Ii liceum Ogólnokształcące im. W. Wróblewskiego w Gliwicach Janina Wolsza Lingua Latina



Pobieranie 0.68 Mb.
Strona1/7
Data01.05.2016
Rozmiar0.68 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7
II Liceum Ogólnokształcące im. W. Wróblewskiego w Gliwicach


Janina Wolsza

Lingua Latina

in schola nostra



Skrypt do nauki języka łacińskiego

dla klas o profilu biologiczno-chemicznym

Gliwice 2009

Wydanie II poprawione

Lectio prima (I)
Recitamus
Rozpoczynamy naszą przygodę z lingua Latina, językiem starożytnych Rzymian. Mówi się czasem, że łacina jest językiem martwym, ponieważ nie posługuje się nim obecnie żaden naród ani grupa etniczna. Nie znamy wymowy starożytnych Rzymian, zatem dziś każdy współczesny naród wymawia łacinę zgodnie z właściwym sobie systemem fonetycznym. Badania uczonych zmierzają do ustalenia jednolitej wymowy, zbliżonej do wymowy starożytnych Rzymian (tzw. Latina restituta). W polskich szkołach dominuje jednak wymowa tradycyjna, to jest taka, jaką Polacy stosowali od początku współistnienia łaciny z językiem polskim. Gdybyśmy używali wymowy rekonstruowanej, musielibyśmy czytać tytuł powieści Sienkiewicza: Kło ładis, gdyż tak mniej więcej powiedziałby starożytny Rzymianin. Pozostańmy zatem przy bliższej polskiemu uchu wymowie: Kwo wadis?

Alfabet łaciński
Alfabet łaciński składa się z 24 liter.
A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T U V X Y Z

a b c d e f g h i k l m n o p q r s t u v x y z


Oprócz samogłosek i spółgłosek rozróżniamy dwugłoski (dyftongi), czyli połączenia dwóch samogłosek, które czytamy jako jedną długą samogłoskę:

- ae wymawiamy jak e;

- oe wymawiamy jak e;

- au wymawiamy jak w polskich wyrazach: auto, Australia;

- eu wymawiamy jak w polskim Europa.
Zapamiętajmy jeszcze kilka ważnych zasad wymowy.

- y wymawiamy jak i np. lyra;

- c przed: e,i,y,ae,oe wymawiamy jak c, w pozostałych sytuacjach jak k

np.: cera, circus, caeremonia, coemetarium;

- i na początku wyrazu przed samogłoską i w środku wyrazu między samogłoskami wymawiamy jak j, np.: Iulia, Ianuarius, maior,

- ngu wymawiamy jak: ngw, np. lingua, sanguis

- ph w słowach pochodzenia greckiego wymawiamy jak f, np.: philologia, philosophia

- qu wymawiamy jak kw (q występuje zawsze w połączeniu z u): quadratus, qualis

- rh wymawiamy jak r, np.: rhetor;

- s wymawiamy jak s, (a nie jak z) np.: rosa,

- su wymawiamy jak sw, np.: suavis

- th wymawiamy jak t, np.: theatrum

- ti wymawiamy jak ti, (a nie cj) np.: lectio, recitatio

- v wymawiamy jak w np.: verbum, villa

- x wymawiamy jak ks np.: Xerxes, rex

Iloczas i akcent
Język łaciński dysponował iloczasem, czyli odróżniał samogłoski długie i krótkie. Ponieważ w języku polskim nie ma iloczasu, wydawcy podręczników czasem zaznaczają nad samogłoską jej długość (np. ă = krótkie a; ā = długie a). Dyftongi są zawsze długie. Akcent zależny jest od długości sylaby.
Sylaba jest długa, jeśli:


  1. zawiera długą samogłoskę, np.: natūra, medicīna, Eurōpa;

  2. jest sylabą zamkniętą (wówczas samogłoska stanowiąca ośrodek sylaby wydłuża się), np.: instrumentum, eventus.

Sylaba jest krótka, gdy jest otwarta i zawiera krótką samogłoskę, np.: medĭcus, philosŏphus. Akcent w języku łacińskim, podobnie jak w polskim, pada na ogół na przedostatnią sylabę (w wyrazach dwusylabowych jest to oczywiście sylaba pierwsza). W dłuższych wyrazach, jeśli sylaba przedostatnia jest krótka, akcent przesuwa się na sylabę trzecią od końca, np.: mathematĭcus, tabŭla, discipŭlus. Ze względu na akcent interesuje nas zatem jedynie iloczas przedostatniej sylaby i tylko jej iloczas będziemy zaznaczać.



Ćwiczenie
Latīne legĭmus

Ardŭa prima via est. Pierwsza droga jest stroma.

Medĭcus curat, natūra sanat. Lekarz leczy, natura uzdrawia.

Nulla est medicīna sine lingua Latīna. Nie ma medycyny bez łaciny.

Natūram mutāre difficĭle est. Trudno jest zmienić naturę.

Varium et mutabĭle semper femĭna. Kobieta jest istotą zmienną i niestałą.

Aquĭla non capit muscas. Orzeł nie chwyta much.

Asĭnus asĭno pulcherrĭmus. Osioł dla osła najpiękniejszy.

Medicīna soror philosophĭae. Medycyna siostrą filozofii.

Primum non nocēre. Po pierwsze – nie szkodzić. (Hipokrates)

Festīna lente. Spiesz się powoli. (Oktawian August)

Lectio secunda (II)
Casus Latini przypadki łacińskie

Declinationes deklinacje
W języku łacińskim występuje sześć przypadków:


Lp.

Nazwa łacińska

Pytania

Odpowiednik polski

Pytania

1.

Nominativus

quis?quid?

mianownik

kto? co?

2.

Genetivus

cuius?

dopełniacz

kogo? czego?

czyj?


3.

Dativus

cui?

celownik

komu? czemu?

dla kogo? dla czego?



4.

Accusativus

quem? quid?

biernik

kogo? co?

5.

Ablativus (właściwy)

Ablativus instrumentalis

Ablativus locativus


quo?

brak odpowiednika

narzędnik

miejscownik


od kogo? od czego?

kim? czym? /z kim? z czym?

o kim? o czym?


6.

Vocativus




wołacz



Rzeczowniki łacińskie mogą odmieniać się według jednej z pięciu deklinacji. Przynależność rzeczownika do deklinacji rozpoznajemy po zakończeniach nominatiwu i genetiwu singularis (liczby pojedynczej), dlatego ucząc się nowego rzeczownika staramy się zapamiętać oba zakończenia. Słowniki podają obok nominatiwu zakończenie genetiwu np.: lingua,ae – język.



Zakończenia obu przypadków dla poszczególnych deklinacji są następujące:


Deklinacja

I

II

III

IV

V

Nominativus

-a

-us,-er/-um

różne

-us/-u

-es

Genetivus

-ae

-i

-is

-us

-ei



Ćwiczenie

Określ przynależność następujących rzeczowników do deklinacji:


  • planta,ae roślina

  • audītus,us słuch

  • homo, ǐnis człowiek

  • res,ei rzecz

  • medǐcus,i lekarz

  • genu,us kolano

  • corpus,ŏris ciało

  • tussis,is kaszel

  • venenum,i trucizna

  • magister, tri nauczyciel

  • radix, ǐcis korzeń

  • annus,i rok

  • manus,us ręka

I deklinacja
Do I deklinacji należą rzeczowniki i przymiotniki rodzaju żeńskiego (feminina) zakończone w nominatiwie singularis na -a, w genetiwie singularis na -ae. Grupę wyjątków stanowią rzeczowniki rodzaju męskiego (masculina), oznaczające mężczyzn np.: poeta,ae – poeta; agricola,ae – rolnik, nauta,ae – żeglarz, Persa,ae – Pers.
Wzór odmiany


Przypadek

SINGULARIS - l.poj.

PLURALIS - l.mnoga

Nominativus

planta medicata

plantae medicatae

Genetivus

plantae medicatae

plantārum medicatārum

Dativus

plantae medicatae

plantis medicatis

Accusativus

plantam medicatam

plantas medicatas

Ablativus

plantā medicatā

plantis medicatis

Vocativus

planta medicata

plantae medicatae



De puella et rosa
Rosa planta est. Rosae forma pulchra est. Puer puellae amatae rosam rubram dat. Puella rosā gaudet et clamat: o, rosa, quam pulchra es! O, puella, tu quoque pulchra es – puer cogitat.


rosa,ae f – róża

planta,ae f – roślina

est – jest

forma,ae f - kształt

pulchra - piękna

puer, pueri m - chłopak

puella,ae f – dziewczyna

amata – ukochana, ulubiona

rubra – czerwona

dat – daje

gaudet – cieszy się

et – i


clamat – krzyczy, woła

quam – jak

es – jesteś

quoque – także

cogitat - myśli



De plantis
Multae plantae in terra sunt. Familiae plantārum variae sunt. Nonnullas plantas in schola cognoscĭmus, sicut: Mentham piperitam, Matricariam chamomillam, Gentianam lutĕam. De plantis medicatis magistra nobis narrat. O, plantae medicatae, hominĭbus utĭles estis!


multae – liczne, wiele

in – w, na

terra,ae f – ziemia

sunt – są

familia,ae f – rodzina

varia – różna

nonnulla – niektóra

schola,ae f – szkoła

cognoscimus – poznajemy

sicut – tak, jak

Mentha piperita – mięta pieprzowa

Matricaria chamomilla – rumianek pospolity

Gentiana lutĕa – goryczka żółta

medicata – lecznicza

magistra,ae f – nauczycielka

nobis – nam

narrat – opowiada

hominǐbus – ludziom

utǐles – użyteczni, użyteczne

estis – jesteście




Lectio tertia (III)
Indicativus praesentis activi, imperativus praesentis activi, infinitivus praesentis activi czasowników koniugacji I, II i IV oraz czasownika “esse” – być.
W języku łacińskim występują cztery koniugacje. Przynależność czasowników do koniugacji rozpoznajemy po zakończeniu bezokolicznika (infinitivus praesentis activi).


Koniugacja

I

II

III

IV

Inf. praes. act.

-āre

-ēre

-ěre

-īre

Temat





spółgłoska, ĭ,ŭ


Temat czasowników koniugacji I, II i IV zakończony jest na długą samogłoskę, dlatego w odmianie tych trzech koniugacji dostrzeżemy dużo podobieństw. Koniugacja III, o tematach najczęściej spółgłoskowych, wymaga odrębnego omówienia.

A teraz kilka niezbędnych pojęć gramatycznych:



  • infinitivus bezokolicznik

  • indicativus tryb oznajmujący

  • imperativus tryb rozkazujący

  • praesens (gen. praesentis) czas teraźniejszy (czasu teraźniejszego)

  • activum (gen. activi) strona czynna (strony czynnej)

  • passivum (gen.passivi) strona bierna (strony biernej)


Ćwiczenie

Utwórz następujące nazwy gramatyczne:

  • tryb rozkazujący czasu teraźniejszego strony czynnej

  • tryb oznajmujący czasu teraźniejszego strony biernej

  • bezokolicznik czasu teraźniejszego strony czynnej

  • tryb oznajmujący czasu teraźniejszego strony czynnej

  • bezokolicznik czasu teraźniejszego strony biernej


Odmiana czasowników koniugacji I, II i IV w inf., ind. i imperat. praesentis activi.


Koniugacja

I

II

IV

Infinitivus praes.act.

ornāre

ozdabiać


vidēre

widzieć


audīre

słyszeć


Indicativus praes.act.

1. orno

2. ornas


3. ornat

1. ornāmus

2. ornātis

3. ornant


1. video

2. vides


3. videt

1. vidēmus

2. vidētis

3. vident


1. audio

2. audis


3. audit

1. audīmus

2. audītis

3. audiunt


Imperativus praes.act.

2 os. l.poj.

2 os. l.mn.


orna!

ornāte!



vide!

vidēte!



audi!

audīte!


Zwróć uwagę zarówno na cechy wspólne odmian (zaznaczone końcówki), jak i na różnice:



  • w kon. I w 1. osobie l.poj. „znika” samogłoska „a” z tematu;

  • w kon. IV w 3.osobie l.mnogiej pomiędzy tematem a końcówką pojawia się „u” (spójka).

Czasownik „esse” – być


Inf. praes.act.

esse

Ind.praes.act.

1. sum

2. es


3. est

1. sumus

2. estis


3. sunt

Imperat.praes.act

(rzadko używany)



es!

este!


Imperat. futuri activi

(częściej używany)



esto!

estote!




Ćwiczenie:

Odmień według podanych wzorów czasowniki:



  • amāre – kochać,

  • habēre – mieć,

  • venīre – przychodzić.



De Vesta, Diana Minervaque
Graeci et Romani multas deas habent. Vesta, Diana, Minerva clarae deae sunt. Vesta familiārum patrōna est. Diana in silvā habĭtat, nam silvae Dianam delectant. Diana sagittā feras necat. Minerva sapientiae dea est. Femĭnae et puellae deas orant et rosārum corōnis aras ornant.


Graeci – Grecy

Romani – Rzymianie

dea, ae - bogini

habeo, -ēre – mieć

clara – sławna

patrōna, ae – patronka

silva,ae - las

delecto, -āre - cieszyć

sagitta, ae – strzała

fera, ae – dzikie zwierzę

sapientia,ae - mądrość

femĭna,ae - kobieta

oro, āre – mówić, prosić

ara,ae – ołtarz

corona, ae – wieniec

orno, -āre - ozdabiać







Ćwiczenie:

Przetłumacz na język łaciński zdania:


Widzimy ołtarz bogini.

Diana jest patronką lasów.

Dziewczyny, proście patronkę lasu!

Kobieto, nie zabijaj dzikich zwierząt! (nie – non)

Dziewczyna ozdabia ołtarz bogini wieńcem róż.
Sententiae:
Vivĕre est cogitare. (M. Tullius Cicero)

Vivĕre militāre est. (L. Annaeus Seneca)

Pecūnia non olet. (T. Flavius Vespasianus)

Cogĭto, ergo sum. (Kartezjusz)


Lectio quarta (IV)
Deklinacja II
Do deklinacji II należą rzeczowniki i przymiotniki rodzaju męskiego (masculina) i nijakiego (neutra), zakończone w gen. sing. na –i. Są tu też wyjątki rodzaju żeńskiego – o nich później.

W nom. sing możliwe są zakończenia: -us, -er (rodzaj męski), i –um (rodzaj nijaki).


Wzory odmian

Rzeczowniki i przymiotniki rodzaju męskiego zakończone w nom.simg. na - us




Przypadek

SINGULARIS - l.poj.

PLURALIS - l.mnoga

Nominativus

medicus doctus

medici docti

Genetivus

medici docti

medicōrum doctōrum

Dativus

medico docto

medicis doctis

Accusativus

medicum doctum

medicos doctos

Ablativus

medico docto

medicis doctis

Vocativus

medice docte

medici docti

Rzeczowniki i przymiotniki rodzaju męskiego zakończone w nom.sing. na - er.




Przypadek

SINGULARIS - l.poj.

PLURALIS - l.mnoga

Nominativus

puer aeger

pueri aegri

Genetivus

pueri aegri

puerōrum aegrōrum

Dativus

puero aegro

pueris aegris

Accusativus

puerum aegrum

pueros aegros

Ablativus

puero aegro

pueris aegris

Vocativus

puer aeger

pueri aegri

: articles
articles -> Sortowanie danych liczbowych zawartych w kilku wierszach
articles -> Sortowanie danych liczbowych zawartych w dwóch wierszach
articles -> Tworzenie wykresów z dodatkowymi osiami X i Y
articles -> Formularz specyfikacji techniczno-cenowej
articles -> Germanwings powraca do Krakowa! Na krakowskie lotnisko wraz z Germanwings, czołowym niemieckim przewoźnikiem niskokosztowym, powracają połączenia do Kolonii / Bonn i Stuttgartu
articles -> Informacja prasowa
articles -> Projekt zagospodarowania terenu – Łącznie ok. 743 str. A4
articles -> Chrześcijański Ortodoksyjny Koptyjski Kościół Egiptu Słowo kopt pochodzi od greckiego słowa Aigyptos Egipt, które było, z kolei, wywiedzione od słowa „Hikaptah”
articles -> Deklaracja udziałU
articles -> Warsztaty „metody ilościowe w badaniach ekonomicznych”

Pobieranie 0.68 Mb.

  1   2   3   4   5   6   7




©absta.pl 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna