiane w społeczeństwach pierwotnych to też swego rodzaju formy produkcji. Jej celem jest wytworzenia dóbr i usług zaspokajających bezpośrednio lub pośrednio ludzkie potrzeby, czyli produkcja.

Produkcja jest to, zatem świadoma, celowa i zorganizowana działalność ludzi, polegająca na łączenie i zużycie w jednym miejscu i czasie trzech tradycyjnych czynników produkcji: pracy (zatrudnienia), ziemi i kapitału oraz dwóch nowoczesnych - techniki i technologii oraz przedsiębiorczości. Efektem procesów produkcji są wyroby w konkretnej materialnej postaci, jak i produkty niematerialne, czyli usługi, których ostatecznym celem jest zaspokojenia potrzeb społeczeństwa.

W rzeczywistości tylko część wytwarzanych produktów służy ostatecznej konsumpcji, są to środki konsumpcji. W społeczeństwach rozwiniętych, stosujących, tzw. okrężne metody wytwarzania, wiele wyprodukowanych dóbr i usług używanych jest do wytwarzania innych dóbr. Dobra te to środki produkcji. Wśród nich możemy z kolei wyszczególnić te, które przekształcane są całkowicie w inne produkty, czyli zużywane w danym cyklu produkcyjnym przedmioty pracy zwanej również dobrami pośrednimi. Druga grupa to dobra używane w wielu cyklach produkcyjnych. Są to środki pracy, zwane również dobrami inwestycyjnymi.

Analizując zjawisko produkcji ekonomię interesuje ogólny poziom produkcji w gospodarce, struktura produkcji, wielkość produkcji poszczególnych przedsiębiorstw, stosowana tech­nika produkcji, wielkość zatrudnienia.

Ale nie koniec na tym. Spośród wszystkich zachodzących w sferze produkcji zjawisk ekonomia szuka powtarzających się regularnie i przewidywalnych zależności pomiędzy ilościami stosowanych nakładów czynników wytwórczych a uzyskiwanymi z nich efektami. Inaczej mówiąc ekonomia szuka prawidłowości rządzących procesem gospodarczym w sferze produkcji.
Podział
Każde społeczeństwo dzieli w jakiś sposób wytworzoną przez siebie produkcję pomiędzy swoich członków. Jedni dostają więcej inni mniej, jedni dostają, bo pracują, inni uczestniczą w wytworzonej produkcji na innych zasadach np. na zasadzie własności. W dodatku relacje te mogą zmieniać się w czasie.

Podobnie jak w przypadku procesów produkcji ekonomista stara się z całego gąszczu zjawisk zagadnień i występujących miedzy nimi zależności i związków wyłuskać w procesach podziału to, co istotne, co jest powtarzalne i przewidywalne. Inaczej mówiąc ekonomista będzie usiłował wykryć występujące w procesach podziału prawidłowości oraz odkryć rządzące tymi procesami prawa.


Wymiana
Jest to zjawisko ekonomiczne polegające na dobrowolnym przekazywaniu towarów (dóbr i usług) pomiędzy ich dostawcami (producentami i pośrednikami) a odbiorcami (pośrednikami i ostatecznymi konsumentami). Inaczej mówiąc jest to zjawisko ekonomiczne polegające na dobrowolnym przekazywaniu przez właściciela dobra lub usługi, w zamian za inne dobra lub usługi. Jest zatem synonimem handlu.

Umożliwia ona podmiotom gospodarczym uzyskanie dóbr i usług niezbędnych do zaspokojenia ich potrzeb konsumpcyjnych lub produkcyjnych. Dobrowolność jest podstawową cechą procesów wymiany.

Na przestrzeni dziejów inteligentny człowiek doskonalił coraz bardziej metody wytwarzania. W efekcie, z posiadanych zasobów wytwarzał coraz lepiej i więcej. Niektórzy ludzie, a niekiedy całe grupy społeczne czy narody wykazywały większe od innych zdolności i umiejętności w różnych dziedzinach wytwórstwa. Nic dziwnego, że grupy te zaczęły się specjalizować. W efekcie doprowadziło to do podziału pracy. Wraz z rozwojem techniki i zmianami technologicznymi powstawały dalsze podziały.

W wyniku specjalizacji i podziału pracy powstają nadmiary dóbr u ich bezpośrednich wytwórców w stosunku do zaspakajanych przez nie potrzeb, zaś inne potrzeby nie mogły być wcale zaspokojone. Może się również zdarzyć, że wytwarzany produkt (np. czołg, surowiec, dobro inwestycyjne) nie zaspakaja żadnej potrzeby jego wytwórcy. Dobra wytwarzane w nadmiarze lub nie zaspakajające żadnej potrzeby bezpośredniego wytwórcy nie są jednak bezużyteczne. Mogą być wymienione na wytwarzane przez innych ludzi i przydatne im dobra. W efekcie dojdzie do korzystnej dla wszystkich wymiany. Ekonomikę interesuje, co leży u podstaw korzystnej wymiany.

Innym ważnym aspektem wymiany jest jej forma. Wymiana może mieć charakter bezpośredni - towaru na towar (barter) lub pośredni, towaru na pieniądz, pieniądza na towar. W tym drugim przypadku społeczeństwo posługuje się jakimś ułatwiającym ją środkiem. Może nim być jakiś, mający samoistną wartość, towar np. sól, skóry, złoto czy jakiś inny metal. Może to być również nie posiadający żadnej samoistnej wartości, niezdolny do zaspakajania bezpośredni żadnej potrzeby kawałek papieru, kawałek plastiku, czy wreszcie zapis na koncie bankowym czy to na papierze, czy jak to ma miejsce obecnie w postaci niematerialnego zapisu elektronicznego w komputerze.

Inny bardzo ważny problem występujący w procesach wymiany to proporcje, w jakich jedno dobro wymienia się na drugie. Wymiana może być ekwiwalentna, gdy podlegają jej towary o identycznej lub zbliżonej wartości, lub nieekwiwalentna, gdy jeden z partnerów ma na rynku pozycję uprzywilejowaną i osiąga z wymiany większe korzyści niż inni jej uczestnicy.

Wreszcie najważniejsze pytanie, to czy istnieją jakieś ogólne zasady i prawidłowości i mechanizmy pozwalające stwierdzić, od czego zależą relacje wymienne, co je określa i co powoduje, że nie pozostają one stałe tylko nieustannie zmieniają się?

Wymiana, to dodatkowy problem w stosunkach między zatrudniającymi czynniki wytwórcze firmami, a dostarczającymi tych usług ich właścicielami, czyli gospodarstwami domowymi. Te ostatnie wymieniają usługi posiadanych czynników na potrzebne im do życia dobra i usługi konsumpcyjne. Wymiana jest ogniwem łączącym fazę podziału z fazą konsumpcji. Jest to faza procesu gospodarowania, umożliwiająca podmiotom gospodarczym uzyskanie dóbr i usług niezbędnych do zaspokojenia ich potrzeb konsumpcyjnych lub produkcyjnych. Wymiana jest ogniwem łączącym fazę podziału dochodu narodowego z fazą konsumpcji.


Konsumpcja (zużycie)

Wytwarzane przez społeczeństwo dobra i usługi trafić mogą jako środki produkcji ponownie do sfery produkcji, gdzie służą do wytwarzania innych dóbr i podlegają w całości lub częściowemu zużyciu. Proces ten możemy nazwać zużyciem produkcyjnym. Pozostała, znacznie większa część wytwarzanych dóbr i usług, trafia do gospodarstw domowych, gdzie w trakcie zaspakajania potrzeb ludzkich ulegają one natychmiastowemu lub stopniowemu zużyciu zwanemu krótko konsumpcją. Krótko mówiąc, konsumpcja to proces zużywania wytwarzanych w społeczeństwie dóbr i usług w celu bezpośredniego zaspokojenia ludzkich potrzeb.

Gospodarstwa domowe nabywają i zużywają dobra konsumpcyjne, które możemy dzielić według różnych kryteriów. Np. z punktu widzenia czasu ich użytkowania możemy podzielić je na dwie zasadnicze grupy:


  • dobra trwałego użytku, których proces konsumpcji rozłożony jest w czasie np. domy, meble, samochody itd.

  • dobra nietrwałe, konsumowane w momencie zakupu np. usługi lub w niewielkim odstępie czasu np. żywność, lekarstwa, środki czystości itd.

Konsumowane dobra możemy również podzielić z punktu widzenia rodzaju zaspakajanych przez nie potrzeb. Są to:

  • niezbędne do biologicznej egzystencji inaczej mówiąc są to dobra podstawowe

  • zaspakajające bardziej wyszukane potrzeby dobra luksusowe

Analizując zjawisko konsumpcji ekonomista bada ile wytwarza się dóbr i usług konsumpcyjnych: ile wynoszą wydatki całego społeczeństwa (i ile ono oszczędza), jaki jest model konsumpcji, jaka jest struktura i wielkość zakupów poszczególnych nabywców, jak na konsumpcję wpływają ceny, reklama, moda i inne czynniki.

W swoich badaniach ekonomista szuka trwałych powtarzających się związków i zależności, czyli prawidłowości i praw rządzących konsumpcją może np.: badać, co dzieje się z wydatkami na różnego rodzaju dobra w miarę jak ludzie bogacą się, czego wyrazem jest wzrost stojących do ich dyspozycji dochodów pieniężnych. Czy rosną proporcjonalne, czy może mniej lub bardziej proporcjonalnie w stosunku do wzrostu dochodów? Co powoduje, że przestajemy kupować jedne a zaczynamy kupować inne dobra?



Współzależności zjawisk w poszczególnych sferach
Między poszczególnymi sferami procesu gospodarowania istnieją różnorodne powiązania. Oto tylko niektóre z nich. Sposób uczestnictwa ludzi w procesie produkcji (np.. czy biorą oni w nim udział w charakterze właścicieli zakładów produkcyjnych, czy też w charakterze zatrudnionych w nich pracowników (naje­mnych) wpływa na formy ich uczestnictwa w podziale rezultatów produkcji. Do właścicieli należą wytworzone produkty i dochody z tytułu ich sprzedaży, a do pracowników najemnych płace, czyli wynagrodzenie za pracę. Od sposobu po­działu dochodów z wcześniejszej produkcji uzależnione są rozmiary przyszłej produkcji i dochody z niej.

Rozliczne są wzajemne powiązania między produkcją i konsumpcją. Z jednej strony, produkcja określa konsumpcję, gdyż stwarza dla niej przedmiot kon­sumpcji oraz wyzwala impuls konsumpcji społeczeństwa. Z drugiej strony, konsumpcja określa produkcję, gdyż uzasadnia celowość dotychczasowej produkcji i stwarza potrzebę nowej produkcji. Bez masowej produkcji pewnych dóbr nie jest możliwa ich ma­sowa konsumpcja, a bez masowej konsumpcji ponowna ich masowa produkcja itd. Z kolei poziom i struktura produkcji i konsumpcji wpływają w dużym stopniu na stopę życiową społeczeństwa.

Ekonomiści szukają, zatem odpowiedzi na fundamentalne pytanie. W jaki sposób producenci dowiadują się, co i w jakich ilościach gospodarstwa domowym jest potrzebne? Z drugiej strony czy producenci mają jakieś sposoby by nakłonić konsumentów do kupowania wytwarzanych przez siebie dóbr.

Istnieje bardzo wyraźny związek pomiędzy sferą produkcji i wymiany. Przedmiotem podziału, wymiany i konsumpcji, jeśli pominiemy dobra wolne, wymienione może być tylko to, co zostało wcześniej wytworzone. Aby pewne dobra mogły stać się przedmiotem wymiany, musi powstać ich nadwyżka ponad własne potrzeby wytwórców, a to zależy od bezpośredniego celu działalności wytwórczej. W nastawionej jedynie na zaspokojenie potrzeb producenta gospodarce naturalnej nadwyżek i wymiany nie ma. Powstaje ona w gospodarce towarowej. Oczywiście nadwyżka ta nie musi zawsze być przedmiotem wymiany. W pewnych warunkach może być rozdzielana bez­pośrednio, z pominięciem charakterystycznych dla wymiany aktów kupna-sprze­daży.

Przykłady współzależności między różnymi sferami i aspektami procesu gospodarowania oraz występujących tam związków i prawidłowości można by oczywiście mnożyć. Istotnym zadaniem ekonomii jako nauki jest ich odkrywanie i analiza.

Aby ekonomia mogła sprostać temu wyzwaniu musi umieć w pozornym chaosie zdarzeń gospodarczych wykryć występujące w nich regularności i prawidłowości, poznać rządzące nimi prawa, przedstawić mechanizmy ich działania i ich skutki. Przedmiotem ekonomii jest, zatem odkrywanie prawidłowości i praw rządzących procesem ekonomicznym.


Prawa nauki
W tym miejscu należy zaznaczyć, że termin „prawo" posiada dwa odrębne znaczenia: naukowe i jurydyczne. Gdy mówimy „prawa nauki", chodzi nam o nie­zmienne i obiektywne zależności między zjawiskami, które człowiek może pozna­wać i których nie może zmieniać; w drugim wypadku chodzi o ustanowione przez człowieka normy postępowania, które człowiek może przekraczać, jeżeli tylko go­tów jest ponieść przewidziane za to konsekwencje. W dalszych wykładach słowo „prawo" będzie używane przede wszystkim w rozumieniu pierwszym, chyba, że wyraźnie zostanie podkreślone, iż jest inaczej.

Prawa nauki to należycie uzasadnione i dostatecznie sprawdzone (zweryfikowane) twierdzenia nauki, mające postać zdań ogólnych (prawa nauki ogólne) lub w przybliżeniu (prawa nauki statystyczne).


Prawa ogólne
Prawa te stwierdzają prawidłowości bezwyjątkowe polegające na stałym koniecznym związku pewnych zjawisk.
Prawa statystyczne
Drugi rodzaj to prawa ogólne. Są to prawa, które stwierdzają prawidłowości przejawiające się we współwystępowaniu zjawisk i sytuacji z określoną częstotliwością (prawdopodobieństwo).

Oba wyżej wymienione rodzaje praw należą do praw empirycznych. Istotną ich właściwością jest to, że ich przesłankami, na których podstawie zostały przyjęte w nauce, są zdania obserwacyjne, oparte bezpośrednio na doświadczeniu.


Prawa empiryczne
Oba wyżej wymienione rodzaje praw należą do praw empirycznych. Istotną ich właściwością jest to, że przesłanki, na podstawie których zostały przyjęte w nauce, są oparte bezpośrednio na doświadczeniu.
Prawa formalne
Przeciwieństwem praw empirycznych są prawa formalne. Prawa te mają postać zdań analitycznych, tautologii logicznych, uzasadnianych przez samo rozumowanie.
Prawa w różnych dziedzinach nauki
Zależnie od dziedziny zjawisk prawa nauki mają swoisty charakter; inny w zakresie nauk przyrodniczych (np. fizyka, chemia, biologia), inny w naukach społecznych (np. socjologia, ekonomia, historia) wszystkie są jednak odbiciem faktycznych relacji i prawidłowości istniejących w przyrodzie i społeczeństwie.

Przedmiotem badań ekonomii są prawa, które rządzą procesami gospodarowania. Zobaczmy, na czym polega ich specyfika.


Prawa ekonomiczne
Aby wyjaśnić, co to są prawa ekonomiczne musimy zapoznać się z pojęciami kategorii i prawidłowości ekonomicznych.
Kategorie ekonomiczne
Kategorie ekonomiczne są to podstawowe abstrakcyjne pojęcia, które wyrażają i opisują najogólniejsze i najistotniejsze właściwości różnych elementów i aspektów procesu gospodarowania. Kategoriami ekonomicznymi są zatem takie pojęcia jak: praca, produkcja, wymiana, rynek, pieniądz, towar, cena, płaca, dochód, podaż, popyt, zysk, kapitał, procent rynek mechanizm rynkowy itd.
Prawidłowości ekonomiczne
Proces gospodarczy składa się z różnorodnych wielokrotnie powtarzanych działań podmiotów gospodarczych w sferze produkcji, wymiany, podziału i konsumpcji. Miedzy rożnymi kategoriami ekonomicznymi, występują pewne obiektywne, stale powtarzające się związki lub relacje cech i zdarzeń (stanów rzeczy, procesów). Te stale występujące relacji i regularnie powtarzające się i w określony sposób zależności i związki zachodzące w realnej rzeczywistości między różnymi kategoriami ekonomicznymi określane są jako prawidłowości ekonomiczne.

Prawidłowości i prawa ekonomiczne
Obiektywne prawidłowości są przedmiotem poznania poszczególnych nauk, które je wykrywają w drodze empirycznych badań. Ekonomia bada proces gospodarczy, odkrywa i opisuje zachodzące w nim prawidłowości. Określa, które z nich są nieistotne, przypadkowe i występują jedynie sporadycznie, a które z nich są istotne, konieczne, stale powtarzające się i mające ogólniejszy charakter. Jeżeli zależności między kategoriami ekonomicznymi są niezmienne i obiektywne, tj., niezależne od faktu naszego ich poznania, należycie uzasadnione i zweryfikowane nabierają rangi praw nauki.

Prawa ekonomiczne są to słowne sformułowania wyrażające powtarzające się związki między różnymi kategoriami procesów gospodarczych. Na przykład, podstawowe prawo ekonomiczne orzeka, że kupowane ilości rosną wraz ze spadkiem ceny i na odwrót, ale przy założeniu, że inne czynniki, od których uzależnione są nasze zakupu pozostają niezmienione.


Rodzaje praw ekonomicznych
W celach dydaktycznych wyróżnia się trzy rodzaje zależność pomiędzy kategoriami ekonomicznymi: przyczynowe, współistnienia oraz funkcyjne.

Prawa przyczynowe
Są to związki (relacje) zachodzące między elementami procesu gospodarowania, które polegają na tym, że po określonym zdarzeniu, działaniu lub czynności ( przyczyna) stale następują inne określone zdarzenia późniejsze ( skutek), przy czym następstwo to zachodzi w czasie. Np. obniżka ceny jabłek (przyczyna) powoduje wzrost zakupów tych owoców (skutek).

Prawa współistnienia
Są to związki polegające na łącznym jednoczesnym występowaniu dwu lub więcej zdarzeń; stale razem. Zdarzenia te tworzą pewną strukturę.

Przykładem prawa współistnienia jest zależność między wzrostem produkcji jednego dobra powodującym jednoczesny spadek produkcji innego dobra. Jeżeli np. w firmie dana i stała ilość pracowników wytwarza jednocześnie dwa lub więcej dóbr, to każde przesunięcie choćby jednego pracownika od produkcji jednego dobra do produkcji drugiego, wywoła dwa współistniejące ze sobą efekty. Produkcja dobra gdzie powiększono ilość pracujących ludzi wzrośnie, jednocześnie produkcja drugiego gdzie zatrudnienie zmniejszono zmaleje.


Prawa funkcyjne
Są to wymierne związki między wymiernymi zdarzeniami, z którymi mamy do czynienia, gdy określonym zmianom pewnych cech zmiennych odpowiadają w sposób regularny zmiany innych cech zmiennych. Korelację zdarzeń najczęściej przedstawia się pod postacią funkcji matematycznych np. funkcje podaży i popytu.

Dobrym przykładem prawa funkcyjnego jest zależność, która pokazuje zależność pomiędzy ilością stosownego czynnika produkcji np. pracy a uzyskiwaną wielkością produkcji. Prawo to wyjaśnia o ile zmieniać się będzie produkcja, gdy ilość zatrudnionych do jej wytworzenia czynników (np. przepracowanych roboczogodzin) rośnie lub spada np. o jednostkę.

Identyfikacja praw nie jest sprawą prostą, co wynika zarówno ze złożoności wspomnianych wyżej procesów, jak i bogactwa zachowań podmiotów gospodarczych w podobnych sytuacjach. Jednak bez ich znajomości nie bylibyśmy w stanie tworzyć tak bardzo potrzebnych w uproszonym opisie świat teorii.

Skąd biorą się prawa ekonomiczne
Aby odpowiedzieć na to pytanie, musimy wyjaśnić, co jest korzeniem ekonomii? Co jest najważniejszym czynnikiem wywołującym prawidłowości w zachowaniu ludzi w procesach gospodarczych na tyle silne i wyraźne, że można mówić o prawach ekonomicznych?

Tym fundamentalnym czynnikiem jest zjawisko rzadkości. Dotyczy ono nie tylko biednej Etiopii czy Sudanu, ale także bogatej Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Japonii, Francji Rzadkość dotyka społeczeństwa całego świata.


Problem rzadkości i konieczność wyboru
Niemal wszystko jest rzadkie: żadna ilość dóbr nie jest w stanie całkowicie usatysfakcjonować jednostki i społeczeństwa. Bez względu na stopień zamożności każdy chce mieć więcej. Ekonomia nazywa ten stan '''nieograniczonością potrzeb ludzkich'''

Już dzieci odkrywają pewnego dnia, że nie można mieć wszystkiego jednocześnie. O zjawisku rzadkości przypominamy sobie o tym na każdym kroku, kiedy idziemy na zakupy. Mimo, że widzimy wiele rzeczy, które chcielibyśmy kupić, to jednak ograniczamy się do zakupów tylko niektórych z nich. Każda firma podobnie jak my musi selekcjonować wydatki, ponieważ podobnie jak ty nie może kupić wszystkiego. Każda firma musi dokonać wyboru co produkować, ponieważ nie jest w stanie produkować wszystkiego

Istnienie badanych przez ekonomię praw ekonomicznych wynika z zachowań jednostek i grup społecznych w warunkach powszechnego zjawiska rzadkości, czyli ograniczoności możliwych do uzyskania z danej ilości zasobów dóbr, w konfrontacji z nieograniczonymi potrzebami ludzkimi.

U podstaw wszystkich praw ekonomicznych leży założenie, że w warunkach ograniczoności środków, wszyscy uczestniczący w procesach produkcji wymiany podziału i konsumpcji tak biedni, jak i bogaci, gdy nie mogą mieć wszystkiego, co chcą, postępują w sposób podobny. Dokonują racjonalnych, czyli korzystnych dla siebie wyborów.



Wybór racjonalny
Ekonomiści często mówią, że podmioty podejmujące decyzje starają się, na ile jest to możliwe, wybierać mądrze. Kierując się swoim wyborze rozumem postępują racjonalnie. Najogólniej mówiąc, wybór racjonalny polega na porównaniu kosztów i korzyści z każdej działalności. Każdy podmiotów szuka rozwiązania, które przyniesie mu możliwe najwyższą nadwyżkę korzyści nad kosztami.

W przypadku pracownika może to być decyzja czy podjąć pracę bądź dodat­kowe zatrudnienia w godzinach nadliczbowych. W przypadku konsumenta podjęcie racjonalnej decyzji wymaga dokonania wyboru takich dóbr i w takich ilościach by osiągnąć możliwie największe zadowolenie z wydatkowanych na zakupy pieniędzy.

Wyobraź sobie, że robisz zakupy w supermarkecie i chcesz kupić butelkę wina. Czy wydasz dużo pieniędzy na bardzo wysokiej jakości wino francuskie, czy też kupisz tanie wino z Europy Środkowej? Aby podjąć racjonalną (rozsądną) decyzję, musisz porównać koszty i korzyści każdego z możliwych rozstrzygnięć. Dobrej jakości wino może przynieść ci wiele zadowolenia, ale ponieważ jest ono drogie a masz określoną ilość pieniędzy na zakupy, kupując butelkę tego wina musisz zrezygnować ze znacznej ilości innych dóbr. Wysoki jest koszt utraconych możliwości z alternatywnego wydania pieniędzy. Jeżeli natomiast kupisz wino tańsze, to mimo że nie przyniesie ono tak dużego zadowolenia, pozostanie ci więcej pieniędzy na zakup innych dóbr np. dobrze pasującego do wina sera. W przypadku tańszego wina koszt utraconych możliwości jest niższy.

Podobna zasada odnosi się do przedsiębiorstwa, które zastanawia się, co zamierza wytwarzać. Wybór może np. dotyczyć dziedziny i skali produkcji, (co i ile wy­twarzać). Posłużmy się przykładem producenta samochodów, który rozważa uruchomienie następnej linii montażowej. Racjonalna decyzja w tym względzie będzie także wymagała zestawienia korzyści i kosztów. Korzyściami będą dodatkowe przychody ze sprzedaży większej liczby samochodów. Po stronie kosztów wystąpią dodatkowe koszty siły roboczej, surowców, części, podzespołów itp. Otwarcie następnej linii montażowej będzie opłacalne tylko wówczas, gdy uzyskane dzięki temu przychody przewyższą związane z nimi koszty i zwiększą dotychczas osiągane zyski.

W sytuacji bardziej skomplikowanej, która może dotyczyć decyzji o tym, jaki model samochodu produkować, lub jaka powinna być struktura produkcji różnych modeli, przedsiębiorstwo musi porównać względne korzyści i koszty każdego z nich, tak aby wybrać najbardziej opłacalną strukturę produkcji.

Te wyznaczające nasze zachowanie zasady racjonalnego zachowanie stanowią fundament praw ekonomicznych rządzących procesami produkcji, podziału, konsumpcji i wymiany, które są głównym przedmiotem zainteresowania ekonomii.


Prawa ekonomiczne a prawa przyrody
Stanowiące podstawy teorii prawa ekonomiczne są wynikiem działań ludzkich podejmowanych przez żywych ludzi różnego rodzaju decyzji kształtujących opisane powyżej procesy produkcji podziału wymiany i konsumpcji. Przedmiotem analizy jest myślący, czujący dokonujący różnego rodzaju wyborów człowiek jako jednostka lub jako zorganizowana grupa ludzi np. gospodarstwo domowe, firma czy jakaś instytucja. Ponieważ prawa ekonomiczne są rezultatem postępowań ludzkich, ich przebieg i mechanizmy działania mogą być inne niż w prawach przyrody, choć jak pokażemy dalej mają wiele cech wspólnych.
Żywiołowy charakter praw ekonomicznych
Regułą jest żywiołowy charakter praw ekonomicznych. Oznacza to, że ich działanie nie musi być zgodne z zamierzeniami poszczególnych podmiotów gospodarczych, ale musi być zgodne z logiką istniejące typu stosunków ekonomicznych. Prawa te działają żywiołowo, ponieważ bodźce ekonomiczne i tryb reagowania na nie (najczęściej nieświadomy a często niezamierzony) wyrastają z historycznie ukształtowanych stosunków społecznych w sposób niezamierzony.
Obiektywny charakter praw ekonomicznych
Wspólną cechą praw ekonomii i przyrody jest ich obiektywny charakter. Ich działanie jest wprawdzie wynikiem postępowania jednostek ludzkich, ale nie zmienia to faktu, że działają one niezależnie od tego, czy ludzie zdają sobie sprawę z ich istnienia, czy też nie.

Ludzie ponoszą skutki działania obiektywnie istniejących praw ekonomicznych niezależnie od tego, czy uświadamiają sobie ich istnienia. Zatem prawa ekonomiczne są realną cechą procesów gospodarowania. Wpływ ludzi na działanie praw ekonomicznych (i to tylko pewnej ich części) jest, co najwyżej pośredni – poprzez ich zachowanie wpływają oni na zmianę warunków, w których one się ujawniają.

Wiadomo, że gdy społeczeństwo staje się zamożniejsze, czyli dysponuje coraz większymi realnymi dochodami pieniężnymi, maleje udział wydatków na dobra zaspakajające potrzeby podstawowe np. żywność w całości wydatków konsumpcyjnych, natomiast rośnie udział wydatków na dobra luksusowe. Prawidłowość ta jest na tyle wyraźna i trwała, że nazwano ją od imienia jej odkrywcy prawem Engla* (1821–96). Wiadomo, że wydatek jednego podmiotu jest zarobkiem (przychodem) drugiego.

To, co wydają na żywność gospodarstwa domowe, czyli konsumenci, jest przychodem producentów żywności, czyli w przeważającej mierze - rolników. Jeżeli wydatki na żywność rosną wolniej niż dochody całego społeczeństwa, to przychody rolników, a co za tym i ich dochody, rosną wolniej od dochodów całego społeczeństwa, a zatem rolnicy względnie ubożeją, gdyż ich udział w całości otrzymywanych dochodów zmniejsza się. Zjawisko to występować będzie niezależnie od tego, czy nam się to podoba czy nie tak długo, jak długo nabywcy mają prawo do swobodnego kształtowania swoich wydatków.

Inną prawidłowością ekonomiczną jest znany fakt, że w miarę wzrostu stojących do dyspozycji gospodarstwa domowego dochodu, maleje w nim udział wydatków konsumpcyjnych, rośnie natomiast udział czynionych przez gospodarstwo domowe oszczędności. Podobną prawidłowość zaobserwować można w skali całej gospodarki. Z prawa tego wynikają poważne konsekwencje. Wytworzona w społeczeństwie produkcja kreuje równe sobie dochody pieniężne, z których z kolei powstają wydatki umożliwiający zwrot poniesionych kosztów produkcji. Aby w gospodarce nie było nadprodukcji wszystko, co wytworzone, powinno być sprzedane. Inaczej mówiąc równe produkcji dochody pieniężne powinny tworzyć równe sobie wydatki. Jeżeli część powstałych w gospodarce dochodów nie zostanie wydana przez gospodarstwa domowe, a zaoszczędzonych dochodów nie wyda w sposób celowy i świadomy żaden inny podmiot, to część wytworzonej produkcji może nie znaleźć nabywców i w gospodarce może wystąpić nadprodukcja.
Probabilistyczny charakter praw ekonomii
Przeszło sto lat temu francuski matematyk Laplace* (1749–1827), mniemał, że gdybyś­my dysponowali wystarczającą ilością danych i dostatecznym czasem na obliczenia, moglibyśmy przyszłość widzieć równie wyraźnie, jak teraźniej­szość.

Rozumowanie swoje opierał na determinizmie praw natury. Prawa natury działają przeważnie, z regułą, Jeżeli A to B. Jeśli rzucimy w górę kamień, to z całą pewnością, po czasie, t, spadnie on na ziemię.

Ekonomia podobnie jak fizyka dopuszcza istnienie sytuacji, w której jeżeli A to B lub C lub.... N, z czego najczęstszym najbardziej prawdopodobnym, ale nie jedynym następstwem jest, np. C. Oznacza to ze w ekonomii istnieje jedynie większe lub mniejsze prawdopodobieństwo zaistnienia określonego związku a to znaczy, że nie są to prawa deterministyczne tylko probabilistyczne. Jest tak, bo prawa ekonomiczne mają statystyczny charakter. Są one rezultatem działania prawa wielkich liczb.
Statystyczny charakter praw ekonomicznych
Statystyczny charakter prawa polega na tym, że ujawniają jedynie jako pewna dominanta w masie zjawisk i zdarzeń Prawa te działają jedynie w przypadku masowego powtarzania zdarzeń, których dotyczą oraz gdy podlegające ich działaniu zbiorowości są bardzo liczne. Jest tak, bo zachowanie jednostki nie musi pokrywać się z zachowanie społeczeństwa jako całości.
Prawo wielkich liczb
Gracze w kasynach Monte Carlo czy Atlantic City dobrze wiedzą z doświadczenia, że krótkie serie rzutów monetą (albo rzutów kośćmi) generują szeregi wyników w wysokim stopniu nie do przewidzenia. Jeżeli wyrzucenie „orła" oznaczymy przez 1, „reszki" zaś przez 0, losowa seria rzutów da szeregi takie, jak na przykład: 0, 1, I, 0, 1, 0, 1, 0, 0, 0, 1, 0.

Wynik pojedynczego rzutu jest w wysokim stopniu nie do przewidzenia. Może zależeć od nastroju rzucającego specyficznych w danym momencie warunków w pomieszczeniu gdzie przeprowadzany jest eksperyment np. oświetlenie, itp. Ale gdy nie ma oszustwa a liczba rzutów jest wystarczająco duże, można przewidzieć, że otrzymamy wynik będzie bliski pół na pół. Jeżeli rzucasz monetą sto razy, to, prawdopodobieństwo (szansa), że liczba wyrzuconych „reszek" będzie się mieścić między 40 a 60, zatem prawdopodobieństwo wyrzucenie reszki wyniesie 95 na 100. Przy nieskończenie dużej ilości rzutów mamy 100 procentową pewność, że połowa z nich przypadnie na reszki a druga połowa na orły.

Podobnie wygląda sytuacja z przewidywaniem postępowania ludzi np. zachowaniem każdego pojedynczego konsumenta z osobna. Jest ono w dużym stopniu nieprzewidywalne, bo bardzo dużą rolę odgrywa w nim czynnik losowy. Jednak w masie jednorodnych działań znoszą się skutki oddziaływania czynników ubocznych przypadkowych a widoczne stają się związki istotne. Prawidłowości te ujawniają się jako pewna dominanta w masie zjawisk, zdarzeń. Natomiast mogą pozostać niedostrzegalna, gdy mamy do czynienia z pojedynczymi przypadkami. W sumie istnieje zatem tylko większe lub mniejsze prawdopodobieństwo wystąpienia opisywanej przez ekonomię zależności.
Zachowanie jednostki i społeczeństwa
Statystyczny charakter praw ekonomicznych ma między innymi to do siebie, że zawsze jest możliwe zaobserwowanie pojedynczego zaprzeczenia takiego prawa.

Weźmy jako przykład prawo popytu, na który składa się popyt zgłaszany przez ogromną ilość gospodarstw domowych. Prawo popytu głosi, że gdy jakiegoś wyrobu rośnie, kupowane ilości powinny maleć. Gdy benzyna zostaje dodatkowo opodatkowana i jej cena rośnie, kupowane ilości i zużycie paliwa powinno maleć. Tymczasem mój sąsiad jeździ tak samo dużo, jak przed podwyżką kupuje tyle samo benzyny.

Czy przykład z zakupami benzyny przez mojego sąsiada nie falsyfikuje przypadkiem prawa popytu? Nie, jeśli zdamy sobie sprawę ze specyfiki praw ekonomii. Są to prawa statystyczne, których podłożem jest masowość zjawisk i zdarzeń występujących codziennie na rynku, zatem sporadyczne odchylenia nie przekreślają działania prawa.

Konsumpcja benzyny w pojedynczym gospodarstwie domowym w danym roku może być w najwyższym stopniu nieprzewidywalna, zależy ona, bowiem od tego, czy rodzina kupiła sobie nowy samochód, czy wybrała się nim na długi urlop, czy członkowie rodziny pracują zarabiają i wydają też pozostają niezatrudnieni.

W realnym świecie mamy do czynienie z ogromną ilością podobnie zachowujących się konsumentów (w naszym przypadku benzyny). W masie powtarzających się aktów kupna – sprzedaży, w których uczestniczy wielu różniących się od siebie indywidualnymi cechami ludzi, znoszą się wzajemne skutki związków ubocznych, działań nieprzemyślanych czy przypadkowych decyzji wynikających z indywidualnych upodobań, a uwypuklają się i stają się widoczne związki istotne tzn. prawidłowości ekonomiczne, które są efektem decyzji podejmowanych przez osobnika statystycznego reprezentującego statystycznego konsumenta, producenta, itp.). Ponieważ ludzie w przeważającej większości na wzrost ceny reagują zmniejszeniem zakupów, różnice indywidualne znikają i w zachowaniu nabywców benzyny traktowanej jako całość, zauważamy wyraźne prawidłowości znane nam jako prawo popytu.

Rzecz oczywista, że nigdy nie da się całkowicie i w stu procentach przewidzieć czy i w jakim stopniu ono zadziała nie da się z całkowitą pewnością przewidzieć rozwoju wydarzeń. Oznacz to, że prawa ekonomiczne działają jedynie w przypadku masowego powtarzania się zdarzeń, których dotyczą, są one zatem wynikiem działania prawa wielkich liczb.


Historyczny charakter praw ekonomii
Dyskusyjną cechą praw ekonomicznych, odróżniających je od praw przyrody jest ich historyczny charakter.

Przedstawiciele klasyków i neoklasyków sugerują, że prawa ekonomiczne mają ahistoryczny uniwersalny charakter a to znaczy, ze odkrywane przez ekonomię prawa obowiązują we wszystkich warunkach życia społecznego. Dziś dominuje pogląd, że mają one charakter historyczny. Oznacza to, że prawa ekonomiczne w odróżnieniu od praw przyrody działają tak długo, jak długo istnieją określone warunki ekonomiczne. Tak twierdzą zwolennicy różnych odmian historyzmu w ekonomi.

Twierdzenia, prawa i teorie ekonomii są prawdziwe jedynie w założonych przez badacza warunkach, w innych przestają obowiązywać. Przyjęte dla właściwego funkcjonowania prawa warunki są nie tylko złożone, lecz także zmienne w czasie. W jednych społeczeństwach są one spełnione, a w innych nie. W jednych są one spełnione w większym a w innych w mniejszym stopniu. Wynika to miedzy innymi z poziom społeczno- gospodarczego kraju rozwoju. Stąd też przy poznawaniu i formułowaniu rozmaitych teorii bardzo ważna jest analiza przesłanek, na których są one oparte a zwłaszcza założeń upraszczających.

Przykładem wpływu zmienności warunków na działanie praw ekonomicznych jest odkryte na końcu lat pięćdziesiątych na podstawie empirycznych obserwacji prawo Phillipsa. Głosi ono, że w wysoko rozwiniętych gospodarkach rynkowych takich jak Wielka Brytania, Francja, Niemcy i Stany Zjednoczo­ne zachodzi odwrotna zależność między inflacją a bezrobociem. Kiedy stopa inflacji rośnie, stopa bezrobocia maleje i odwrotnie. Jest oczywiste, że zależność ta nie mogła obowiązywać w dawnej Polsce. Na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych w krajach realnego socjalizmu przedsiębiorstwa zachowywały się zupełnie inaczej niż w krajach Zachodu. Nie było tu w ogóle jawnego bezrobocia, a ceny ustalali urzędnicy państwowi. Co ciekawsze zależność ta już od dłuższego czasu nie występuje.

Jak z tego widać, by odkryte przez ekonomie teorie mogły znaleźć jakiekolwiek zastosowania praktyczne, niezbędne jest dokładne określenie zakresu obowiązywania konkretnych praw ekonomicznych, co nie jest łatwe, wymaga bowiem uwzględnienia okoliczności, przy których zaistnieniu regularności te zachodzą. Opisana zmienność warunków, w których odbywa się gospodarowanie, powo­duje, że krytyka twierdzeń ekonomicznych jest trudna. Zaprzeczające im fakty zawsze można wytłumaczyć niespełnieniem któregoś z niejasno określonych szczegółowych warunków ich obowiązywania. Nie trzeba dodawać, że utrudnia to gromadzenie prawdziwej wiedzy ekonomicznej.

Zgodzić należy się z twierdzeniem, że prawa ekonomiczne właściwe gospodarce rynkowej działają wszędzie tam, gdzie istnieją stosunki towarowo – pieniężne. I w tym sensie są one prawami uniwersalnymi. Natomiast prawa ekonomiczne ogólne, wynikają z warunków produkcji typowych dla danego szczebla rozwoju historycznego.




: attachments
attachments -> O g ł oszeni e o wyborze najkorzystniejszej oferty
attachments -> O g ł oszeni e o wyborze najkorzystniejszej oferty
attachments -> Szpital Dziecięcy im prof dr med. Jana Bogdanowicza Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej
attachments -> Wojewódzki szpital specjalistyczny w białej podlaskiej
attachments -> Numer lekcji Poniedziałek
attachments -> Postępowanie o udzielenie zamówienia prowadzone w trybie przetargu nieograniczonego w oparciu o przepisy art. 701 Kodeksu cywilnego
attachments -> Numer lekcji Poniedziałek
attachments -> Dla kierunku Papiernictwo I Poligrafia rok akademicki 2014/2015, studia I st semestr I
attachments -> Uniwersytet marii curie-skłodowskiej w lublinie
attachments -> Przedsiębiorstwo Wielobranżowe Tel/Fax (091) 45 35 554, (091) 48 56 625 irfar sebastian Faryniarz Kom. 0601 78 48 00, 0605 04 80 80 ul. Żurawia 20, 71-694 Szczecin

Pobieranie 403.59 Kb.

  1   2   3   4   5   6   7   8




©absta.pl 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna