Idea uświęcenia przestrzeni, czasu i człowieka w Biblii I. Starotestamentalne wymiary świętości Świętość Boga



Pobieranie 159.26 Kb.
Strona1/4
Data04.05.2016
Rozmiar159.26 Kb.
  1   2   3   4




Ks. Jan Klinkowski

Idea uświęcenia przestrzeni, czasu i człowieka w Biblii
I. Starotestamentalne wymiary świętości
1. Świętość Boga

Starotestamentalna idea świętości Boga jest wielowymiarowa. Bóg znajduje się poza możliwością ludzkiego wyobrażenia. Na straży świętości Boga stanął dekalog z wezwaniem: „Nie będziesz czynił żadnej rzeźby ani żadnego obrazu tego, co jest w niebie wysoko, ani tego, co jest na ziemi nisko, ani tego, co jest w wodach pod ziemią”(Wj 20,4). Przedstawienie Boga w jakiejkolwiek formie mogło spowodować ograniczenie Jego prerogatyw tylko do jednego lub kilku aspektów ukrytych w obrazie, tymczasem Bóg jest niewyobrażalny. Nieprzedstawialność Boga stała się jednym z atrybutów świętości. Bóg jest tak inny od człowieka, że Mojżesz usłyszał: „Nie będziesz mógł oglądać mojego oblicza, gdyż żaden człowiek nie może oglądać mojego oblicza i pozostać przy życiu”(Wj 33,20).1 Tę inność Boga doskonale uwydatnia tekst proroka Ozeasza: „Bogiem jestem, nie człowiekiem, pośrodku ciebie jestem, ja święty”(Oz 9,11).2

Świętość wyraża również wielkość, majestat i transcendencją Boga. Utożsamia się często z Jego chwałą. Określa w jakimś stopniu istotę Boga, który mówi o sobie: „Ja - Święty”(Oz 11,9). Pełnię Boga w Jego potędze i dobroci ukazuje głos serafinów z wizji powołania proroka Izajasza: „Święty, Święty, Święty jest Pan Zastępów” (tAa+b'c. hw"lhy> vAdßq' vAd±q' vAdôq') (Iz 6,3).3 Głos serefinów wypowiadających trzykrotne vAd±q' słowo, które wywodzi się od zwrotu: „oddzielać”. „odgraniczać”, wskazuje na wyjątkową inność rzeczywistości Boga od przestrzeni życia człowieka.

Świętość Boga wyraża również Jego imię  (Jahwe). Na straży świętości imienia Bożego stało przykazanie: „Nie będziesz wzywał Imienia swego Boga nadaremnie”(Wj 20,7; Pwt 5,11).4 Imię Boga mogło być przywoływane na modlitwie. Salomon po wybudowaniu świątyni mówi: „Kiedy Twój lud spotka klęska od nieprzyjaciela za to, że zgrzeszył przeciw Tobie, a oni nawrócą się do Ciebie i będą wzywać Twego Imienia, modlić się do Ciebie i błagać w tej świątyni, wtedy Ty wysłuchaj w niebiosach i przebacz grzech Twego ludu, Izraela, i przyprowadź ich z powrotem do kraju, który dałeś ich przodkom” (1Krl 8,33-34). Świadomość świętości Imienia Bożego wzrastała w narodzie wybranym, dlatego zaczęto w czytaniu imię  zastępowano tytułem Adonaj (hebr. „mój wielki Pan”)5 lub pojęciem „Święty”(np. Iz 40,25; Ha 3,3).6 Ostatecznie po niewoli babilońskiej Imię Boga  wyrażało taką transcendencję, że przeciętny Izraelita nie mógł go wymawiać. Sankcją za naruszenie świętości Imienia Bożego była kara śmierci: „Ktokolwiek bluźni Imieniu Pana, będzie ukarany śmiercią. Cała społeczność ukamienuje go” (Kpł 24,16). Tylko arcykapłan mógł wypowiedzieć Imię Boga w ściśle określonym przepisami liturgicznymi czasie.7 Uważano, że Bóg mieszka w niebie, a na ziemię zstępuje Jego Imię, które mieszka w Świątyni Jerozolimskiej (1 Krl 8,17.29; por. Pwt 12,5.11; 2Krn 1,18).



2. Świętość przestrzeni

Bóg objawia się w przestrzeni i w ten sposób ją uświęca. Najpełniej obecności Boga doświadczamy w miejscu Najświętszym w świątyni Jerozolimskiej, następnie przestrzeń świątyni jest miejscem świętym, potem Jerozolima, następnie ziemi święta i w jakimś stopniu cały świat. Człowiek by zetknąć się z Bogiem musiał się wspinać (alija) po stopniach uobecniania się Boga w przestrzeni. Traktat Miszny Kelim 1,6-9 wyróżnia dziesięć stopni świętości.8


a) Miejsce Najświętsze9

Powstanie świątyni w Jerozolimie zostało uzasadnione koniecznością znalezienia miejsca dla przebywania Imienia Bożego: (...) „szukać będziecie miejsca, które sobie wybierze Pan, Bóg wasz, spomiędzy wszystkich pokoleń, by tam umieścić swe Imię na mieszkanie” (Pwt 12,5). Salomon w przemówieniu z okazji poświęcenia świątyni, uzasadniając jej budowę, odwołał się do idei konieczności zapewnienia przestrzeni dla Imienia Bożego (1Krl 8,15-20). W modlitwie na poświęcenie świątyni stwierdza: „Jest to miejsce, o którym powiedziałeś: Tam będzie moje Imię – tak, aby wysłuchać modlitwę, którą zanosi Twój sługa na tym miejscu” (1Krl 8,29). Wydaje się, że miejscem obecności Imienia Bożego stało się miejsce Najświętsze.

W miejscu Najświętszym (rybiTD>) (Debir)10, nazywanym również „Święte Świętych”(~yvi(d"Q\h; vd11, znajdowała się również Arka Przymierza (1Krl 6,19), ozdobiona dwiema skrzydlatymi postaciami (cherubami)12, które zostały wykonane z drewna oliwkowego, pokrytego złotem i których skrzydła sięgały od ściany do ściany. Arka Przymierza znajdowała się w Miejscu Najświętszym tylko do czasów niewoli babilońskiej czyli w Świątyni Salomona. W tym miejscu jest obecny Bóg w sposób obrazowy pod postacią chmury (1Krl 8,12). Ezechiel w swojej wizji w miejsce Arki Przymierza przewiduje obecność Chwały Jahwe (Ez 44,4). Według Talmudu (Jom 21b) pięć rzeczy nie znalazło się już w drugiej świątyni, czyli w Świątyni Zorobabela13: arki, świętego ognia, Szekiny, świętego ducha oraz urim i tummim.14 Jednak ten pogląd wydaje się późniejszy od przekonań ludzi współczesnych Drugiej Świątyni. Do miejsca Najświętszego mógł wejść tylko arcykapłan raz w roku w dzień Jom Kippur.15 Przed wejściem do miejsca Najświętszego arcykapłan ubierał się w specjalne szaty z bisioru, to znaczy cienkiego lnu bez skazy, koloru białego, który przypominał strój aniołów.16 Na głowie miał turban i diadem; na piersi efod, rodzaj dalmatyki, ozdobionej na ramionach krwawnikami, odmianą czerwonego agatu.17 Prawdopodobnie sanhedryn posiadał prawo wydania wyroku śmierci na każdego Żyda, który ośmieliłby się wejść do Świętego Świętych.18
b) Miejsce święte

Kolejną przestrzenią, w której Bóg był szczególnie obecny to miejsce święte (hekal). Znajdował się tutaj ołtarz kadzenia, świecznik siedmioramienny (menora), stół na chleby pokładne, czyli duże placki pieczone z mąki pszennej i zmieniane co szabat. Czynność okadzenia ołtarza mógł kapłan wykonać raz w życiu, jeśli w czasie losowania los padł na niego. Miejsce święte od Najświętszego było oddzielone zasłoną, aby zakreślić przestrzenie obecności Boga. W miejscu świętym Bóg nie był przecież tak w pełni obecny jak w miejscu Najświętszym.


c) Przedsionek

Przedsionek (ulam) „miejsce przed” wprowadzał do miejsca świętego. W Świątyni Salomona przedsionek miał około 5 m długości.19 Przedsionek był oddzielony od miejsca świętego murem, w których były drzwi cyprysowe20, co świadczy, że właściwa przestrzeń święta rozpoczynała się dopiero za tymi drzwiami. Zatem obecność Boga w przedsionku była ograniczona. Właściwie była przestrzeń przygotowująca na spotkanie z Bogiem i oddzielała przestrzeń świecką od uświęconej.21 Jeśli analogia do odkrytej świątyni w Tell’yinat jest właściwa, to przedsionek w pierwotnej świątyni Salomona mógł mieć charakter otwarty22 i prowadził na dziedziniec, gdzie znajdował się ołtarz całopaleń (1Krl 8,64; por. 2Krl 16,14) i wielki zbiornik na wodę (tzw. morze spiżowe) z 10 kadziami z brązu (1Krl 7,23-40).23 W ten sposób w przyszłej świątyni wykształci się przestrzeń otwarta, która zostanie podzielona na strefy czystości rytualnej między mężczyzn (dziedziniec wewnętrzny), kobiety (dziedziniec zewnętrzny) i pogan.24 Szczególna linia oddzielająca to, co czyste od tego, co nieczyste będzie przebiegała miedzy dziedzińcem kobiet i pogan.

d) Świątynia – pozostałe przestrzenie świętości

Przestrzeń w świątyni została ściśle podzielona między kapłanów, mężczyzn, kobiety i dziedziniec pogan. Wszystkie grupy były zobowiązane do odpowiedniego stopnia czystości ze względu na reprezentowany stan. Poganie jako nieobrzezani, a więc wyłączeni ze sfery świętości posiadali zakaz wchodzenia do miejsca świętego. Informowały o tym na otaczającym świątynię murze umieszczone napisy w języku greckim i łacińskim, zakazujące poganom pod karą śmierci wejścia na miejsce święte.25Nie ma wstępu dla poganina za ogrodzenie i barierę dookoła świątyni. Każdy, kto się na to poważy, sam będzie odpowiedzialny za śmierć, którą poniesie.”26 Stary ceremoniał „liturgii bramy”, który dokonywał się podczas wchodzenia procesji do świątyni, uwieczniony w psalmach 15 i 24, ukazuje troskę o świętość tego miejsca. Uczestnicy procesji pragną wejść do świątyni i, stojąc u bramy zewnętrznego dziedzińca, pytają o odnośne warunki: „Kto będzie przebywał w Twym przybytku, Jahwe, kto zamieszka na górze Twojej świętej?” Na to z wewnątrz odpowiada służba świątynna: „Ten, który postępuje bez skazy, działa sprawiedliwie, a mówi prawdę w swoim sercu (...)”. Przybyłym oznajmiano przykazania, czyli warunki sprawiedliwości. Akceptacja przykazań przez przybyłych oznaczała złożenia oświadczenia lojalności wobec woli Jahwe i upoważniała do wejścia w sferę świętości.27

Szczególną świętością musieli odznaczać się kapłani, którzy reprezentowali przed Bogiem cały naród i pośredniczyli w składaniu ofiar. Na ich dziedzińcu znajdował się wielki ołtarz całopaleń.

Mimo wszystko w trakcie kultu sanktuarium mogło ulec zanieczyszczeniu poprzez udział w kulcie nieczystych osób. Raz w roku sanktuarium oczyszczano z wszystkich grzechów, był to dzień Jom Kippur. Proces oczyszczenia dotyczył przede wszystkim świątyni, ale obejmował także wszystkich, którzy żałowali za swoje grzechy i pragnęli dostąpić oczyszczenia.28

Wśród różnych nurtów judaizmu znajdowały się i te, które kontestowały znaczenie świątyni i jej kultu. Esseńczycy udali się na pustynię, by tam oczekiwać przyjścia Mesjasza, a kult w Jerozolimie uważali za bezwartościowy. Wydaje się, że wspólnota Ebjonitów, judeochrześcijan, o których wspomina się w I wieku po Chr., posiadała swoje korzenie w nurcie judaizmu kontestującym świątynię. Ebjonici, czyli „biedacy” żyli na wschód od rzeki Jordan i wierzyli, że przychodzący Mesjasz będzie podobny do Mojżesza. Jezusowi powierzali zadanie obalenia świątyni i składanych w niej ofiar, unieważnienie zepsutych części prawa i powrót do czystego prawa Mojżeszowego.29

e) Świętość Jerozolimy



Jerozolima jest kolejnym kręgiem świętości po świątyni, w którym doświadczano szczególnej obecności Boga. Tutaj i tylko tutaj można było w pełni obchodzić uroczystości świąt pielgrzymkowych. Jerozolima była traktowana jako Miasto Święte (). Do tego obrazu odwołuje się prorok DeuteroIzajasz rozważając klęskę narodową i snując wizję nadchodzącej nadziei wyzwolenia (Iz 48,2), mówi o Mieście Świętym (Iz 52,1). Zapowiada przyszłą pomyślność Jerozolimy: „Oto Ja osadzę twoje kamienie na malachicie i fundamenty twoje na szafirach. Uczynię blanki twych murów z rubinów, bramy twoje z górskiego kryształu, a z drogich kamieni - cały obwód twych murów. Wszyscy twoi synowie będą uczniami Pana” (Iz 54,11-13).30 Księga Nehemiasza przedstawia trudności z osiedlaniem się Izraelitów po powrocie z niewoli babilońskiej. Zniszczone miasto Jeruzalem jest nazwane Miastem Świętym. Określenie tym ważniejsze, że trudno było widzieć przybywającym z wygnania w Jerozolimie świętość. Wracali przecież z centralnych rejonów Imperium Babilońskiego w zniszczone peryferyjne rejony, o które do tej pory nikt zbytnio nie dbał (Ne 11,1.18). Jerozolima czerpała swoją świętość z faktu utożsamienia jej położenia z górą Moria, na której Abraham miał złożyć w ofierze Izaaka (2Krn 3,1).31 Jerozolima zaczyna również być kojarzona z idealną przestrzenią świętości w czasach mesjańskich: „I poznacie, że Ja jestem Pan, Bóg wasz, co mieszkam na Syjonie, górze mojej świętej; a tak Jeruzalem będzie święte i przez nie już obcy nie będą przechodzić. I stanie się owego dnia, że góry moszczem ociekać będą, a pagórki mlekiem opływać i wszystkie strumienie judzkie napełnią się wodą, a z domu Pańskiego wypłynie źródło, które nawodni strumień Szittim” (Jl 4,17-18).
f) Świętość ziemi
Do Boga należy cała ziemia, ale w szczególny sposób Bóg objawia się w wybranych miejscach. Bóg mówi do Mojżesza z gorejącego krzaka: „Nie zbliżaj się tu! Zdejm sandały z nóg, gdyż miejsce, na którym stoisz, jest ziemią świętą”(Wj 3,5). Podobne słowa usłyszał Jozue w teofanii, gdy wchodził do ziemi obiecanej: „Zdejm obuwie z nóg twoich, albowiem miejsce, na którym stoisz, jest święte”(Joz 5,15). Naród wybrany traktował zdobywanie ziemi obiecanej jako czynność kultyczną. Wojna nie była zatem zwykłym podbojem, ale stawała się wojną świętą. Wejście do ziemi, która jest świętą, bo należącą do Boga, wymagała świętości wchodzących. W pierwszym obozie rozbitym w ziemi obiecanej wszyscy dają się obrzezać (Joz 5,2-9), następnie celebrują pierwszą Paschę (Joz 5,10-11), budują ołtarz (Joz 8,30-31), składają ofiary uwielbienia i pojednania, sporządzają kamienny odpis Prawa Mojżeszowego (Joz 8,32), urządzają uroczyste czytanie tego Prawa (Joz 8,33-35) i odnawiają przymierze z Jahwe (Joz 24,25-27).32 Świadomość, że ziemia, którą zdobywają należy do Boga, zaowocowała szczególnym radykalizmem w prawie heremu. Nakładano na miejsca, przedmioty, zwierzęta, ludzi anatemę i poświęcano na zniszczenie jako ofiarę dla Boga. W ten sposób walczący udowadniali, że nie kieruje nimi postawa chciwości, czy chęć wzbogacenia się, ale wykonują jedynie wyrok Boży.33

Świętość ziemi została powiązana ze składaniem ofiar, co potwierdza traktat Miszny, Kelim: „Ziemia Izraela jest świętsza niż wszystkie [inne] ziemie. Na czym polega jej świętość? Na tym, że można z niej przynieść omer, pierwociny i dwa chleby, których nie można przynieść ze wszystkich ziem”.34 Plony ziemi Izraela zostają uświęcone przez fakt podjęcia trudu zachowywania na tej ziemi Prawa Świętości (Kpł 18,24-28). Zatem ziemia jest święta ponieważ należy do Boga i lud ją zamieszkujący stara się żyć według Prawa Świętości.

Nadszedł jednak dzień, w którym naród wybrany musiał opuścić ziemię świętą i został poprowadzony w niewolę. Z trudem docierało do narodu wybranego orędzie prorockie uświadamiające konieczność niewoli za popełnione niewierności wobec woli Bożej. Jedną z form kary jest fakt, że „Izraelici będą spożywać pokarm nieczysty między poganami, wśród których ich rozproszę”(Ez 4,13). Jednak Bóg jest wierny swoim zobowiązaniom i dlatego prorok Zachariasz w swojej wizji woła: „Tak więc Pan zawładnie Judą jako swoim dziedzictwem w Ziemi Świętej i wybierze sobie znów Jeruzalem”(Za 2,16).35
3. Świętość czasu

Bóg objawiał się w przestrzeni, która nabierała charakteru świętego ze względu na Jego obecność. Bóg objawiał się również w czasie. Czas został uświęcony przez szczególne interwencje Boże. Fundamentalny dzień święty w Starym Testamencie, szabat otrzymał podwójne uzasadnienie, jedno wynikające z aktu stwórczego Boga36 (Wj 20,9-11), drugie z dzieła wyzwolenia narodu z Egiptu (Pwt 5,12-15).37 Do idei wyzwolenia z Egiptu nawiązują trzy wielkie święta pielgrzymkowe Starego Testamentu: Pascha, Święto Tygodni i Święto Namiotów. Kolejne święto Jom Kippur ukazuje ideę wyzwolenia z grzechu. Czas jest święty ponieważ w każdym przypadku widzimy działającego Boga. Człowiek zatrzymuje się w tym czasie, odrywa się od codziennych obowiązków, by uczestniczyć w wielkich dziełach Boga, by się uświęcić.38 Czasem świętym był rok szabatowy, w którym należało przerwać pracę w polu i przeznaczyć czas na studiowanie Tory. Szczególnym wydzielonym czasem z codzienności stawał się rok jubileuszowy, w którym wyzwalano jeńców, darowano długi, ziemia przejęta za długi wracała do pierwotnych właścicieli. Wszystko jakby wracało do stanu w jakim je stworzył Bóg.

W każdym ze świąt obchodzonych przez Izraelitów spotykamy w jakimś stopniu ukrytą ideę poświęcenia części czasu z użytku świeckiego dla Boga oraz aspekt związany z historią zbawienia, a więc wątek upamiętniający jakieś wyjątkowe wydarzenie związane z interwencją Boga w dzieje narodu.


  1. Pascha

Na święto Paschy składały się właściwie dwie uroczystości: samej Paschy, obchodzonej wieczorem 14 Nisan39 na pamiątkę wyjścia Izraelitów z Egiptu, oraz Przaśników (Chag ha-Macot)40, obchodzonych od 15 Nizan, na pamiątkę pierwszego dnia pobytu ich na pustyni i spożywania na niej chlebów niekwaszonych.41 Należy dołączyć do tej uroczystości święto Pierwocin, które wywodziło się ze starej tradycji rolniczej składania ofiary z pierwszych zbiorów. Święto Paschy mogło być również znane przed wyjściem Izraelitów z Egiptu jako święto nomadów, którzy składali ofiarę z baranka rozpoczynając wiosenne wypasy trzody. Analogiczne święto jest znane wśród Maobitów pod nazwą dabiha. Polegało ono na tym, że ich pasterze zabijali zwierzę, zwane przez nich dabiheb, przez otwieranie mu żył na szyi i składali je bóstwu na ofiarę. Krwią jego skrapiali wejścia do namiotów, aby ona broniła ich przed złymi wpływami demona niszczyciela i zachowała przy życiu, następnie urządzano ucztę, gdzie spożywano baranka.42 Podobnie święto Przaśników mogło wywodzić się z tradycji spożywania chleba niekwaszonego w okresie żniw.43 W Kanaanie znane było święto wiosny, odradzania się życia w przyrodzie.44 Przed rozpoczęciem nowych żniw trzeba było usunąć cały zapas starego zboża, by nie zdesakralizować nowego ziarna przez zetknięcie ze starym.45 Święto to obchodzono zatem na początku żniw jęczmienia, które były w ogóle początkiem żniw. Liturgicznym przeżyciem tej idei było spożywanie chleba z nowego zboża, niekwaszonego, wyłącznie z nowej mąki.46 Natomiast w Egipcie istniała tradycja, że król ścinał pozłacanym sierpem pierwszy snop jęczmienia w czasie święta o charakterze dożynek obchodzonego 11 Pachonos.47 Analogiczny zwyczaj spotykamy w Izraelu, gdzie w czasie nocnej ceremonii ścinano pierwsze kłosy jęczmienia i zanoszono do Świątyni, aby złożyć Bogu w ofierze dziękczynnej.48

Przygotowania do Paschy rozpoczynano dziesiątego dnia miesiąca poprzez czynność oddzielenia baranka od stada, by zachować rytualną czystość. Zwierzę powinno być bez skazy, jednorocznym barankiem lub koziołkiem (Wj 12,5), chociaż Pwt 16,2 podaje, że mogło nim być też cielę.49

Ofiarę paschalną trzeba było złożyć 14 Nisan o zmierzchu (Wj 12,6; Pwt 16,8). Święta paschalne trwały siedem dni (Wj 12,15). W tym czasie wolno było spożywać wyłącznie chleby przaśne, tak że nawet przechowywanie kwasu pod jakąkolwiek postacią było surowo zabronione (Wj 12,15.18.20). Poszukiwanie kwasu w domu rozpoczynano już w wigilię wieczorem, a więc 14 Nisan po zmierzchu (dzień zaczynał się o zmierzchu) należało tę czynność zakończyć do godziny 6 czyli 12 (południe 14 Nisan), a znalezione pokarmy lub płyny należało spożyć, dać zwierzętom lub zniszczyć. Pracować można było do południa w Judei, a w Galilei nie wolno było pracować przez cały 14 Nisan. Od południa 14 Nisan obowiązywał post ścisły: „W przeddzień Święta Paschy, na krótko przed ofiarą południową, nie wolno nic jeść aż do zapadnięcia ciemności. Nawet najgłodniejsi spośród Izraelitów nie mogą wówczas jeść bez naruszenia przepisów Prawa” (Pes 10,1; por. pPes 10,1 (172,12).50 Ofiarę z baranków zaczynano składać o godzinie ósmej i pół czyli o 14,30. Ofiarę paschalną należało złożyć i spożywać w miejscu wybranym przez Boga (Pwt 16, 5-7).51 Miejscem składania ofiary był dziedziniec kapłański. W czasie zabijania baranków śpiewano Hallel Ps 112/113-117/118. Baranka zabijał właściciel, kapłan odbierał tylko krew. Następnie wieszano baranki na hakach i wyjmowano części przeznaczone na ofiarę „cały tłuszcz ogonowy, tłuszcz, który okrywał wnętrzności, oraz cały tłuszcz, który przylegał do nich i obie nerki wraz z tłuszczem, który je okrywa, który sięga do lędźwi, a także i płat tłuszczu, który jest na wątrobie” (Kpł 3,9-11). Nie wolno było łamać kości barankowi (Wj 12,46). Zabitego baranka przynoszono do domu w skórze i przygotowywano go do pieczenia w piecu chlebowym. Następnie przebijano baranka prętem z drzewa granatu i przednie nóżki rozpinano na drugim pręcie w ten sposób powstawała forma krzyża. Nie wolno było wynosić poza dom żadnego kawałka potraw paschalnych, zwłaszcza mięsa baranka (Wj 12,46). Paschę należało rozpocząć o zmierzchu z 14 na 15 Nisan i zakończyć najpóźniej przed świtem.

W czasie wieczerzy paschalnej spożywano oprócz baranka chleb niekwaszony: „Nie będziesz jadł wraz z nią chleba kwaszonego. Abyś pamiętał o dniu wyjścia z ziemi egipskiej po wszystkie dni swego życia, przez siedem dni będziesz jadł z tymi ofiarami przaśniki – chleb upokorzenia, gdyż w pośpiechu wyszedłeś z ziemi egipskiej” (Pwt 16,3). Do picia służyło wino, które spożywano w kielichach o pojemności ¼ logu, a więc ok. 0,44 l. Do wina dolewano 2/3 lub ¾ wody. Do posiłku podawano zioła najczęściej o cierpkim smaku, aby przypomnieć o gorzkim losie pobytu w Egipcie. Zatem wśród ziół dominowała dzika sałata (chazeret) oraz cykoria, rzeżucha, gorzka kapusta. Podawano również leguminę owocową (charoset) w skład, której wchodziły figi, daktyle, migdały, a zabarwiona była cynamonem na czerwony kolor, aby przypominać ciężką pracę przy wyrobie cegieł w Egipcie.52

W wieczerzy paschalnej mogli uczestniczyć tylko ci, którzy byli obrzezani i znajdowali się w stanie czystości rytualnej (Wj 12,44n. 48). W pierwszym i ostatnim dniu powinno się uczestniczyć w zgromadzeniu liturgicznym.

Strój świąteczny powinien tak być dobrany, aby wyrażał gotowość do drogi, ponieważ Pascha przypominała moment wyjścia z Egiptu. „Tak zaś spożywać je będziecie: Biodra wasze będą przepasane, sandały na waszych nogach i laska w waszym ręku. Spożywać będziecie pośpiesznie, gdyż jest Pascha na cześć Jahwe” (Wj 12, 29-36).

Pascha zachowała bardzo starożytny rytuał świętowania w gronie rodzinnym. Mimo, że święto zostało później związane ze Świątynią Jerozolimską, to jednak nadal było obchodzone w gronie rodzinnym. Związanie święta z Jerozolimą mogło nastąpić w czasach Jozjasza, po 622 r. przed Chr.53 Zwyczaj pielgrzymowania do Jerozolimy stał się obowiązkowy po niewoli babilońskiej. Ze względu na liczną grupę przybywających pielgrzymów umożliwiano obchodzenie Paschy również w miejscowościach położonych wokół Jerozolimy.

Księga Jubileuszów (18,18n) wiąże Paschę z ofiarą z Izaaka, która według autora tej księgi miała przypaść na 14 Nizan.54

Szczególne znaczenie nocy paschalnej podkreślano przez fakt otwierania przez kapłanów świątyni zaraz po północy.55 Właśnie po północy oczekiwano w noc paschalną Mesjasza.56 Z punktu widzenia historycznego Żydzi w czasie Paschy wspominali czas wyzwolenia z Egiptu, ale wybiegali również ku przyszłości, oczekując wybawienia z wszelkiej niedoli w przyszłości. Święto Paschy zatem posiadało szczególny wymiar zbawczego działania Boga.




  1. Święto Tygodni

Święto Tygodni(Szawuot)57 - Pięćdziesiątnica58, obchodzono 6 Siwan59, w diasporze również 7 Siwan60, to jest na przełomie maja i czerwca. Święto to należało do trzech świąt pielgrzymkowych wraz ze świętem Paschy oraz świętem Namiotów (Wj 23,17; 34,23; Pwt 16,16).61 Pełny obchód liturgiczny wiązał się z pielgrzymką do Jerozolimy. Po zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej w 70 roku po Chr. Święto Tygodni wraz z pozostałymi świętami przeszło ewolucyjne przemiany dostosowując się do sytuacji w której ustały ofiary świątynne. Jednak zachowana tradycja w ramach judaizmu przechowała wiele pierwotnych idei, które rzucają światło na znaczenie teologiczne świąt w czasach kształtowania się Tory. Tradycja Talmudu i literatura rabiniczna, Święto Tygodni ściśle wiąże ze świętem Paschy, stąd również bywa Święto Tygodni nazywane Aceret, co oznacza „zakończenie”.62 W ten sposób Święto Tygodni staje się zamknięciem święta Paschy.

Najstarsza nazwa tego święta brzmiała „Święto Żniw”63, która wskazuje na czas uwieńczenia zbiorów. Żniwa rozpoczynały się zbiorem jęczmienia, a kończyły się zbiorem pszenicy. Żniwa trwały w Palestynie około pięćdziesięciu dni. Po tym czasie składano ofiarę w świątyni. Należało złożyć ofiarę z różnych zwierząt i z chleba z nowego zboża. „Przyniesiecie z waszych siedzib po dwa chleby do wykonania nim gestu kołysania, każdy z dwóch dziesiątych efy najczystszej mąki, kwaszone” (Kpł 23,17 por. Lb 28,26-31).64 Ofiara była uwieńczeniem zbioru pszenicy oraz zawierała pierwsze owoce (bikurim).65 W przeciwieństwie do początku żniw, kiedy spożywano chleb niekwaszony, teraz przy końcu żniw spożywano chleb kwaszony z pszenicy jako codzienny chleb.66 Charakter rolniczy Święta Tygodni podkreśla fakt czytania w liturgii synagogalnej w drugi dzień tego święta tekstów z Księgi Rut. Treść księgi prowadzi nas od żniw jęczmienia do żniw pszenicy 67

Opierając się na tradycji zawartej w Wj 19,1 łączy się Święto Tygodni z Synajem.68 Hebrajczycy w trzecim miesiącu od momentu opuszczenia Egiptu przybyli na pustynię Synaj i tu Jahwe zawarł z nimi przymierze. Zbieżność czasu sprawiła, że Święto Tygodni zostało złączone z historią zbawienia i stało się uroczystością odnowienia przymierza. Wydaje się, że podstawę do takiej ewolucji święta zanotował autor 2Krn 15,10-14.69 Zatem byłoby to świadectwo z czasów po reformie Ezdrasza zamykające się między IV a II w. przed Chr.70 W synagogach odczytuje się dekalog na pamiątkę otrzymania go na górze Synaj.71 Synagogi i mieszkania żydowskie przystraja się zielenią, na pamiątkę zieleni i kwiatów, jakimi okryła się pustynna góra Synaj w momencie objawienia.72 Wydaje się, że tradycja ta przetrwała z charakteru rolniczego tego święta. Atmosfera dożynkowa wieńcząca żniwa skłaniała do przystrajania domów. Z chwilą nadania świętu wymiaru odnowienia przymierza, nadano również nową wymowę związaną z Synajem, staremu zwyczajowi strojenia domów w czasie dożynek. Zwyczaj studiowania Tory przez ostatnią noc przed świętem wywodzi się z midraszu, w którym wspomina się jak Izraelici na Synaju zaspali i Mojżesz musiał ich budzić.73 Jako święto odnowienia przymierza odnotowane zostało w Księdze Jubileuszów.74 W tym przypadku święto to nawiązuje do przymierza z Noem.75 Członkowie gminy Qumran uważali je za największe święto i podczas jego obchodów odnawiali przymierze z Bogiem.76 Był to dzień przyjmowania nowych członków do wspólnoty.77 Należy przypuszczać, że wspólnota esseńska, która prawdopodobnie w Qumran posiadała swoje centrum duchowe, również dzień pięćdziesiątnicy traktowała jako najważniejsze święto. Zatem pokaźna część społeczności Izraela uważała dzień nadania Prawa za najważniejsze wydarzenie w roku liturgicznym.





  1. Święto Namiotów


Święto Namiotów78 (Sukkot) obchodzono 15 -22 Tiszri (wrzesień/październik)79 Było jednym z trzech głównych świąt w żydowskim roku liturgicznym, w Jerozolimie obchodzono je przez siedem80 lub osiem dni.81 W czasach Jezusa żydowscy pielgrzymi przybywali ze wszystkich stron Ziemi Świętej i diaspory, a więc z obszaru cesarstwa rzymskiego i ziemi Partów.82 Tradycją swą sięga do jesiennego święta związanego ze zbiorem plonów, przede wszystkim winobraniem. Było niejako dożynkami obchodzonymi na zakończenie rocznego cyklu wegetacyjnego, połączone ze złożeniem w darze plonów.83 Reminiscencją pierwotnego charakteru rolniczego święta może być gromadzenie czterech gatunków roślin: gałąź palmy (lulaw) 84, gałązki mirtu i wierzby oraz owocu cytronu85, które związane razem służyły do wyrażenia radości poprzez wymachiwanie w czasie recytacji Hallelu (Ps 113 -118).86 Według tradycji rabinicznej gałązki symbolizowały dobre uczynki. Gromadzono je i przeglądano już pierwszego dnia święta.87 Ludzie nieśli mirt, gałązki wierzby i palmy w prawej ręce, w lewej zaś cytron, symbolizujące żniwa.88 Później tradycja, cytron (ethrog) symbolicznie uznawała za owoc drzewa poznania dobra i zła, a wraz z liściem palmy, gałązkami mirtu i wierzby również za symbol jedności Stwórcy i stworzenia.89 Na zakończenie święta siódmego dnia, uderzano gałązkami wierzby o ziemię. Wierzba była symbolem wody, a obrzęd ten towarzyszył modlitwom o deszcz, który miał zapewnić lepsze plony.90 W domach zwyczajowo wieszano gałązki granatu, symbolu urodzaju i wiecznego trwania narodu.91 Zwyczaj budowania szałasów był pamiątką pobytu narodu wybranego na pustyni i mieszkania w szałasach (Kpł 23, 34n).92 Był to też czas odnowienia przymierza, a w roku szabatowym król lub ktoś w jego zastępstwie odczytywał Torę.93 Po niewoli babilońskiej otrzymało znaczenie pokutne, było wołaniem do Boga, miało przypomnieć Jego wolę i władzę. Taką interpretację znajdujemy w ostatnich rozdziałach Ezechiela.94 Do wydarzeń na pustyni nawiązywała prawdopodobnie liturgia światła w Świątyni Jerozolimskiej. W ceremonii wieczornej zapalano lampy95 w złotych świecznikach na dziedzińcu kobiet (por. Sukka 5,2-4) wspominając w ten sposób ognisty słup, który prowadził naród wybrany przez pustynię (Wj 13, 21).96 Zachował się również zwyczaj przynoszenia procesyjnego z sadzawki Siloam97 źródlanej wody98, symbolu życia, którą następnie wylewano na ołtarz. Ceremonia „ofiara z wody” rozpoczynała się procesją do sadzawki Siloam, gdzie złoty dzban, mieszczący trzy log napełniano wodą. Kiedy dochodzono do Bramy Wodnej, grano. Następnie kapłan niosący wodę wchodził na Zbocze Ołtarza99 i zwracał się w swoją lewa stronę, gdzie były dwie srebrne misy, a każda miała otwór na kształt wąskiego dzióbka, jedna szerszy, a druga węższy, tak iż obie opróżniały się równocześnie. Ta od zachodu była do wody, a ta od wschodu była do wina.100 Gest wylewania wody przypominał Izraelowi, że Bóg jest źródłem wszelkiego życia.101 Obrzęd może nawiązywać do cudownego wyprowadzenia wody ze skały przez Mojżesza w czasie wędrówki przez pustynię (Wj 17,1-7).102 Następnie mógł być ubogacony przez teksty prorockie103, które włączono w czytanie Pisma podczas tego święta. Teksty prorockie Za 14 i Ez 47 zapowiadały, że strumienie wody żywej wypłyną ze Świątyni (według tradycji żydowskiej, spod kamienia węgielnego Świątyni), dając życie całej ziemi.104 Symbol wody życia może być też reminiscencją tekstu Księgi Rodzaju: „Z Edenu zaś wypłynęła rzeka, aby nawadniać ów ogród” (Rdz 2,10).

W Święto Namiotów obchodzono również pamiątkę narodzin Izaaka. Zaświadcza to Księga Jubileuszów XVI,20105 Postać Izaaka w szczególny sposób symbolizowała czas błogosławieństwa Bożego.

Wiele wskazuje na to, że w miesiącu Etanim, w siódmym miesiącu, a więc w kontekście Święta Namiotów (1Krl 8,2) obchodzono „królewskie święto Syjonu”, będące w równej mierze pamiątką założenia sanktuarium, co i pamiątką zaprowadzenia królestwa.106


  1. Dzień Przebłagania

Dzień Pojednania wieńczył dziesięciodniowy czas pokuty, który trwał od Rosz ha-Szana (początek roku), czyli od 1 Tiszri do 10 Tiszri.

W tym dniu (10 Tiszri) wypędzano jednego z dwóch kozłów na pustynię (Kpł 16,10). Ryt ten znali już Babilończycy i Hetyci.107 Pustynia była utożsamiana ze szczególnym miejscem działania złego ducha.108 Dlatego na Azazela wkładano grzechy ludu i wypędzano go do jego królestwa.

Według tradycji żydowskiej, tego dnia Mojżesz zszedł z góry Synaj z drugimi Tablicami Praw i oznajmił Hebrajczykom, że Bóg przebaczył im grzech kultu „złotego cielca”. I właśnie dlatego w tym dniu, każdego roku, każdy Żyd z osobna i Żydzi jako naród mogą oczyścić się z grzechów i otrzymać przebaczenie.109 Arcykapłan jedynie z tej okazji mógł wejść do miejsca Świętych Świętych w Świątyni Jerozolimskiej, by skrapiając krwią kozła kapporet (przebłagalnia), a później, gdy Arka z kapporet zniknęła skropić skałę świętą i prosić o wybaczenie grzechów własnych i ludu pokutującego. W ten dzień naród był wezwany do zaniechania wszelkich świeckich zajęć i oddaniu się postawie pokuty za grzechy (Kpł 23,32).




  1   2   3   4


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna