I Źródła Prawa



Pobieranie 459.07 Kb.
Strona7/9
Data29.04.2016
Rozmiar459.07 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9
Pojęcie zobowiązania


Zobowiązaniem – obligatio, nazywamy stosunek pomiędzy dwiema stronami, z których jedna – zwana wierzycielem (creditor, ma prawo domagania się pewnego świadczenia od strony drugiej, ta zaś – zwana dłużnikiem (debitor), ma obowiązek świadczenie to spełnić.
Źródła zobowiązań

Kontraktem było zgodne oświadczenie woli dwóch lub więcej osób, zmierzające do osiągnięcia celu, jakim była ochrona procesowa interesu społeczno-gospodarczego, który zamierzały realizować umawiające się strony.

Kontraktami nazywali Rzymianie umowy, które ze względu na ich podstawę (causa) były zaskarżalne. Zaskarżalne były tylko te umowy, które wchodziły w uznany przez rzymski porządek prawny krąg kontraktów rodzących obligatio.

Każdy kontrakt opierał się na dwóch zasadach:

1) porozumienie stron

2) causa civilis- przyczyna prawna.

Kontrakty dzieliły się w prawie rzymskim na cztery rodzaje (w zależności od tego co stanowiło podstawę ich zaskarżalności; ta zaś zależała od tego w jaki sposób kontrakt został zawarty):


Kontrakty realne dochodziły do skutku w wyniku porozumienia miedzy stronami, któremu towarzyszyć musiało wręczenie rzeczy (res).

Były to:


Mutuum – pożyczka.

Stara pożyczka rzymskiego ius civile to nexum, dochodząca do skutku przy zastosowaniu spiżu i wagi. Dłużnik, który po upływie umówionego terminu nie oddał zaciągniętego długu podlegał bez sądu egzekucji osobistej.

Muttum była kontraktem realnym, który polegał na tym, iż udzielający pożyczki (mutui dans) oddawał na własność biorącego pożyczkę (mutui accioiens) pewną ilość rzeczy zamiennych, z obowiązkiem zwrotu takich samych rzeczy, w tej samej ilości i takiej samej jakości.

Pożyczka nie mogła dojść do skutku z samego tylko poruzumienia stron, aby stała się zaskarżalna nieodzowne było wręczenie przedmiotu pożyczki.

Pożyczka jako jedyny z kontraktów realnych należała do kategorii zobowiązań stricti iuris (dłużnik miał zwrócić tylko to co było przedmiotem kontraktu, nie miał obowiązku płacić odsetek).

Commodatum – użyczenie

Polegało na oddaniu przez jedną osobę (komodant) pewnej rzeczy niezużywalnej osobie drugiej (komodatariusz) w bezpłatne, czasowe lub rodzajowo określone używanie.

Komodatariusz otrzymywał rzecz tylko w dzierżenie i nie miał prawa pobierać z niej pożytków. Miał używać jej zgodnie z przeznaczeniem i zwrócić po upływie czasu na jaki kontrakt zawarto, albo po osiągnięciu celu do którego realizacji rzecz wziął w użyczenie. Commodatum było kontraktem bonea fidei.

Dłużnik zobowiązany był zwrócić tą samą rzecz.



Depositum - przechowanie

Polegało na oddaniu przez jedną osobę – zwaną deponentem, osobie drugiej – zwanej depozytariuszem, jakiejś rzeczy ruchomej w bezpłatne przechowanie z obowiązkiem jej zwrotu na każde wezwanie.

Depozytariusz nie mógł rzeczy używać.

Depozyt należał do kontraktów bonea fidei.

- Depozyt nieprawidłowy – przedmiotem przechowania były rzeczy określone gatunkowo. Depozytariusz stawał się wówczas właścicielem rzeczy i zobowiązany był po skończonym przechowaniu zwrócić nie te same, ale takie same rzeczy.

- Depozyt konieczny – występował wówczas gdy oddający rzecz w przechowanie znajdował się w sytuacji przymusowej, w obliczu grożącego niebezpieczeństwa (pożar, powódź).

- Depozyt sekwestrowy – gdy przedmiot sporu sądowego oddawano osobie trzeciej, z obowiązkiem wydania go stronie wygrywającej proces.

Fiducia - kontrakt powierniczy

W celu zabezpieczenia wierzytelności dłużnik przekazywał wierzycielowi na własność, w drodze mancypacji albo in iure cessio, jakąś rzecz, zastrzegając obowiązek jej zwrotu po zaspokojeniu wierzyciela.

Na jej podstawie z mocy porozumienia przyjmujący własność rzeczy (fiducjariusz) zobowiązany był do określonego postępowania z rzeczą i do zwrotu jej własności po zrealizowaniu zamierzonego przez strony celu.

Contractus pigneraticius - Kontrakt zastawniczy

Z mocy kontraktu zastawu oddający rzecz w zastaw (zastawca) swemu wierzycielowi w dzierżenie, w celu zabezpieczenia wierzytelności, ma prawo domagać się od niego zwrotu rzeczy po wygaśnięciu wierzytelności tym zastawem zabezpieczonej.


Kontrakt werbalny zawiązywał się przez porozumienie między stronami wyrażone przy użyciu ściśle określonych słów.

Były to:



Stypulacja – stipulatio – przyrzeczenie

Dochodziła do skutku w ten sposób, że wierzyciel (stipulator) przy użyciu określonych słów pytał dłużnika (promissor), czy przyrzeka spełnić jakieś świadczenie, a dłużnik na pytanie to odpowiadał twierdząco.

Stypulacja dochodziła do skutku przez wymianę pytań i odpowiedzi. Dlatego nie mogły jej zawierać osoby pozbawione mowy lub słuchu.

Zastosowanie tego kontraktu było rozległe i różnorakie.

Podstawę każdej stypulacji stanowi porozumienie (consensus) stron, które jednak w tym przypadku, w odróżnieniu od kontraktu konsensualnego, musi być wyrażone przy użyciu określonych słów.

- stypulacja kary umownej albo kary konwencjonalnej była przyrzeczeniem ze strony dłużnika zapłacenia wierzycielowi pewnej kwoty pieniężnej tytułem kary, w przypadku niewykonania zobowiązania.

- Poręczenie (adpromissio) to stypulacja zawarta między wierzycielem a osobą trzecią (poręczyciel – adpromissor), na podstawie której poręczyciel przyjmował odpowiedzialność za cudze długi.

Najstarszą formą poręczenia była sponsio. Służyła ona do zabezpieczenia zobowiązania werbalnego i dostępna była wyłącznie dla obywateli rzymskich. Obok niej pojawia się nieco później fidepromissio, dostępna również dla peregrynów, ale podobnie jak ta pierwsza i ona służyła do zabezpieczenia zobowiązań powstałych verbis. Obie te formy zniknęły dopiero w ustawodawstwie Justyniana. Była też trzecia forma poręczenia – najbardziej rozwinięta. Nazwana fideiussio - korzystać mogli z niej tak Rzymianie, jak i peregryni, a stosowana była do zabezpieczenia wszelkich zobowiązań powstałych z czynów dozwolonych.


Kontraktem literalnym było porozumienie między stronami, ugruntowane za pomocą pisma.

W dawnym prawie rzymskim zobowiązanie powstawało również w wyniku porozumienia między stronami, ugruntowanego następnie odpowiednio dokonanymi wpisem fikcyjnych dochodów i wypłat (nomina transcripticia) w domowej księdze rachunkowej wierzyciela (codex accepti et expensi).

Wpis taki (expensilatio) był podstawą zobowiązania powstałego litteris i służył w zasadzie do przekształcenia, w porozumieniu z dłużnikiem, jakiegokolwiek istniejącego zobowiązania w zobowiązanie literalne o charakterze abstrakcyjnym. Przez taki wpis zmienić można było np. podstawę prawną zobowiązania (np. zobowiązanie z tytułu kupna zamienić na zobowiązanie literalne) albo też zmienić osobę dłużnika lub wierzyciela. Praktyka taka wyszła stosunkowo szybko z użycia i nie wywarła większego wpływu na rozwój zobowiązań.

Inaczej rzecz się miała ze zobowiązaniami literalnymi (także o charakterze abstrakcyjnym) wykształconymi w praktyce peregrynów.

Tam dłużnik wystawiał skrypt dłużny albo w jednym egzemplarzu (chiraphum) – były to dokumenty dwustronnej czynności dokonanej rzeczywiście, albo w dwóch egzemplarzach (syngraphae) – zawierały pisemne deklaracje któ®e wcale nie doszły do skutku.
Kontrakty konsensualne to takie, które zawierano przez samo porozumienie stron wyrażone w jakiejkolwiek formie.

Były to:


Kupno-sprzedaż – emptio-venditio

Był to kontrakt konsensualny, na którego podstawie jedna strona, zwana sprzedawcą (venditor), zobowiązywała się do przeniesienia i zapewnienia spokojnego posiadania jakiejś rzeczy na drugą stronę, zwaną kupującym (emptor), ta zaś zobowiązywała się wzajemnie do przeniesienia na własność sprzedawcy pewnej kwoty pieniężnej tytułem ceny (pretium).

Strony mogły się porozumieć w jakikolwiek sposób -ustnie, pisemnie, gestem, itp. Przy tej okazji mógł kupujący wręczyć sprzedawcy zadatek (arrha), czyli jakiś wartościowy przedmiot albo pewna sumę pieniędzy.

Towarem mogła być rzecz dopuszczona do obrotu gospodarczego (res in commercio)- zarówno materialna, jak i niematerialna.

Cena musiała być oznaczona (certa) i wyrażona w kwocie pieniężnej.

Ryzyko przypadkowej utraty (bez winy sprzedawcy) lub pogorszenia towaru przy kupnie rzeczy oznaczonej indywidualnie ponosi kupujący. Oznacza to, że spowodowana taką utratą rzeczy niemożliwość świadczenia po stronie zbywcy zwalnia go z zobowiązania, a na kupującym ciąży mimo to obowiązek uiszczenia ceny.

Zbywca na ogół sprzedawał rzecz własną i wtedy, gdy była to res mancipi, po upływie terminu potrzebnego do zasiedzenia nabywca uzyskiwał na niej własność kwirytarną, jeśli przedtem strony nie dokonały mancipatio lub in iure cessio. Przed upływem tego okresu nabywca korzystał też z ochrony poprzez actio Publiciana. Na pozostałych rzeczach (res nec mancipi) nabywca uzyskiwał własność z chwilą tradycji, jeśli tylko zbywca był ich właścicielem.

Sprzedawca zbywając rzecz cudzą nie mógł przenieść na nabywcę prawa własności, a zatem rzecz dotknięta była wadą prawną, za którą odpowiadał sprzedawca (rękojmia). Właściciel rzeczy mógł na podstawie przysługującej mu rei vindicatio w każdej chwili żądać, jej wydania od kupującego. Realizacja takiego prawa to tzw. ewikcja (evictio).

Rzecz sprzedana może również nie posiadać właściwości fizycznych, które powinna mieć zgodnie z jej przeznaczeniem. Mówimy wtedy, że towar ma wady fizyczne. Odpowiedzialność za nie ponosi w zasadzie sprzedawca.

Sprzedawca nie odpowiadał za wady jawne, tj. takie, które kupujący mógł z łatwością zauważyć. Odpowiedzialność za wady fizyczne istniała zatem w prawie rzymskim tylko w takich wypadkach, gdy wady te były ukryte i dotyczyły rzeczy określonych in specie.

Przy mancypacji gruntu sprzedawca składający fałszywe zapewnienie co do jego obszaru odpowiadał za pomocą actio de modo agri w podwójnej wartości brakującej powierzchni.



Najem – locatio-conductio

Na jego podstawie jedna osoba była zobowiązana oddać pewną rzecz w używanie, albo świadczyć pewne usługi, bądź też wykonać jakieś dzieło, za co druga osoba była zobowiązana do pienięznego wynagrodzenia.



Istotne elementy:

* Oddanie rzeczy w używanie, albo praca ludzka, albo rzecz która ma być poddana określonej obróbce.

* zapłata za używanie cudzej rzeczy, albo za świadczoną pracę, albo za wykonanie dzieła

* porozumienie stron co do elementów wymienionych w punkcie 1-2.

Na podstawie najmu rzeczy (locatio-conductio rei) jedna strona (locator) była zobowiązana wydać drugiej stronie (conductor) określoną rzecz do czasowego używania w zamian za wynagrodzenie pieniężne.

Wynajmujący (locator) zobowiązany był przekazać najemcy rzecz w dzierżenie i utrzymać ją w stanie zdatnym do używania. Winien zwrócić najemcy koszt nakładów koniecznych i pożytecznych, poczynionych na rzeczy. Odpowiadał też za wady fizyczne i prawne rzeczy.

Najemca (conductor) powinien płacić czynsz określony w kontrakcie i wyrażony w pieniądzu.

Na podstawie najmu usług (locatio-conductio operarum) jedna strona (locator) była zobowiązana świadczyć pewne usługi (operae) na rzecz drugiej strony (conductor) za wynagrodzeniem pieniężnym.

Przedmiotem tej postaci najmu były tzw. Operae illiberales, czyli praca prosta nie wymagająca szczególnych kwalifikacji.

Pracownik zobowiązany był wykonywać pracę osobiście w określonym czasie, według życzenia pracodawcy.

Pracodawca zobowiązany był do uiszczenia wynagrodzenia po wykonaniu pracy, oraz za czas w którym pracownik gotów był do pracy ale nie mógł jej wykonać z przyczyn od niego niezależnych.

Na podstawie najmu dzieła (locatio-conductio operis) jedna strona (conductor) była zobowiązana wykonać oznaczone dzieło dla drugiej strony (locator) za wynagrodzeniem pieniężnym.

Zlecenie – mandatum

Na jego podstawie zleceniobiorca (mandatariusz) zobowiązywał się wobec zleceniodawcy (mandant) do bezpłatnego wykonania określonych czynności w interesie zleceniodawcy lub osoby trzeciej.

Istotne elementy:

* porozumienie stron

* działania mandatariusza

* interes mandanta lub osoby trzeciej

Zlecenie było bezpłatną usługą gdyż żądanie zapłaty stało w kolizji z dobrymi obyczajami. Było w zwyczaju, że wdzięczny mandant pamiętał o swoim mandtariuszu przy sporządzaniu testamentu.



Spółka – societas

Była kontraktem konsensualnym, na którego podstawie dwie lub więcej osób, zwanych wspólnikami (socii), zobowiązywało się do wzajemnych świadczeń w zamiarze osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego.



Istotne elementy:

* porozumienie stron



* wspólne świadczenia wnoszone do spółki (rzecz albo praca).

* wspólny cel gospodarczy wszystkich wspólników

Spółka nie miała osobowości prawnej.

Kontrakty nienazwane

Dochodziły do skutku w wyniku porozumienia między stronami, którego przedmiotem było przeważnie świadczenie dwustronne, przy czym jedna ze stron świadczenie swoje już spełniła, oczekując wzajemnego świadczenia od strony drugiej.


Istotne elementy

* porozumienie którego przedmiotem było świadczenie dwustronne

* wykonanie tego świadczenia przez jedną ze stron

Były one niezaskarżalne. Jednakże na drodze z rozwoju kontraktów nienazwanych pierwszym krokiem było przyznanie skargi o zwrot świadczenia tej stronie, która ją spełniła. Następnym krokiem było przyznanie przez pretora actio in factum za pomocą której można był domagać się wyrównania szkody powstałej w wyniku niewykonania wzajemnego świadczenia. Ostatnim krokiem było przyznanie stronie oczekującej na pełnienie świadczenia powództwa zwanego actio praescriptis verbis. Miała ona na celu wymuszenie spełnienia świadczenia przyrzeczonego.

W kompilacji justyniańskiej sformułowano cztery typowe schematy pod które podciągano wszystkie kontrakty nienazwane:

1) do ut des – przenoszę własność rzeczy w zamian za przyrzeczenie własności rzeczy innej.

2) do ut facias – przenoszę własność rzeczy w zamian za przyrzeczenie uczynienia czegoś

3) facio ut des – czynię coś w zamian za przyrzeczenie przeniesienia własności

4) facio ut facias - czynię coś w zamian za przyrzeczenie uczynienia czegoś dla mnie.

Kontrakt estymatoryjny

Polegał na oddaniu osobie trzecie rzeczy oszacowanej w celu jej odsprzedaży. Odbiorca zobowiązywał się albo zwrócić samą rzecz albo uiścić sumę szacunkową.

Zamiana – polegała na przeniesieniu przez jedną osobę własności jakiejś rzeczy na osobę drugą w zamian za przyrzeczenie z jej strony przeniesienia własności innej rzeczy.

Ugoda była to umowa, w której obie strony wzajemnie rezygnowały z dochodzenia spornych lub niepewnych roszczeń, regulując wątpliwe kwestie albo sporny stosunek, nie rozstrzygnięty definitywnie na drodze sądowej.

Precarium był to taki stosunek, w którym jedna osoba oddawała osobie drugiej na jej prośbę, jakąś rzecz lub prawo w bezpłatne używanie, z zastrzeżeniem zwrotu na każdorazowe wezwanie.
Obligationes­ quasi ex contractu (zobowiązania jak gdyby z kontraktu) - zaliczono tu stany faktyczne zbliżone do traktów, które jednak kontraktami nie były. (wyszczególniono je w prawie justyniańskim)

Negotiorum gestio – prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia

Negotiorum gestio zachodziło wtedy, gdy pewna osoba bez żadnego obowiązku podejmowała się z własnej inicjatywy prowadzenia jednej albo wielu spraw w interesie innej osoby.



Wymogi jakie musiał spełniać ten stosunek prawny:

* działanie gestora musiało być skierowane na prowadzenie spraw cudzych

* gestor winien mieć zamiar prowadzenia spraw cudzych

* działanie gestora winno zmierzać do osiągnięcia pozytywnego celu

Z podjętego w ten sposób działania powstawało zobowiązanie gestora do prowadzenia podjętych spraw aż do końca.

Ponadto gestor zobowiązany był wobec dominus negotii (osoby w imieniu której działał) do zdania rachunku i przeniesienia na niego wszystkich uzyskanych korzyści.

Ze swej strony dominus negotii zobowiązany był pokryć wszystkie wydatki poniesione przez gestora, nawet wówczas gdy działanie gestora nie przyniosło pozytywnego efektu.

Przy negotiorum gestio brak jest consensusu (porozumienia stron).

Bezpodstawne wzbogacenie

Można domagać się od kogoś zwrotu tego co znalazło się u niego z niesłusznej przyczyny.

Powództwo to nosi nazwę condictio.

Condictio indebiti była uzasadniona gdy ktoś spełnił świadczenie w błędnym przekonaniu o istnieniu długu.

Trzy wymogi skuteczności powództwa:

1) świadczenie polegające na dare musiało mieć na celu zaspokojenie wyimaginowanego długu (tym różniło się od pożyczki).

2) spełniający świadczenie musiał działać pod wpływem błędy co do istnienia zobowiązania (w przeciwnym razie była to darowizna).

3) przyjmujący świadczenie musiał być w dobrej wierze co do tego że mu ono przysługuje (świadczenie przyjęte w złej wierze było traktowane jako kradzież).

Condictio causa data causa non secuta zachodziła wówczas, gdy ktoś przeniósł na drugą osobę własność jakiejś rzeczy w oczekiwaniu wzajemnego świadczenia albo zdarzenia, które jednak nie nastąpiło.

Condictio ob turpem causam miała na celu zwrot przysporzenia dokonanego w celu powstrzymania kogoś od działania zakazanego przez prawo albo w celu skłonienia kogoś do wykonania jego obowiązku.

Condictio ob iniustam causam wnoszono przeciw osobie która uzyskała przysporzenie majątkowe w wyniku czynności przez prawo zakazanej, ale mimo to w pełni skutecznej. (gdy ktoś spełnił świadczenie które przyrzekł w drodze wymuszonej stypulacji).

Condictio sine causa uzasadniona była wówczas, gdy zachodziły jakieś inne bezpodstawne wzbogacenia, a brak było podstawy do żądania ich restytucji. (przypadki gdy dawano komuś jakąś rzecz by osiągnął cel którego nie da się osiągnąć - wyzwolił osobę już wolną)

Communio inidens – przypadkowa wspólność majątkowa

Gdy współwłasność powstawała bez udziału współwłaścicieli, z mocy zdarzeń od nich niezależnych.

Jak długo trwa współwłasność, uczestniczący w niej zobowiązani są do umożliwiania sobie nawzajem korzystania z rzeczy, ponoszenia wydatków i pobierania pożytków proporcjonalnie do udziałów.

Tutela – opieka

Opieka nie powstawała z mocy umowy między opiekunem a pupilem (tym bardziej, że pupil był też ograniczony w zdolności do czynności prawnych).



Legatum – zapis testamentowy
Wszystkie inne umowy, które nie były kontraktami, określano jako pacta – cechą charakterystyczną takich umów było ich niezaskarżalność (z biegiem czasu zasada ta ustąpiła pod naporem potrzeb obrotu gospodarczego).

Pacta pretorskie

Pretor chroni także niektóre umowy, które w świetle ius civile nie rodziły obligatio. Czynił to wtedy, gdy doszedł do wniosku, iż wymaga tego zasada słuszności oraz dobrze pojęty interes społeczno-gospodarczy.

Actiones in factum – skargi opartej na fakcie udzielał pretor dla ochrony niektórych paktów (zwanych pacta pretoria):

* constitutum debiti to nieformalne przyrzeczenie wykonania w ściśle określonym terminie zobowiązania już istniejącego. Przyrzec to mógł sam dłużnik, albo osoba trzecia.

* receptutum argentarii to przyrzeczenie bankiera wobec osób trzecich że pokryje cudzy dług istniejący albo mający powstać w przyszłości.

* receptum nautarum, cauponum, stbulariorum to przejęcie przez właścicieli statków, zajazdów i stajen zwiększonej odpowiedzialności za rzeczy umieszczone u nich przez podróżnych.

Pacta legitima

Umowy te uzyskały ochronę procesową dopiero w okresie dominatu (na podstawie konstytucji cesarskich).



Najbardziej typowe to:

Pactum dotale to nieformalna umowa o ustanowieniu posagu.

Kompromis (compromissum) to umowa, w której strony powierzały prywatnemu sędziemu rozstrzygnięcie istniejącego między nimi sporu.

Darowizna (donatio) to nieformalna umowa, na podstawie której jedna osoba (darczyńca) zobowiązywała się za zgodą drugiej osoby (obdarowanego) dokonać na jej rzecz przysporzenia pewnej korzyści majątkowej kosztem swego majątku.

Darowizna w prawie rzymskim nie była popierana.

W 204 r.p.n.e uchwalono lex Cincia, która zabraniała darowizn ponad pewną (nieznaną dzisiaj) wysokość, na rzecz osób obcych.

Zakazem objęte były też darowizny między małżonkami.


Deliktami nazywano przestępstwa rodzące odpowiedzialność majątkową sprawcy z mocy prawa prywatnego.

Liczba deliktów ściganych w drodze procesu cywilnego była zamknięta.

Z mocy prawa cywilnego ścigane były:

Furtum - kradzież

Kradzież to jakiekolwiek zachowanie się sprawcy, mające na celu pozbawienie właściciela możliwości władania rzeczą ruchomą.

Złodzieja schwytanego na gorącym uczynku nocą albo z bronią w ręku można było zabić na miejscu po uprzednim wezwaniu świadków.

W pozostałych przypadkach furtum manifestum (złapania złodzieja na gorącym uczynku) złodzieja doprowadzano przed pretora. Podlegał on karze chłosty i jeśli był osobą wolną, przysądzano go w niewolę okradzionemu, a jeśli był niewolnikiem po ukaraniu chłostą strącano ze Skały Tarpejskiej.

Tej samej karze podlegał złodziej u którego skradzioną rzecz znaleziono w wyniku rewizji przeprowadzonej prze poszkodowanego.

Przewidziane ustawą XII tablic sankcje za furtum manifestum uznane zostały z biegiem czasu za zbyt surowe.

Dlatego pretor wprowadził również karę pieniężną, odpowiadającą czterokrotnej wartości rzeczy skradzionej.

Na kradzież składają się elementy:

* zabór rzeczy, albo jej używanie, albo posiadanie (element obiektywny)

* zły zamiar (fraus) który musiał towarzyszyć aktowi zaboru (element subiektywny)

* pobudka – polegała na tym, ze przestępstwo popełniono z chęci zysku



Rapina - rabunek

Była to postać kradzieży kwalifikowanej, polegająca na zagarnięciu rzeczy, najczęściej prze zorganizowaną grupę, przy użyciu gwałtu.



Iniuria - zniewaga (dosłownie – działanie niezgodne z prawem).

1) membrum puptum – ciężkie okaleczenie połączone z utratą części ciała. W takich przypadkach sprawca podlegał karze talionu (chyba że strony uzgodniły odszkodowanie).

2) os fractum – złamanie kości. Karą było odszkodowanie w wysokości 300 asów gdy poszkodowany był osoba wolną, oraz 150 asów gdy był niewolnikiem.

3) czynne naruszenie nietykalności cielesnej - - zagrożone karą w wysokości 25 asów.

Później pretor sprecyzował pojęcie iniurii:

Iniuria to zamierzone i sprzeczne z prawem nieuszanowanie cudzej osobowości za pomocą czynów lub słów.

Rozpatrywano ją przed sądem kolegialnym.

Bezprawne uszkodzenie cudzej rzeczy - damnunum iniuria datum

Z mocy prawa pretorskiego ścigane były:

Podstęp, Groźba, działanie na szkodę wierzycieli, gorszenie cudzego niewolnika.
Obligationes quasi ex delicto (zobowiązania jak gdyby z deliktów) - tworzyły ją stany faktyczne zbliżone do deliktów, które jednak deliktami nie były. (wyszczególniono je w prawie justyniańskim)

Do quasi-deliktów należały:



Iudex qui litem suam fecit - odpowiedzialność sędziego

Sędzia, który przy rozstrzyganiu sporu naruszył swoje obowiązki, narażając w ten sposób jedną ze stron na szkodę majątkową, czynił spór niejako swoim własnym Powództwo, które z takiego quasi-deliktu przysługiwało którejkolwiek ze stron miało na celu wynagrodzenie szkody. Sędzia odpowiadał nie tylko wówczas, gdy udowodniono mu zły zamiar (dolus), lecz także wtedy, gdy w postępowaniu sądowym wykazał brak roztropności (imprudentia).



Effuaum vel deiectum - wylanie lub wyrzucenie czegoś z budynku

Szkoda wyrządzona wylaniem albo wyrzuceniem czegoś przez okno stanowiła podstawę do odpowiedzialności z lex Aquilia.

W warunkach miejskich, w otoczeniu wielopiętrowych budynków czynszowych, trudno było ustalić sprawcę szkody. Dlatego pretor przyznał poszkodowanemu actio de effusis vel deiectis przeciwko osobie zajmującej mieszkanie (habitator). w którym sprawca przebywał.

Positum aut suspensum - zagrożenie bezpieczeństwa ruchu na ulicach

Spowodowanie zagrożenia bezpieczeństwa na drogach publicznych przez wystawienie lub wywieszenie czegoś na budynku.­

Odpowiedzialność właści­cieli statków, oberży i stajen za szkody wyrządzone przez personel tam zatrudniony.

Właściciel oberży, statku lub stajni, niezależnie od ryzyka, jakie ponosił (na podstawie receptum) za przypadkową utratę rzeczy, odpowiadał na podstawie pretorskiej actio in factum z tytułu uszkodzenia lub kradzieży rzeczy klienta dokonanej przez własnych pracowników.

Skarga opiewała na podwójną wartość rzeczy skradzionej bądź celowo uszkodzonej.

Przedmiot zobowiązania

Treścią każdego zobowiązania jest jakieś świadczenie w przyszłości, a jego przedmiot określali rzymianie jako dare, facere i praestare.

Obowiązek dłużnika (pożyczkobiorcy, kupującego) polegał na dare – jeśli był on zobowiązany do przeniesienia na własność wierzyciela jakiejś rzeczy.

Dłużnik był zobowiązany do facere jeśli miał coś uczynić dla wierzyciela.



Prastare najczęściej oznaczał obowiązek dłużnika do uiszczenia odszkodowania w wypadku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.

Wyrok zasądzający w procesie formułkowym mógł opiewać tylko na kwotę pieniężną.

Tak więc świadczenie przez dłużnika pewnej kwoty pieniężnej na rzecz wierzyciela z mocy wyroku sądowego jest sankcją za niewykonanie ciążącej na dłużniku obligatio, nie zaś świadczeniem wynikającym z tejże obligatio.

W procesie kognicyjnym wyrok mógł opiewać nie tylko na kwotę pieniężną, lecz także na wydanie przedmiotu sporu, a także zobowiązywać dłużnika do czynienia lub nieczynienia czegoś.

Jeżeli w jednym stosunku obligacyjnym dłużnik zobowiązany był alternatywnie do kilku świadczeń, a spełnienie jednego z nich uwalniało dłużnika od zobowiązania, powstawało zobowiązanie zwane przemiennym (obligatio alternativa). Wybór przedmiotu świadczenia, jeżeli strony nie umówiły się inaczej, należał do

dłużnika. Przypadkowe zniszczenie jednego z tych kilku przedmiotów nie powodowało jeszcze umorzenia zobowiązania, dłużnik bowiem zobowiązany był świadczyć jeden z pozo­stałych przedmiotów.

Od zobowiązania przemiennego (alternatywnego) odróżnić należy upoważnienie przemienne (facultas alternativa). Występowało ono w wypadku, gdy dłużnik zobo­wiązany był do spełnienia określonego świadczenia na rzecz wierzyciela, ale mógł uwolnić się od zobowiązania również przez świadczenie czegoś innego.

Zobowiązanie jest podzielne, jeżeli świadczenie może być spełnione w częściach, w różnym czasie i bez wpływu na jego istotę lub wartość.

W przeciwnym razie jest ono niepodzielne. Podzie1ne będzie np. każde zobowiązanie opiewające na kwotę pieniężną, niepodzielne -np. zobowiązanie sprzedawcy do dostarczenia konia

Podział zobowiązań

Zobowiązania są w zasadzie zaskarżalne.

W prawie rzymskim okresu klasycznego zaczęto wyodrębniać pewną grupę zobowiązań niezaskarżalnych, określając je mia­nem naturalnych (obligationes naturales). Wówczas to przeciwstawiano zobowiązania naturalne zobowiązaniom zaskarżalnym, określając te ostatnie jako cywilne (obliga­tiones civiles).

Zobowiązania dzieliły się ze względu na naturę stosunku obligacyjnego na:



Jednostronne było zobowiązanie, w którym jedna strona była wyłącznie zobowiązana, a druga -wyłącznie uprawniona (np. pożyczka, stypulacja, delikt).

Dwustronne zobowiązanie mogło być albo zupełne, albo niezupełne.

Zobowiązanie dwustronne zupełne to takie, w którym już w momencie powstania zobowiązania obie strony występowały w podwójnej roli, dłużnika i wierzyciela, istniały tu bowiem dwa węzły obligacyjne, a wynikające z nich świadczenia były ekwiwalentne (np. kontrakt kupna-sprzedaży, gdzie kupujący był dłużnikiem z tytułu ceny i wierzycielem z tytułu towaru, a sprzedawca -dłużnikiem z tytułu towaru i wierzycielem z tytułu ceny).

Zobowiązanie dwustronne zupełne charakteryzowało się tym, że w momencie jego powstania istniał tylko jeden węzeł obligacyjny, ale sam stosunek był tak ukształtowany, że w pewnych okolicznościach mogło powstać drugie zobowiązanie, w którym role stron odwracały się.

Zobowiązania dzieliły się ze względu na zakres ochrony procesowej na:



Zobowiązania stricti iuris zobowiązania ścisłego prawa wywodzące się z dawnego ius civile. Wiązały one strony dokładnie według treści stosunku prawnego.

Zobowiązania bonae fidei – w zobowiązaniach tych powstawał natomiast obowiązek świadczenia tego, czego oczekiwać można było od uczciwego kontrahenta.

Zmiana podmiotów zobowiązania

W dawnym prawie rzymskim zobowiązanie miało charakter tak dalece osobisty, iż zmiana wierzyciela lub dłużnika w danym stosunku obligacyjnym w drodze nieformalnej umowy, przy zachowaniu tożsamości węzła obligacyjnego, była zupełnie niemożliwa.

Dłużnik mógł za pomocą stypulacji przyrzec nowemu wierzycielowi to, co winien świadczyć wierzycielowi dotychczasowemu. Akt ten zwany nowacją (novatio) nie powodował jednak przejścia wierzytelności z jednej osoby na drugą, ale umorzenie dotychczasowego zobowiązania i powołanie do życia nowego stosunku obligacyjnego.

Drugim sposobem było wykorzystanie zastępstwa procesowego. Wierzyciel mianował drugą osobę swym kognitorem albo prokuratorem i upoważniał go do zatrzymania dla siebie wyegzekwowanego od dłużnika świadczenia (stąd jego nazwa cognitor albo procurator in rem suam). Zastępca procesowy posługiwał się tu formułką z przestawionymi podmiotami i był jedynie realizatorem prawa podmiotowego swego mocodawcy - zastępca działał w cudzym imieniu (alieno nomine) nawet bez zgody dłużnika.

Sytuacja zmienia się radykalnie w momencie przyznania cesjonariuszowi, przez Antoninusa Piusa actio utilis suo nomine.

Służyła ona do realizacji wierzytelności, które cesjonariusz nabył przez kupno spadku, w którym one się znajdowały.

Wnosząc przeciw dłużnikom spadkowym powództwo suo nomine (we własnym imieniu) nie był on już realizatorem cudzej (dziedzica) wierzytelności, ale zmierzał do zaspokojenia własnego prawa podmiotowego.

Zmiana dłużnika w prawie rzymskim dokonywać się mogła tylko przez nowację.

Nowy dłużnik przyrzekał w drodze stypulacji wierzycielowi świadczyć to, co winien dotychczasowy. W ten sposób gasło dawne zobowiązanie, a zamiast niego powstawało nowe.

Była to zatem zmiana dłużnika, a nie przejęcie długu.

Nie mogła ona nastąpić bez zgody wierzyciela, dla którego nie było obojętne, kto jest dłużnikiem. Mogła natomiast nastąpić bez zgody starego dłużnika, a w takim wypadku nosiła miano expromissio.



Umorzenie zobowiązania

Zwolnienie z zobowiązania.

W najdawniejszym prawie rzymskim samo wykonanie świadczenia (solutio) nie powodowało umorzenia zobowiązania. Dłużnik był odpowiedzialny tak długo, dopóki nie przedsięwzięto, w formie przepisanej, czynności będącej odwrotnym aktem (contrarius actus) w stosunku do tego, który spowodował powstanie odpowiedzialności dłużnika.

Zobowiązania powstałe z kontraktów werbalnych umarzano za pomocą acceptilatio. Polegała ona na wymianie pytań i odpowiedzi miedzy dłużnikiem i wierzycielem.

Wykonanie zobowiązania. (solutio)

Pod wpływem ius gentium, samo świadczenie - z pominięciem contrarius actus, zaczęto uznawać za podstawę do uwolnienia dłużnika od odpowiedzialności. Wykonanie zobowiązania przez dłużnika to solutio zwane przy długach pieniężnych zapłatą.

Dłużnik winien świadczenie spełnić do rąk wierzyciela w miejscu umówionym, ale mógł też wykonać zobowiązanie do rąk osoby przez wierzyciela upoważnionej do przyjęcia świadczenia (solutionis causa adiectus').

Nowacja.

Umorzenie stosunku obligacyjnego następowało również wskutek nowacji (novatio) – polegała ona na zastąpieniu jednego zobowiązania nowym stosunkiem obligacyjnym, który wstępował w miejsce poprzedniego.

Nowację przeprowadzano albo w celu modyfikacji zobowiązania (novatio inter easdem personas -nowacja między tymi samymi osobami), albo w celu zmiany jego podmiotów (novatio inter novas personas -nowacja między nowymi osobami).

Inne przypadki zgaśnięcia zobowiązania.

Wśród innych zdarzeń powodujących umorzenie zobowiązania wymienić należy: śmierć - śmierć jako podstawa umorzenia zobowiązania jest zjawiskiem wyjątkowym, albowiem zasadą jest, iż zarówno długi, jak i wierzytelności wchodzą w skład spadku i w wyniku sukcesji uniwersalnej przechodzą na dziedzica.

Zobowiązanie gasło również wówczas, gdy dług i wierzytelność zlały się (confusio) w jednej osobie (np. dłużnik stał się spadkobiercą wierzyciela i odwrotnie).

Pactum de non petendo

Była to nieformalna umowa, w której wierzyciel przyrzekał dłużnikowi, że albo w ogóle, albo przez pewien czas nie będzie pozywał go do sądu o należne świadczenie.

Kompensacja

Przez potracenie (compensatio) rozumiemy w prawie dzisiejszym umorzenie wierzytelności w wyniku przeciwstawienia roszczeniu wierzyciela wzajemnej wierzytelności ze strony dłużnika.



Prawo familijne

Małżeństwo



Małżeństwo jest to uznany przez prawo związek mężczyzny z kobietą zawierany w celu trwałego pożycia.

Zawarcie małżeństwa może być poprzedzone przyrzeczeniem dokonania tego aktu w przyszłości – zaręczyny, sponsalia, w Rzymie nie wiązały stron w sposób bezwzględny. Małżeństwo w Rzymie od najdawniejszych czasów było związkiem monogamicznym.

Od zawarcia małżeństwa odróżniali Rzymianie wyraźnie akt włączenia żony do agnacyjnej familii męża, połączony z wejściem małżonki pod jego władzę (conventio in manum mariti). Następowało ono w wyniku jednego z trzech następujących zdarzeń prawnych:

Conferreatio to sakralna forma wejścia żony pod władzę męża. Przy akcie tym obecnych było 10 świadków i 2 najwyższych kapłanów.

Coemptio to forma niejako uroczystego „kupna” żony. Wykorzystywano w tym celu abstrakcyjną mancypację.

Usus to nabycie przez męża władzy nad żoną z mocy samego prawa w wyniku jednorocznego, nieprzerwanego pożycia małżeńskiego (zasiedzenie).

Żona która znajdowała się pod władzą męża (manus), podlegała jego władzy na prawach córki. W stosunku do swoich dzieci była agnacyjną siostrą. Jeśli jej mąż podlegał władzy swego ojca, ona podlegała mu także, i to na prawach wnuczki. Kobieta, która przy boku męża zajmowała tylko stanowisko żony, bez zmiany swej dotychczasowej przynależności rodzinnej, z punktu widzenia przynależności agnacyjnej pozostawała osobą obcą nawet w stosunku do własnych dzieci. Rozwój małżeństwa rzymskiego szedł jednak w kierunku równouprawnienia małżonków i dlatego już pod koniec republiki mąż na ogół nie miał władzy nad żoną, a w okresie cesarstwa manus wychodzi całkowicie z użycia.

Affectio maritalis – to consensus obojga małżonków – czyli wola wzajemnego pożycia w związku, przy którym brak jest przeszkód do tego, by mężczyzna występował w nim w roli męża a kobieta w roli żony.

Prawo rzymskie nie wymagało żadnej szczególnej formy zawarcia małżeństwa. Wystarczyła wola wzajemnego pożycia w związku, przy którym brak jest

Consensus jako element twórczy małżeństwa wyrażał się w samym akcie pożycia obojga małżonków. Do bytu małżeństwa nie było również nieodzowne spełnienie małżeństwa.

Przy zawarciu małżeństwa pewne znaczenie prawne miało, pochodzące ze zwyczajów rytuału zaślubin, wprowadzenie żony do domu męża, które było zewnętrznym wyrazem zawarcia związku małżeńskiego.

Przesłanki ważności małżeństwa:

1) conubim to zdolność każdego z nupturientów do wstąpienia w związek małżeński uznany przez prawo, oraz brak przeszkód małżeńskich

Małżonkowie nie mogli być spokrewnieni w linii prostej.

W linii bocznej przeszkodę małżeńską stanowiło pokrewieństwo do trzeciego stopnia.

Małżonkowie nie mogli być spowinowaceni, ponadto nie mogli żyć w innym nie rozwiązanym związku małżeńskim.

2) dojrzałość fizyczna

3) consensus małżonków (lub zwierzchnika familijnego)

Skutki prawne małżeństwa

Zawarciem małżeństwa pociągało za sobą doniosłe skutki zarówno w sferze stosunków osobistych, jak i majątkowych obojga małżonków.

Dzieci zrodzone w małżeństwie uchodziły za prawe i korzystały w pełni z wynikających stąd praw. Żona uzyskiwała pozycję społeczną męża.

Małżonkowie zobowiązani byli do wzajemnego szacunku.

Mąż miał obowiązek utrzymywania żony, ale miał, też prawo do decydowania o miejscu jej zamieszkania i o sposobie wychowania dzieci.

Z małżeństwem mogła być połączona manus (władza) męża nad żoną.

Posagiem (dos) zwano majątek wnoszony mężowi w związku z zawarciem małżeństwa. Jego przeznaczeniem było ułatwienie ponoszenia kosztów związanych z utrzymaniem małżeństwa. Posag mógł być ustanowiony przez ojca niewiasty (dos profecticia) albo przez inne osoby lub samą żonę (dos adventicia).

Jednym ze skutków małżeństwa był zakaz darowizn między małżonkami. Nic jednak, nie stało na przeszkodzie, by darowizny takie czynić przed zawarciem małżeństwa (donatio ante nuptias).

Władza ojcowska

Władza ojcowska (patria potestas) odgrywała w przypadku prawa rzymskiego szczególną rolę.

Tylko ten kto podlegał władzy ojcowskiej, wchodził do jego rodziny, a jako taki po śmierci ojca nabywał ustawowe prawo do spadku po nim.

Ojciec przede wszystkim decydował o tym, czy urodzone w jego małżeństwie dziecko ma podlegać jego władzy.

Zakres jej był nieomal nieograniczony, jako że formalnie obejmował prawo życia i śmierci (ius vitae ac necis) nad podległymi osobami.

Ojciec mógł dziecko sprzedać, wyrażał zgodę na zawarcie małżeństwa, mógł także małżeństwo w pewnych okolicznościach rozwiązać.

Ojciec mógł wydać dziecko, które wyrządziło czynem niedozwolonym szkodę w cudzym majątku, w celu odpracowania jej.

Prawo przyznawało mu także środki procesowe służące wydostaniu dziecka od osób trzecich.

Mimo ogromnych praw, jakie miał ojciec wobec własnych dzieci, miał on też wobec nich określone obowiązki, takie jak utrzymanie i wychowanie, opieka, obowiązek wyposażenia córki w związku z jej małżeństwem itp.

Ukształtowana w początkach państwa rzymskiego patria potestas jako władza niemalże absolutna, z upływem czasu podlegała permanentnemu ograniczaniu przez prawo zwyczajowe i ustawodawstwo cesarskie, przekształcając się w prawie poklasycznym z władztwa absolutnego w zwykłą władzę wychowawczą, z prawem do karcenia.

Pod władzę ojcowską, w sposób naturalny, wchodziły przede wszystkim dzieci zrodzone w prawnym małżeństwie.

Macierzyństwo było zawsze pewne (mater semper certa est) za ojca natomiast uchodził mąż matki. Jest to tzw. domniemanie ojcostwa.

Pod władzę ojcowską w sposób sztuczny wchodziło się poprzez:

1) Przysposobienie - przysposobić można było dziecko alieni iuris, czyli znajdujące się pod władzą innej osoby, za jej zgodą. Ten typ przysposobienia to adopcja (adoptio). Można też było przysposobić osobę sui iuris. Akt ten ze względu na swoją wagę dokonywany był przed zgromadzeniu ludowym i zwał się arogacją (arrogatio).

2) Legitimatymację – legitimatio była nadaniem dziecku zrodzonemu w konkubinacie stanowiska dziecka pochodzącego z prawego małżeństwa. Następowało to albo w wyniku przekształcenia konkubinatu w prawne małżeństwo, albo poprzez reskrypt cesarski.

Ojciec mógł osobę znajdującą się pod jego władzą wyzwolić z niej w drodze czynności prawnej – zwanej emancypacją (emancipato).

Dochodziła ona do skutku przez trzykrotną pozorną sprzedaż syna (córki i wnuków – jednokrotną) osobie zaufanej, w wyniku czego ojciec tracił nad synem władzę.


Opieka i kuratela

Osoby sui iuris, pozbawione zdolności do czynności prawnych albo w niej ograniczone, podlegały opiece (tutela) bądź kurateli (cura).

Opiekę sprawowano nad niedojrzałymi (tutela impuberum) i nad kobietami (tutela mulierum).

Kurateli natomiast podlegali chorzy umysłowo (cura furiosi) i marnotrawcy (cura prodigi).

Powołanie opieki następowało z mocy testamentu (tutela testamentaria).

Jeśli nie było opiekuna testamentowego, opiekę z mocy ustawy sprawował najbliższy krewny agnacyjny, ewentualnie współrodowcy (czyli gentyle).

W braku opieki testamentowej i ustawowej opiekuna wyznaczał pretor (tutela dativa).

Nad chorym umysłowo pieczę (cura furiosi) sprawował najbliższy agnat lub gentyl. Zawierał on czynności w zastępstwie obłąkanego.

W braku kuratora ustawowego funkcję tę powierzał pretor osobie obcej według swego uznania.

Cura furiosi gasła z chwilą wyzdrowienia obłąkanego.

Kuratela nad marnotrawcami (cura prodigi) powołano kuratora tak samo, jak w przypadku kurateli nad chorym umysłowo.

Początkowo pretor, uznając dekretem kogoś za marnotrawcę pozbawiał go całkowicie zdolności do czynności prawnych, później jednak marnotrawcy przyznano zdolność do zawierania czynności o charakterze przysparzającym.

W zawieraniu pozostałych czynności wyręczał go kurator.

Z pomocy kuratora mogli korzystać również dojrzali w wieku od 14 do 25 lat (cura minorum).

Z końcem IIIw.n.e. minor posiadający kuratora był też ograniczony w zdolności do czynności prawnych i w przypadku niektórych oświadczeń woli (z wyjątkiem sporządzenia testamentu i zawarcia małżeństwa) musiał mieć jego przyzwolenie (consensus).

W okresie późniejszym z pomocy kuratora mogli korzystać także starcy i osoby niedołężne, a w poszczególnych sprawach również osoby nieobecne, czy płód w łonie matki.
PRAWO SPADKOWE

I ) ZASADY OGÓLNE

1) Dziedziczeniewejście jednej lub więcej osób w ogół stosunków prawno – majątkowych po zmarłym. ( defunktus )

Dziedziczenie jest następstwem ogólnym - successio universalis ( sukcesja uniwersalna ). Przy następstwie ogólnym obejmuje dziedzic wszystkie wierzytelności i długi spadkodawcy, które tworzą pewną jedność majątkową i przechodzą na niego w całości. Dziedziców może być kilku – na każdego z nich przypada wtedy pewna oznaczona lub równa część spadku. Każdy z współdziedziców ( coheredes ) staje się w zakresie swojej części ogólnym następcą spadkodawcy.

2) Spadekstosunki majątkowe pozostałe po zmarłej osobie fizycznej.

Spadek obejmuje wszystkie stosunki prawne o wartości majątkowej – wierzytelności, długi, prawa rzeczowe. Stosunki rodzinne spadkodawcy tudzież jego osobiste zobowiązania nie należą do spadku.

3) Wymogi dziedziczenia - do dziedziczenia wymagało prawo rzymskie:


  1. śmierci osoby fizycznej – posiadającej zdolność majątkową – dziedziczyć można było tylko po zmarłym.

  2. zdolności majątkowej po stronie zmarłego - nie można było dziedziczyć po niewolnikach i dzieciach rodziny gdyż osoby te nie posiadały zdolności majątkowej. Dziedziczenie po dzieciach dopuszczalne było tylko gdy miały one peculium castrense lub quasi castrense

Dziedziczenie przysługuje tylko tej osobie, którą powołano do spadku.

Przy dziedziczeniu odróżnia się dwa momenty:



  1. chwilę powołania do spadku ( delatio )

  2. chwilę nabycia spadku

Dziedzic mógł być powołany do spadku:

  1. na podstawie woli samego spadkodawcy czyli w drodze testamentu (secundum tabulas ) – dziedziczenie testamentowe

  2. na podstawie przepisu prawa, co mogło nastąpić:

  • w razie gdy spadkodawca nie pozostawił żadnego testamentu – powołanie do spadku bez testamentu ( ab intestato ) – dziedziczenie beztestamentowe

  • wbrew woli spadkodawcy – mimo istnienia ważnego testamentu

4) Powołanie do spadku – jest to tylko możność nabycia spadku – osoba powołana do spadku staje się dziedzicem dopiero z chwilą objęcia spadku, bądź z chwilą śmierci spadkodawcy.

5) Nabycie spadku – sukcesja uniwersalna – skutki

Nabycie spadku następuje:


  1. dla dziedziców pozostających pod władzą spadkodawcy, z mocy samego prawa, nabywali oni spadek nawet wbrew swojej woli – dziedzice konieczni (heredes necessari )

  2. dla wszystkich innych dziedziców na podstawie, ich oświadczenia woli objęcia spadku ( aditio hereditatis ).

Sukcesja uniwersalna - obejmuje wszystkie stosunki majątkowe spadkodawcy i jako jedna całość przechodzi na dziedzica. Jej skutki są następujące:

  1. spadek zlewa się z majątkiem dziedzica – nowa całość majątkowa – dziedzic odpowiada własnym majakiem za długi spadkowe.

  2. spadek może przechodzić – w drodze następstwa ogólnego na kilka osób występujących jako współdziedzice

Zasady sukcesji uniwersalnej:

  1. Nikt nie może rozporządzać majątkiem częściowo w drodze testamentu – dziedziczenie musi polegać na jednej właściwej podstawie powołania.

Płynęły stad następujące konsekwencje:

  • Skoro pozostawiono dziedzicom testamentowym część spadku, a resztą nie rozporządzono, wówczas owa reszta przypadała dziedzicom testamentowym stosownie do wysokości ich udziałów.

  • Skoro jeden ze współdziedziców spadku nie przyjmuje, to jego część przyrasta innym współdziedzicom.

  1. kto został raz dziedzicem, jest nim zawsze. Nabycie spadku nie może nastąpić pod pewnymi warunkami tj. rozwiązującym lub terminem.

„Semel heres semper heres”

Sukcesja singularna (sukcesio singularis ) – poszczególne prawa przenoszone są za pomocą osobnych aktów prawnych. Z jednego podmiotu na drugi przechodzi tylko jedno ze ściśle oznaczonych praw, np.: sprzedaż konkretnych przedmiotów.

II ) DZIEDZICZENIE WEDŁUG PRAWA PRETORSKIEGO I CYWILNEGO



  1. Dziedziczenie według prawa cywilnego

Dziedziczenie według prawa cywilnego nosi nazwę hereditas, a dziedzic prawa cywilnego nazywa się heres.

Konsekwencje dziedziczenia cywilnego:



  1. hereditas – ograniczyła ustawowe prawo spadkobrania tylko do krewnych agnacyjnych

  2. przyjęcie hereditas było aktem prywatnym i objęcie jej nie było ograniczone terminem

  3. przy dziedziczeniu ustawowym, beztestamentowym ( hereditas ab intestato ) miała pełne zastosowanie zasada: „skoro raz powołano do spadku dziedziców ustawowych, a ci spadku nie objęli, nie przekazywano go dalej, lecz stawał się spadkiem wakującym”

  4. dla ochrony dziedzica prawa cywilnego służyło powództwo hereditas petitio – na niego też przechodzą wierzytelności i długi spadkowe z chwilą nabycia spadku.

  1. Dziedziczenie według prawa pretorskiego – bonorum possessio

Cechą bonorum possessio było ułatwienie stosowania przepisów formalnych tudzież zachowanie naturalnego prawa spadkobrania pewnej części spadku dla najbliższych krewnych spadkodawcy. Bonorum possessio następuje w drodze: testamentu (dziedziczenie testamentowe ), ustawy ( dziedziczenie beztestamentowe ), przeciw testamentowi.

Wyróżnia się trzy grupy bonorum possessio:



  1. bonorum possessio contra tabulas – pretorskie prawo dziedziczenia koniecznego – udzielane przez edykt, wbrew postanowieniom testamentu – tym bliskim krewnym, którzy nie zostali w testamencie ani ustanowieni dziedzicami, ani wydziedziczeni.

  2. bonorum possessio secundum tabulas – pretorskie dziedziczenie na podstawie testamentu – udzielane dziedzicowi ustawionemu w testamencie, jeżeli żaden z dziedziców contra tabulas nie może lub nie chce przyjąć spadku

  3. bonorum possessio ab intestato – pretorskie dziedziczenie beztestamentowe, zachodzące gdy nie było testamentu uznanego ani przez prawo cywilne, ani przez prawo pretorskie

Wyróżnić można jeszcze:

  1. bonorum possessio cum re – dziedzic prawa pretorskiego w rzeczywistości otrzymywał spadek – jeśli uprawnienia do spadku bonorum possessora było silniejsze od uprawnień dziedzica prawa cywilnego. Bonorum possessio służyła, np.: synowi emancypowanemu po ojcu zmarłym bez testamentu, bratu zmarłego spadkodawcy – czyli stryjowi syna emancypowanego

  2. bonorum possessio sine re – miała miejsce wówczas, gdy bonorum possessor musiał wydać spadek dziedzicowi prawa cywilnego.

Dziedziczenie testamentowe

Testament

Testament – jest to jednostronne, odwołalne, sporządzone w pisemnej formie, rozporządzenie ostatniej woli na wypadek śmierci ustanawiające dziedzica

Kodycyl – postanowienie ostatniej woli po którym nie ma dziedzica.

Testament musiał zawierać:



  1. zapis w języku łacińskim w formie rozkazującej

  2. ustanowienie dziedzica musiało nastąpić w pierwszych słowach testamentu

  3. dziedzic musiał być wyraźnie wskazany

  4. ustanowienie dziedzica musiało nastąpić w sposób wolny.


Pobieranie 459.07 Kb.

1   2   3   4   5   6   7   8   9




©absta.pl 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna