Koncepcje społeczeństwa obywatelskiego w filozofii społecznej liberalizmu I komunitaryzmu



Pobieranie 0.91 Mb.
Strona2/15
Data07.05.2016
Rozmiar0.91 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

Założenia metodologiczne


1. Opisując współczesne koncepcje społeczeństwa obywatelskiego należy dokonać analizy ich powstania. Ze względu na postawione cele pracy opisuję tradycję liberalną oraz komunitarystyczną. Stanisław Ossowski pisał, że: „Historia nauk społecznych jest historią wiedzy w określonym zakresie i równocześnie historią idei społecznych, a „idee społeczne”, gdy abstrahujemy od technicznych środków ich realizowania i od aparatury naukowej w ich uzasadnianiu, nie szeregują się w czasie po linii postępu, podobnie jak sztuka, jak literatura, jak mistyka religijna”2. Ponadto, jak twierdzi autor, zagadnienia społeczne opisywane w naukach społecznych zdezaktualizowały się w znacznie mniejszym stopniu niż zagadnienia z innych dziedzin nauki, jak choćby w naukach przyrodniczych3. Społeczne idee posiadają swoją historię – zatem należy przyjąć założenie badawcze nakazujące opisanie genealogii idei społeczeństwa obywatelskiego oraz idei obywatelstwa. Barbara Skarga pisze, że „historia filozofii jest pewnym sposobem uprawnienia samej filozofii przez zanurzenie się w źródle, przez odkrywanie własnych korzeni”4.

2. Zajmując się historią idei spotykamy się z pewnymi problemami, które są wpisane w jej dzieje. Według J. Szackiego: „Historyk idei uprawia zarówno historię, jak i mitologię. Ustala fakty, które miały miejsce kiedyś, zarazem jednak utrwala wartości, których obecność w świadomości kolejnych pokoleń decyduje o istnieniu i tożsamości kultury. Historyk idei uświadamia nam, że nasi poprzednicy mówili różnymi i odmiennymi od naszego językami, ale jednocześnie poszukuje języka, w którym mógłby się toczyć abstrahujący od owej różności i inności dialog żywych z umarłymi. Umieszcza on dawnych myślicieli w kontekście historycznym i jednocześnie wyrywa ich z tego kontekstu, zadając im pytania, które w swojej dzisiejszej formie nie przyszły im i nie mogły przyjść do głowy”5. Autor uważa, że historyk idei uprawia jednocześnie historię i mitologię (tzn. dostarcza wiedzy o przeszłych wydarzeniach intelektualnych oraz stwarza on zarazem warunki swego rodzaju w nich uczestnictwa) sprawia, że pod jego adresem kieruje się dwa różne, sprzeczne ze sobą, rodzaje oczekiwań. J. Szacki uważa, że z jednej strony oczekuje się od historyka idei, iż pokaże poglądy badanego przez siebie myśliciela na tle jego czasów, umieści je w kontekście jedynej w swoim rodzaju sytuacji historycznej, odczyta jako odpowiedzi na swoiste pytania epoki, unikając przy tym grzechów anachronizmu i modernizacji. Z drugiej strony oczekuje się od historyka idei odpowiedzi na „wieczne pytania”, bez uwikłania się w kontekst historyczny6.

3. Badając historię idei społeczeństwa obywatelskiego należy dokonać interpretacji źródeł historycznych. Pełna interpretacja źródła historycznego, jak twierdzi Tadeusz Buksiński7, obejmuje cztery wymiary (zakresy): „syntaktyczny, semantyczny, pragmatyczny i dokonawczy”.

Interpretacja typu syntaktycznego pełni w historii myśli wyłącznie funkcje instrumentalne i dostarcza wstępnego rozeznania co do charakteru źródła. Na tym etapie następuje odtworzenie form językowych, ustalenie struktury formalnej tekstu, określenie typu źródła, jego gatunku historiograficznego (literackiego).

Interpretacja semantyczna źródła polega na ustaleniu problematycznych miejsc utrudniających rozumienie znaczeń semantycznych warstwy przedmiotowej przedstawionej w źródle oraz na wyłożeniu ich sensu w sposób zrozumiały i zgodny z innymi danymi uznanymi za pewne. W interpretacji semantycznej następuje przyporządkowanie wyrażeniom znaczeń semantycznych i odniesień, określony zostaje temat dzieła, dokonywana jest charakterystyka przedmiotów i faktów źródłowych. Interpretacja semantyczna ma podstawowe znaczenie dla badań historycznych.

Interpretacja pragmatyczna wykracza poza znaczenia semantyczne i odniesienia przedmiotowe po to, by dotrzeć do sensów podmiotowych. Na tym etapie odtwarzana jest perspektywa poznawcza, wartościująca oraz ideowa autora (autorów) źródła. Interpretator stara się też odtworzyć interesy i poglądy grup społecznych, które poprzez autora wpłynęły na powstanie i kształt źródła. Poza tym dąży do odtworzenia sytuacji, w której powstało źródło8.

Wymiar dokonawczy interpretacji obejmuje badanie recepcji źródła. Chodzi w nim o analizę funkcji jakie ono pełniło w przeszłości, o uwzględnienie zmian, jakie wywarło w sytuacji, w której powstało oraz o prześledzenie następstw, jakie spowodowało. Sam fakt różnorakich interpretacji źródła poprzez dzieje jest oznaką jego oddziaływania i ma znaczenie dla zrozumienia źródła w teraźniejszości9.

Zdaniem T. Buksińskiego „tekst źródłowy w pełni można zrozumieć tylko w jego powiązaniu z całymi dziejami, zarówno z okresem, w którym powstał, jak również z następnymi okresami, będącymi rozwinięciem poprzednich, a także z poprzednimi, o których tekst traktuje. Każda pełna interpretacja źródeł zakłada dzieje, stanowiące jej zapośredniczenie. Bez usytuowania tekstu w dziejach nie ma pełnego jego zrozumienia. Zarazem jednak to usytuowanie jest zapośredniczone przez teraźniejszość, w której dokonywane są procesy interpretacji. Interpretacja wiąże znaczenia i fakty źródła z teraźniejszością. Otwiera je dla teraźniejszości. Przywraca źródło tradycji i historii, ujawnia jego wagę dla rozwiązywania teraźniejszych problemów o przeszłości”10.

4. Ważnym zagadnieniem w metodologii historii filozofii jest kwestia tego, czy wykładać historię filozofii w sposób „autorski” czy „problemowy”. Za autorską wykładnią historii filozofii opowiadał się Władysław Tatarkiewicz, który w Posłowiu do pierwszego wydania pisał, że „swą Historię filozofii przedstawił jako historię filozofów, a nie zagadnień. Uczynił to pomimo przekonania, że historia zagadnień jest doskonalszym rodzajem historiografii, który daje sposobność do samodzielniejszej pracy historyka, podczas gdy rodzaj tu stosowany nie może pominąć referowania poglądów i pisania tego, co dani filozofowie napisali już sami”11. Jednakże zdaniem autora „wyższy rodzaj dziejopisarstwa filozoficznego może być stosowany jedynie na podstawie niższego, który dostarcza mu materiału faktycznego”12 – a tego „niższego” brak w polskiej literaturze filozoficznej.

Włodzimierz Kaczocha w książce pt. Filozofia cywilizacji i kultury13 dokonał przeglądu poglądów historyków filozofii, akceptujących problemowe badanie historia filozofii i wyróżnił dwa stanowiska. Pierwsze stanowisko, nazywane genetyczno-strukturalnym i porównawczym, reprezentują Stefan Swieżawski i Zdzisław Kuksiewicz. Autorzy ci głoszą, że problemy filozofii mają określoną strukturę logiczną oraz treść poznawczą, które drogą analiz porównawczych należy badać w kontekście danej epoki, a następnie, jak były one rozwijane w kolejnych okresach. Analizy problemów w zakresie genetycznym i porównawczym w ramach tego stanowiska są prowadzone najpierw na płaszczyźnie synchronicznej, a następnie na płaszczyźnie diachronicznej14.

Drugim stanowiskiem wyróżnionym przez W. Kaczochę, jest problemowe ujęcie historii filozofii w wersji strukturalno-porównawczej, w którym w ograniczonym zakresie uwzględnia się kwestie genetyczne faktów filozoficznych – uwzględnia się o tyle, o ile są konieczne do wyjaśnienia okoliczności pojawienia się problemu lub ze względu na odniesienie danego problemu filozoficznego do empirycznych sytuacji w kulturze. Analizy strukturalne przedstawiają teorie filozoficzne formułowane przez różnych myślicieli w ramach dających się ustalić orientacji filozoficznych, prezentują analizy porównawcze teorii rozstrzygające określone problemy, mieszczące się w poszczególnych działach filozofii, lub analizy porównawcze samych problemów. Analizy problemów prowadzi się przy tym na płaszczyźnie przede wszystkim synchronicznej, w mniejszym zakresie na diachronicznej15.

*

Zgodnie z przyjętymi od cytowanych autorów założeniami badawczymi analizuję dwa problemy. Pierwszy problem dotyczy aktualności idei społecznych – w szczególności idei i koncepcji społeczeństwa obywatelskiego, a drugi odnosi się do interpretacji źródeł. Podejmuję próbę analiz zgodnie z sugestiami J. Szackiego, dotyczącymi oczekiwań wobec historyka idei, zamierzam zaprezentować koncepcje oraz idee społeczeństwa obywatelskiego klasyków filozofii społecznej, z jednej strony na tle sytuacji historycznej i - z drugiej strony - przedstawić to, co jest w owych koncepcjach aktualne dla dyskusji liberałów z komunitarystami.



Interpretację tekstów historycznych ograniczam do wymiaru dokonawczego, (a tam gdzie zachodzi taka konieczność również dokonuję interpretacji semantycznej oraz pragmatycznej) gdyż szczególnie interesuje mnie to, w jakim stopniu klasyczne koncepcje społeczeństwa obywatelskiego inspiruje współczesnych myślicieli liberalnych i komunitarystycznych. Z racji tego, iż pełna analiza tekstów, którą proponuje T. Buksiński, dotyczy tekstów sensu stricto historycznych, a badane przez mnie wypowiedzi są wyłącznie klasycznymi dziełami filozoficznymi – nie zachodzi potrzeba określania ich gatunku, ani struktury formalnej.

Z uwagi na wyraźną odmienność stanowisk filozoficznych prezentowanych myślicieli i, tym samym, brak jednolitości w zakresie formułowania koncepcji społeczeństwa obywatelskiego akceptuję autorsko – problemowy sposób wykładu – taki charakter mają rozdziały: I, II, III. Rozdział IV ma charakter porównawczy, w którym analizuję podobieństwa i różnice między liberalnymi a komunitarsytycznymi koncepcjami społeczeństwa obywatelskiego.






1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna