Lekcja jedenasta



Pobieranie 56.92 Kb.
Data02.05.2016
Rozmiar56.92 Kb.
LEKCJA JEDENASTA

Przypadki. Dopełniacz.
PRZYPADKI

Lekcje 1-10 zajmowały się głównie przymiotnikami i czasownikami. Jeśli chodzi o rzeczowniki, omówiliśmy jak dotąd tylko jak tworzy się ich liczbę mnogą i podwójną. Jest jednak o wiele więcej do powiedzenia o odmianie quenejskich rzeczowników. Druga połowa tego kursu będzie w znacznej części zajmować się skomplikowanym systemem przypadków w quenyi, który jest najbardziej charakterystyczną cechą tego języka. To właśnie w podejściu do przypadków struktura gramatyczna quenyi najbardziej odzwierciedla dwie główne inspiracje Tolkiena: język fiński i łacinę.

Rozważane dotąd formy rzeczowników quenejskich (w liczbie pojedynczej, mnogiej czy podwójnej) były przykładami przypadku mianownika. Najważniejszą funkcją gramatyczną mianownika jest to, że forma ta funkcjonuje jako podmiot zdania. W lekcji piątej pobieżnie poruszyliśmy temat innej formy rzeczownika - biernika, którzy jest formą przyjmowaną przez rzeczownik w dopełnieniu. Angielskie rzeczowniki nie zmieniają swojej formy zależnie od tego czy rzeczownik jest podmiotem czy dopełnieniem w zdaniu - podobnie jak rzeczowniki w quenyi z Trzeciej Ery. Tolkien zdecydował, że w archaicznej formie quenyi, "quenyi książkowej" istniał osobny przypadek, biernik, różny od mianownika. Rzeczownik "statek" brzmiałby cirya (lm ciryar) używany jako podmiot zdania, ale ciryá (lm ciryai) jako dopełnienie - kolejno mianownik i biernik. Jednak osobny biernik zniknął z języka w jego formie używanej w Śródziemiu; formy cirya (lm ciryar) zaczęto używać zarówno jako podmiotu jak i dopełnienia. Można więc powiedzieć albo, że w quenyi z Trzeciej Ery przypadki mianownik i biernik stały się identyczne pod względem formy, albo że mianownik przejął funkcje biernika i wskutek tego nie ma już osobnego biernika. Sprowadza się to do tego samego.

Lecz, o ile nam wiadomo, biernik był jedynym przypadkiem quenejskim, który zaginął wśród Wygnańców. Pozostałe przypadki poza mianownikiem to dopełniacz, possessivus, celownik, allativus, ablativus, miejscownik oraz narzędnik. (Należy dodać, że poznanie formy i funkcji tych przypadków jest dużo ważniejsze, niż zapamiętanie ich nazw, szczególnie łacińskich.) Istnieje również tajemniczy przypadek, który Tolkien wymienił w Liście do Plotza, jednak nie podając jego nazwy czy zastosowań - niewiele więc można tu o nim powiedzieć.

W lekcjach 11-16 będziemy posuwać się przez listę quenejskich przypadków, rozważając ich formy i sposób tworzenia. Właśnie dlatego, że znamy ów cudowny List do Plotza, mamy do tego nieco solidniejsze podstawy niż zwykle podczas rozważania quenejskiej gramatyki. (Tolkien naprawdę powinien był wysłać Dickowi Plotzowi również listę zaimków i czasowników!)
DOPEŁNIACZ

Omawianie przypadków quenejskich zaczniemy od tych nielicznych form, które mają (swego rodzaju) odpowiedniki w angielskim. Podczas gdy quenya ma dziewięć czy dziesięć przypadków, angielski ma tylko dwa - mianownik i dopełniacz. Mianownik został już omówiony - w angielskim jak i w wygnańczej quenyi [a inaczej niż w polskim, gdzie mamy osobny mianownik i biernik] rzeczownik występuje w mianowniku, kiedy jest podmiotem lub dopełnieniem zdania. W tych trzech językach mianownik liczby pojedynczej można uznać za najprostszą formę rzeczownika. Nie istnieje szczególna końcówka czy inny element odmienny oznaczający "to jest forma mianownika"; to raczej nieobecność takiego elementu wskazuje, w jakim przypadku występuje rzeczownik.

Wszystkie pozostałe przypadki wykazują jednak szczególne końcówki. Jedynym przypadkiem we współczesnym języku angielskim poza mianownikiem jest dopełniacz. W liczbie pojedynczej tworzy się go przez dodanie 's do rzeczownika, np. girl's od girl. W liczbie mnogiej zazwyczaj zlewa się ono z końcówką liczby mnogiej -s, ale jego teoretyczna obecność zaznaczana jest za pomocą apostrofu (girls') [Warto przypomnieć, że nam Polakom szkolna tradycja każe rozpoznawać dopełniacz po pytaniach, na jakie odpowiada: kogo? czego?]

Gramatyczna funkcja tego przypadka powinna być znajoma każdemu czytającemu ten tekst; już w lekcji drugiej pobieżnie dotknęliśmy tej "formy posiadania". Dopełniacza używa się do oznaczenie "źródła lub własności". W połączeniu takim jak lalka dziewczynki dopełniacz dopasowuje te dwa rzeczowniki aby wskazać, że drugi z nich jest posiadaczem pierwszego. (Czasami mówi się, że to pierwsze słowo z którym łączy się dopełniacz, jak "lalka" w naszym przypadku jest rządzone przez dopełniacz. Odwrotnie, mówi się, że forma dopełniacza jest "zależna od" tego drugiego słowa; są to słowa Tolkiena z NO, s. 360.) Polski dopełniacz nie musi koniecznie oznaczać "posiadania" w ścisłym sensie, może być również użyty do różnych innych rodzajów "należności", takich jak związki rodzinne - np. matka dziewczynki. Jeśli chodzi o dopełniacz sugerujący źródło, możemy wymyślić taki zwrot jak rysunek architekta (rysunek wykonany przez architekta, niekoniecznie w jego posiadaniu, ale pochodzący od niego). Dopełniacz nie musi nawet określać istoty rozumnej, np. najwięksi artyści Anglii (najwięksi artyści pochodzący z / żyjący w Anglii). Ten ostatni przykład można również określić mianem dopełniacza miejsca; najwięksi artyści Anglii to najwięksi artyści znajdujący się w Anglii.

Rzeczownik, od którego zależna jest forma dopełniacza może równie dobrze być także dopełniaczem, który z kolei odnosi się do trzeciego rzeczownika - np. "dom siostry królowej". W zasadzie możemy zestawić nieskończoną ilość dopełniaczy ("pies (...) brata ciotki ojca króla" itd.) - choć nie jest wielkim zaskoczeniem, że ludzie troszczący się o styl i czytelność starają się z tym nie przesadzać.

Podobnie trochę jak przymiotniki, dopełniacze mogą być używane zarówno przydawkowo jak i orzeczeniowo. Wszystkie powyższe przypadki to przykłady dopełniaczy przydawkowych, bezpośrednio połączonych z rzeczownikiem od którego zależą. Dopełniacz funkcjonuje jednak jako orzecznik w zdaniu ta książka jest Piotrka. Ale zamiast używać dopełniaczy jako orzeczników, często stosuje się formy opisowe (jak ta książka należy do Piotrka).

Jak więc jest z quenyą? Funkcję polskiego dopełniacza pełnią dwa przypadki quenejskie; drugi z nich omówimy w następnej lekcji. Funkcje przypadka określanego jako dopełniacz quenejski są nieco ograniczone w porównaniu z polskim. Ale przede wszystkim omówmy jak tworzy się ten dopełniacz.

Podstawową końcówką quenejskiego dopełniacza jest -o. Wychodząc od słów, które powinny być już dobrze znane czytelnikom, możemy stworzyć formy takie jak arano "króla", tário "królowej", vendëo "panny". Jeśli rzeczownik kończy się już na -o, końcówka dopełniacza staje się zazwyczaj "niewidzialna" W NO, s. 13 mamy ciryamo znaczące "marynarza". Jest to nasze jedyne potwierdzone wystąpienie tego słowa, ale nie mamy powodu by wątpić, że jego forma mianownika "marynarz" to również ciryamo (słowo to najwyraźniej pochodzi od cirya "statek", a męska końcówka osobowa -mo [WJ, s. 400] jest potwierdzona gdzie indziej - stąd cirya-mo = "człowiek statku"). Imię Ulmo mogłoby być zarówno mianownikiem "Ulmo" jak i dopełnieniem "Ulma"; o rozumieniu tej formy musi zadecydować kontekst. (Jednak w przypadku rzeczowników na -o, które mają specjalne formy rdzenia na -u, takie jak curo, curu- "sprytne urządzenie", mielibyśmy prawdopodobnie curuo jako dopełniacz.)

Rzeczowniki zakończone na -a tracą tę końcówkę gdy dodaje się końcówkę dopełniacza -o. Jako, że quenejska fonologia nie dozwala połączenia ao, upraszcza się ono do o. Przykładowo, Namárië wskazuje, że dopełniacz "Vardy" to Vardo, nie **Vardao. Wynika z tego, że kilka zupełnie oddzielnych rzeczowników może mieć taki sam dopełniacz, na przykład wygląda na to, że anta "twarz" i anto "usta" mają oba dopełniacz anto. Aby określić, o który z nich chodzi należy wziąć pod uwagę kontekst.

W liczbie mnogiej końcówkę dopełnienia -o rozszerza się do -on (jak zobaczymy dalej, znacznik liczby mnogiej -n pojawia się w paru quenejskich końcówkach przypadkowych). Tę końcówkę -on dodaje się do najprostszej formy (mianownika) liczby mnogiej, zakończonej na -r lub -i. Stąd forma mnoga z r - aldar "drzewa" ma dopełniacz liczby mnogiej aldaron "drzew" - podczas gdy forma z i - eleni "gwiazdy" ma dopełniacz elenion "gwiazd". (Działają tu normalne zasady akcentowania, czyli chociaż eleni akcentuje się na pierwszą sylabę, akcent musi padać na -len- w dłuższej formie elenion.) Oba te przykłady potwierdzone są w WP; Namárië zawiera rámar aldaron "skrzydła drzew" (poetycka metafora "liści"), a Frodo mówiący obcymi językami w Cirith Ungol odnosi się do Eärendila jako do ancalima elenion "najjaśniejszej z gwiazd".

Wybitnym przypadkiem dopełniacza liczby mnogiej jest sam tytuł Silmarillion, stworzony od mianownika liczby mnogiej Silmarilli "Silmarile". Tytuł ten jest logiczny, jeśli weźmie się pod uwagę że jest to właściwie tylko połowa dłuższej frazy dopełniaczowej, do znalezienia na stronie tytułowej po Ainulindalë i Valaquenta: Quenta Silmarillion, "Historia Silmarilów".

Jeśli chodzi o dopełniacz w liczbie podwójnej, Tolkien wspomniał, że jego końcówką jest -to, połączenie końcówki podwójnej -t z podstawową końcówką dopełniacza -o. W Liście do Plotza Tolkien użył przykładu ciryato, "para statków". Istnieje tu tylko jedna wątpliwość: czy końcówki -to należy używać również w przypadku rzeczowników o formach liczby podwójnej na -u a nie na -t? Czy może u zastąpi tu po prostu t dając końcówkę dopełniacza -uo? Konkretnie: jeśli mianownik "Dwa Drzewa" to Aldu, czy dopełniacz "Dwóch Drzew" będzie brzmiał Alduto czy Alduo? Forma Alduto miałaby dwa znaczniki liczby podwójnej, -u oraz -t, ale z kolei potwierdzone przykłady liczby mnogiej dopełniacza również zawierają podwójne znaczniki (elenion, aldaron). Mimo to nie jestem gotów wykluczyć możliwości, że formy podwójne na -u powinny mieć dopełniacze na -uo, np. i cala Alduo jako "światło Dwóch Drzew". Lecz, jako że opublikowane materiały nie pozwalają na jasne konkluzje w tej sprawie, po prostu ominąłem ten problem w poniższych ćwiczeniach.


Specjalne "formy rdzeni" niektórych rzeczowników są istotne również przy tworzeniu dopełniaczy. Od (ráv-) "lew" mamy dopełniacz rávo "lwa"; od nís (niss-) "kobieta" - nisso "kobiety". Formy mnogie brzmiałyby rávion "lwów" i nission "kobiet" - por. mianowniki mnogie rávi, nissi. Nie jestem pewien, jeśli chodzi o formy podwójne; być może mamy tu ráveto, nisseto (z -e- pojawiającym się przed końcówką -to aby nie występowały niedozwolone zbitki spółgłosek; patrz kolejne lekcje w sprawie potwierdzonych przykładów -e wstawianego w ten sposób).
Tyle, jeśli chodzi o tworzenie dopełniacza; teraz musimy powrócić do jego funkcji. W języku polskim dopełniacz bardzo często wskazuje kto co posiada, tak jak w zwrocie "dom mężczyzny". Właściwie jest to główna rola polskiego dopełniacza. Jednak quenejski dopełniacz nie jest normalnie używany do określenia zwykłego posiadania rzeczy. Tolkien wyraźnie napisał, że poprawnie ten przypadek "nie [był] używany jako
> [<
>], albo przymiotnikowo do opisywania cech." (WJ, s. 368).

Aby zrozumieć jego funkcję warto nieraz pamiętać o jego początkowym pochodzeniu. Tolkien wyjaśnił, że "źródłem większości używanych <> odmian w quenyi" była starożytna przysłówkowa albo "przyimkowa" cząstka znacząca z albo spośród. Zgodnie z WJ, s. 368, wpierw miała ona formę HO, albo jako cząstka dodawana do rzeczowników -hô. Ta druga była bezpośrednim źródłem quenejskiej końcówki przypadkowej -o (lm -on). Lecz zgodnie z Etymologiami quenya posiadała również regularny przyimek ho "z" a w WJ, s. 368 Tolkien wspomina hó- "od, z" jako przedrostek czasownikowy, np. w hótuli- "odejść" albo dosłownie "od-przyjść".

Nawet końcówka przypadka -o może niekiedy wyrażać "od, z", najbardziej podstawowe znaczenie pierwotnej cząstki HO. W wersji prozaicznej Namárië mamy linijkę Varda (...) ortanë máryat Oiolossëo, "Varda (...) uniosła swe ręce z Oiolossë" (zasadniczo to samo w wersji z WP, ale z bardziej skomplikowanym, "poetyckim" szykiem wyrazów). Tłumaczenie podane w WP brzmi: "Varda (...) podniosła z Wiecznie Białej góry swe ręce" - Oiolossë "Wiecznie Biała" to nazwa Taniquetilu, wielkiej góry Błogosławionego Królestwa, gdzie mieszkają Manwë i Varda.

Jednak Oiolossëo jest naszym jedynym przykładem quenejskiego dopełniacza używanego z takim znaczeniem. (Jako "z" quenya używana zwykle innego przypadka - ablativusa, który zostanie omówiony w dalszej lekcji.) Normalnie końcówka -o nabyła inne, bardziej abstrakcyjne znaczenia. Mimo to jedna istotna funkcja quenejskiego dopełniacza wciąż odzwierciedla ideę czegoś pochodzącego "od" czegoś lub kogoś innego: quenejskiego dopełniacza można użyć do opisania źródła, pochodzenia lub poprzedniego właściciela czegoś - tak zwane "dopełniacze pochodne" (WJ, s. 369). Tolkien wyjaśnił, że róma Oromëo "róg Oromego" odnosi się do rogu pochodzącego od Oromego, nie rogu, który Oromë wciąż posiada, albo posiadał w omawianym czasie (WJ, s. 168). Podobnie lambë Eldaron nie mogłoby być używane jako "język Eldar", gdyż oznaczałoby to "język pochodzący od Eldar"; Tolkien dodał, że taki dobór słów byłby stosowny tylko "w przypadku, kiedy cały język został zaadaptowany przez inny lud" (WJ, s. 368-369). W tym świetle zwrot dopełniaczowy Vardo tellumar "kopuły Vardy" w Namárië nie musi oznaczać, że niebieskie "kopuły" są jakoś w posiadaniu Vardy, ale raczej że to ona je stworzyła, że pochodzą one od niej.

Tolkien wymienił również "spośród" jako jedno ze znaczeń pierwotnej cząstki HO i to znaczenie jest rozpoznawalne w quenejskich przykładach dopełniacza cząstkowego, dopełniacza wskazującego, czego coś jest częścią. W zwrocie Eärendil Elenion Ancalima "Eärendilu najjaśniejsza z gwiazd" (Listy, s. 578), słowa elenion ancalima znaczą dokładnie "najjaśniejsza spośród gwiazd". Po swojej mitycznej przemianie, niosący Silmaril Eärendil jest sam jedną z gwiazd, jak wskazuje rozdział Zwierciadło Galadrieli w pierwszym tomie WP ("Eärendil - Gwiazda Wieczorna, najmilsza sercom elfów - jasno świeciła na niebie")

Wygląda na to, że dopełniacz cząstkowy może oznaczać, że coś jest częścią czegoś również w bardzo dosłowny sposób. W zwrocie tłumaczonym "ręce Potęg", Pieśń Fíriel używa dopełniacza w liczbie mnogiej Valion "Potęg" (czyli. "Valar" - jak wskazują Etymologie w haśle BAL, Vali to poprawna alternatywa dla Valar jako liczba mnoga od Vala). Ręce Valar, kiedy są oni wcieleni, są fizyczną częścią samych Valar.

Związek między miejscem a czymś znajdującym się w tym miejscu również może być opisany za pomocą dopełniacza (por. nasz przykład "najwięksi artyści Anglii"). W Namárië znajdziemy Calaciryo míri jako "klejnoty Calaciryi" (Calacirya "Przełęcz Światła" to miejsce w Błogosławionym Królestwie; zauważmy, że podobnie jak w przypadku Vardo "Vardy", końcówka dopełniacza -o połyka tu końcowe -a). Być może można to również zanalizować jako dopełniacz cząstkowy, jeśli coś znajdującego się w miejscu uznamy za cześć tego miejsca. Bardziej abstrakcyjną, lecz zasadniczo podobną konstrukcję znajdziemy w Przysiędze Ciriona: Elenna·nórëo alcar "chwała Kraju Gwiazdy [Elenny]". Jeśli nie postrzegamy alcar, czyli chwały, jako czegoś "znajdującego się" w Elennie (=Númenorze), musimy uznać ją za coś emanującego z Elenny, tak więc dopełniacz oznacza źródło. (Patrz następna lekcja w związku z podobnym przykładem alcar Oromëo.)

Związki rodzinne są opisywane za pomocą dopełniacza. W Pozdrowieniu Drzewca dla Celeborna i Galadrieli pojawia się zwrot dopełniaczowy vanimálion nostari "rodzice pięknych dzieci" (Listy, s. 460) lub bardziej dosłownie "którzy poczęli urodziwych" (SD, s. 73) - vanimáli oznacza" urodziwi" (dopełniacz lm vanimálion) a nostari znaczy "ci, którzy poczęli". Można by dyskutować, że ten przykład pokazuje, iż rzeczownik określający jakiegoś sprawcę i inny rzeczownik określający tego, któremu sprawca coś robi mogą być dopasowane za pomocą dopełniacza ("urodziwi" zostali poczęci przez tych, którzy poczęli). Niezależnie od tego, mamy inne przykłady związków rodzinnych opisywanych za po mocą dopełniacza. W indeksie do Silmarillionu pod hasłem "Dzieci Iluvatara" dowiadujemy się, że jest to tłumaczenie Híni Ilúvataro. Jako że Ilúvatar "Ojciec Wszystkiego" tu tytuł Boga, ten przykład jest raczej głęboki. To samo odnosi się do Amillë Eruva lissëo "Matka łaski bożej", zwrotu pojawiającego się w tłumaczeniu na quenyę Litanii loretańskiej (VT44, s. 12; to jest Amillë "Matka" + Eruva "boży" + lissëo, dopełniacz od lissë "łaska, słodycz"). Jednak dopełniacz mógłby z pewnością być używany również w bardziej trywialnych zwrotach takich jak "synowie króla" (prawdopodobnie i arano yondor). Dopóki chodzi o dopełniacz określający związek rodziców z potomstwem, moglibyśmy analizować te konstrukcje jako dopełniacze pochodne, rodziców będących fizycznym źródłem pochodzenia swoich dzieci. Ale w przykładzie Indis i·Ciryamo "Żona Marynarza" (NO, s. 13), dopełniacz niewątpliwie opisuje związek rodzinny i nic innego, jako że "Marynarz" nie jest w żaden sposób źródłem ani pochodzeniem swojej żony.

Być może możemy uogólnić jeszcze bardziej i powiedzieć, że związki między ludźmi opisywane są przez quenejski dopełniacz. W WJ, s. 369 Tolkien wskazał, że dopełniacza użyto by w zwrocie Elwë, Aran Sindaron "Elwë [=Thingol], Król Sindar [Elfów Szarych]". Tutaj przedstawiony jest związek, między władcą i poddanymi. Podobnej konstrukcji użyto by jednak w odniesieniu to rządzonego terenu: "Król Lestanórë" brzmiałoby Aran Lestanórëo (Lestanórë to quenejska nazwa kraju nazywanego w sindarinie Doriath). Dopełniacz może również odnosić się do rządzonych rzeczy. W książeczce towarzyszącej wystawie z Archiwum Uniwersytetu Marquette we wrześniu 1983 r., Katalog Wystawy Rękopisów JRRT, Taum Santoski zaprezentował tytuł "Władcy Pierścieni" przetłumaczony przez Tolkiena na quenyę: Heru i Million, czyli heru "władca" + i + prawdopodobnie dopełniacz liczby mnogiej od rzeczownika millë "pierścień", nie potwierdzonego gdzie indziej. W samym WP quenejskie słowo "pierścień" brzmi natomiast corma; Frodo i Sam są wychwalani jako Cormacolindor czyli Powiernicy Pierścienia (wyraz ten pojawia się w pochwale na Kormallen). Spodziewalibyśmy się Heru i Cormaron jako "Władcy Pierścieni", ale zwrot Heru i Million potwierdza, że dopełniacz może być użyty do określenia związku między władcą a rządzonymi ludźmi, obszarem czy przedmiotem.

Jednym z najbardziej abstrakcyjnych znaczeń dopełniacza jest o, na temat, jak w Quenta Silmarillion, "Historii Silmarilów [= o Silmarilach]". Inny potwierdzony przykład to quentalë Noldoron "historia Noldor" (VT39, s. 16). Być może dopełniacza można również używać w tym znaczeniu w połączeniu z czasownikami takimi jak nyar- "opowiadać, relacjonować" albo quet- "mówić", np. nyarnen i Eldo "opowiadałem o Elfie" albo i Naucor quetir altë harmaron "Krasnoludowie mówią o wielkich skarbach". Brak nam jednak potwierdzonych przykładów.

Czasami trudno jest określić precyzyjne znaczenie dopełniacza. W słynnym pozdrowieniu elen síla lúmenn' omentielvo "gwiazda błyszczy nad godziną naszego spotkania", dopełniacz po prostu dopasowuje rzeczowniki "spotkanie" i "godzina" aby wskazać, że "spotkanie" miało miejsce w "godzinie". W zwrocie Heren Istarion "Bractwo Czarodziejów" (NO, 313) można zastanawiać się, czy dopełniacz Istarion "Czarodziejów" wskazuje, że zakon został założony przez czarodziejów, należy do czarodziejów, składa się z czarodziejów, czy organizuje albo kontroluje (lub jest kontrolowany przez) czarodziejów itd. Najprawdopodobniej kilka z tych odcieni znaczeń może funkcjonować jednocześnie.

Rozważmy jeszcze ten fragment z WP, z rozdziału Domy Uzdrowień w trzecim tomie:
W tejże chwili wszedł do pokoju mistrz zielarstwa.

- Dostojny pan zapytywał o królewskie liście, jak je lud nazywa, czyli athelas w języku uczonych lub tych, którzy mają niejakie pojęcie o mowie Valinoru...

- Tak, pytałem i jest mi obojętne, czy nazwiecie to ziele asëa aranion czy królewskim liściem, byłem je dostał – przerwał mu Aragorn.
Tak więc asëa aranion to w quenyi (albo "mowie Valinoru") odpowiednik "królewskich liści [ziela]", zioła zwanego athelas w sindarinie. Słowo asëa odnosi się do jakichś pomocnych i dobroczynnych roślin, ale jakie dokładnie znaczenie ma tu dopełniacz liczby mnogiej aranion "królewskie"? Królowie nie posiadali ani nie stworzyli królewskiego ziela; było ono jedynie używane przez nich do celów leczniczych. Jeśli nie przyrównamy tego do konstrukcji z Calaciryo míri, ponieważ ziele było fizycznie z królami, gdy używali go do leczenia ("Ręką króla liść podany wraca życie, goi rany!"), musimy stwierdzić, że dopełniacz może być również użyty w niezdefiniowanych stanach "posiadania" albo zwykłego powiązania.

Wreszcie wspomnę funkcję dopełniacza nieznaną aż do początku roku 2002, kiedy pierwsza wersja tego kursu była już ukończona. Okazuje się, że zwrot "pełen [czegoś]" wyraża się za pomocą słowa quanta "pełen" + rzeczownika w dopełniaczu. Nasze przykłady na to są raczej głębokie - w tłumaczeniu Zdrowaś Mario, opublikowanym po raz pierwszy w Tyalië Tyelelliéva #18, Tolkien oddał zwrot "łaski pełna" jako quanta Eruanno. Zdaje się to znaczyć dosłownie "pełna boskiego daru" (jako że Eruanno to najprawdopodobniej dopełniacz od Eruanna, por. anna "dar"). Tej samej konstrukcji użyto by prawdopodobnie również w bardziej trywialnym kontekście, tak więc "pełen wody" brzmiałoby quanta neno (rzeczownik "woda" to nén, nen-).

Nie mamy potwierdzonych przykładów quenejskich dopełniaczy funkcjonujących jako orzecznik w zdaniu - lecz nie ma tez powodów by wątpić, że (powiedzmy) "ten pierścień jest Saurona" można oddać jako i corma ná Saurondo. (Imię Sauron ma prawdopodobnie formę rdzenia Saurond-, sądząc w pochodzenia podanego w Listach, s. 570.)
Szyk zdania: W prozaicznej wersji Namárië Tolkien umieszcza dopełniacz przed zależnym od niego rzeczownikiem: Aldaron lassi - dosłownie "drzew skrzydła", ómaryo lírinen = dosłownie "jej głosu śpiewem", Calaciryo míri = dosłownie "Calaciryi klejnoty" - por. tłumaczenie interlinearne w RGEO, s. 66-67. (Należy zauważyć, że aldaron lassi zostało zmienione z lassi aldaron w wersji "poetyckiej" w WP.) Ponad całą wersją "prozaiczną" Tolkien umieścił tytuł Altariello nainië "Altariel (= Galadrieli) lament". Przysięga Ciriona wykazuje ten sam szyk: Nórëo alcar "chwała kraju", Elendil vorondo voronwë "wierność Elendila Wiernego" (końcówkę dopełniacza dostawia się do ostatniego słowa w zwrocie Elendil voronda "Elendil Wierny"; jak zwykle zastępuje ona końcowe -a). W WP mamy również elenion ancalima jako "[z] gwiazd najjaśniejsza". Czy zatem w normalnej prozie dopełniacz powinien występować na pierwszej pozycji?

Wygląda na to, że niekoniecznie. Większość potwierdzonych dopełniaczy quenejskich występuje po rzeczowniku, od którego zależą, podobnie jak w polskim. W większości z tych przykładów nie mamy powodu by sądzić, że szyk jest tu szczególnie "poetycki": Quenta Silmarillion "Historia Silmarilów", Heru i Million "Władca Pierścieni", lúmenn' omentielvo "nad godziną naszego spotkania", asëa aranion "asëa [pomocna roślina] królów" (królewskie liście; dwa ostatnie przykłady z WP), Híni Ilúvataro "Dzieci Ilúvatara" (Indeks do Silmarillionu), mannar Valion "do rąk Potęg" (Pieśń Fíriel), Heren Istarion "Bractwo Czarodziejów" (NO, s. 313), Pelóri Valion "Obronny płot gór Vali [Valar]" (MR, s. 18), aran Sindaron "Król Sindar" (WJ, s. 369), Aran Lestanórëo "Król Doriathu" (ibid.), i equessi Rúmilo "powiedzenia Rúmila" (WJ, s. 398), lambë Eldaron albo lambë Quendion "język Elfów" (WJ, s. 368 / PM, s. 395), Rithil-Anamo "Pierścień Zguby" (WJ, s. 401).


Jeśli chodzi o szyk zdania, kiedy w połączeniu z frazą dopełniaczową użyty jest przyimek, prozaiczna wersja Namárië dostarcza dziwnego przykładu Vardo nu luini tellumar. Tolkien przetłumaczył to jako "pod Vardy niebieskimi kopułami". Jak widać szyk quenejski to dosłownie "Vardy pod niebieskimi kopułami", z przyimkiem następującym po dopełniaczu - jak najbardziej niespodziewany szyk, szczególnie biorąc pod uwagę, że ma to być normalna proza. Jednak prozaiczna wersja Namárië zawiera również ve aldaron rámar "jak drzew skrzydła". Tutaj szyk jest dokładnie taki, jak byśmy się spodziewali, czyli przyimek + dopełniacz + rzeczownik, który nim rządzi (nie **aldaron ve rámar czy coś takiego!) Aż kusi założyć, że Vardo nu luini tellumar to po prostu pomyłka zamiast ?nu Vardo luini tellumar. Przynajmniej na tym etapie zawsze używałbym szyku "w stylu polskim" zaprezentowanego w przykładzie ve aldaron rámar. Być może Vardo nu luini tellumar to przykład niezwykle ezoterycznej składni używanej przez Eldar, których myśli są odległe od myśli śmiertelników... a może jest to po prostu pomyłka. Musimy poczekać na publikację większej części materiału.
Stosowanie rodzajnika: Dopełniacz określa rzeczownik, od którego zależy, podobnie jak rodzajnik określony: Indis i·Ciryamo oznacza "(określoną) Żonę (określonego) Marynarza". Nie można tego interpretować jako "(jakaś) Żona (określonego) Marynarza" w znaczeniu nieokreślonym czy niezdeterminowanym, mimo że brakuje rodzajnika i przed rzeczownikiem indis "żona". Podobnie z lambë Quendion "język Elfów" (PM, s. 395); nie można tego interpretować jako "(jakiś) język Elfów", gdyż lambë jest określane przez dopełniacz Quendion. Należy zrozumieć, że quenejski rzeczownik z następującym po nim dopełniaczem jest zawsze określony, niezależnie od tego, czy używa się rodzajnika i.

Kiedy dopełniacz występuje po rzeczowniku, od którego zależy, stosowanie rodzajnika określonego jest najwyraźniej opcjonalne. Rzeczownik jest i tak określony, więc wstawianie rodzajnika staje się w pewien sposób zbędne; jednak mamy przykłady i arani Eldaron "królowie Eldar" (WJ, s. 369) oraz i equessi Rúmilo "powiedzenia Rúmila" (WJ, s. 369). Equessi Rúmilo, arani Eldaron bez rodzajnika znaczyłyby dokładnie to samo. I odwrotnie, zwrot indis i ciryamo "żona marynarza" mógłby być rozszerzony do i indis i ciryamo bez zmiany znaczenia.



Żaden z potwierdzonych przykładów dopełniacza poprzedzającego rzeczownik nie występuje z rodzajnikiem. Ale jeśli możemy wybierać swobodnie między i equessi Rúmilo i po prostu equessi Rúmilo, być może ta zasada byłaby tez ważna, gdyby dopełniacz przenieść na początek zwrotu? Rúmilo equessi "powiedzenia Rúmila" jest z pewnością poprawnym zwrotem, ale co z Rúmilo i equessi? Czy byłoby to możliwe, czy równie dziwaczne jak "Rúmil's the sayings" w angielskim? Starałbym się unikać tej niepewnej i niepotwierdzonej konstrukcji.
Kilka przyimków łączy się z dopełniaczem. Wyraz ú "bez" zazwyczaj występuje z dopełniaczem, Tolkien wspomniał przykład ú calo "bez światła" (VT39, s. 14). To calo zdaje się być dopełniaczem rzeczownika cala "światło" (jak w Calaquendi "Elfowie Światła" albo Calacirya "Przełęcz Światła").
Podsumowanie lekcji jedenastej: Quenejski rzeczownik odmienia się przez przypadki. Formy omówione dotąd to przykłady mianownika, używanego gdy rzeczownik jest podmiotem lub dopełnieniem w zdaniu (osobny przypadek "dopełnieniowy", biernik istniał wcześniej, ale wypadł z użytku w quenyi wygnańczej). Quenejski dopełniacz ma końcówkę -o (zastępującą końcowe -a gdy jest ono obecne); forma mnoga to -on (dodawane do mianownika liczby mnogiej), podczas gdy dopełniacze w liczbie podwójnej otrzymują końcówkę -to (ale rzeczowniki z liczbą podwójną mianownika na -u miałyby prawdopodobnie dopełniacze podwójne na -uo a nie na -uto). Rzeczownik rządzony przez dopełniacz może występować po nim albo przed nim; Rúmilo equessi oraz (í) equessi Rúmilo oba znaczą "powiedzenia Rúmila". Quenejski dopełniacz określa źródło lub pochodzenie (łącznie z poprzednimi właścicielami), ale zajmuje się również związkami między ludźmi (jak na przykład związkami rodzinnymi), a także związkiem między władcą a rządzonymi (ludźmi czy obszarem). "Xo Y" albo "Y Xo" może również oznaczać, że Y jest fizyczną częścią X albo (jeśli X jest w liczbie mnogiej), że Y jest jednym z X. W ten sposób Eärendil jest elenion ancalima "najjaśniejszą z gwiazd". Związek między miejscem a czymś znajdującym się w nim może być również opisany za pomocą dopełniacza: Calaciryo míri" klejnoty Calaciryi". Dopełniacz może też wyrażać "o, dotyczący", jak w Quenta Silmarillion "Historia Silmarilów [o Silmarilach]". Co więcej, przyimek ú "bez" zazwyczaj łączy się z dopełniaczem.
SŁOWNICZEK
cainen "dziesięć"

laman (lamn-) "zwierzę" (formą rdzenia może być też po prostu laman-, ale tutaj będziemy używali lamn-)

yulma "puchar"

limpë "wino" (w świecie Tolkiena limpë było szczególnym napojem Elfów i Valar - ale w Etymologiach pod hasłem LIP Tolkien podał również dodatkowe tłumaczenie "wino" i my będziemy używać tu tego słowa w tym znaczeniu)

rassë "róg" ("szczególnie żyjącego zwierzęcia, ale używany również w odniesieniu do gór" - Etym., hasło RAS)

toron (torn-) "brat"

Menel "firmament, niebo, niebiosa " (Najwyraźniej nie używane w sensie religijnym, a jedynie w odniesieniu do fizycznego nieba. Por. Meneltarma "Kolumna Niebios" jako nazwa centralnej góry w Númenorze. Słowo Menel pisane jest dużą literą i najwyraźniej traktowane jak nazwa własna, zatem nie wymaga rodzajnika.)

ulya- "lać" (przechodnio czas przeszły ulyanë, nieprzechodnio ullë)

sírë "rzeka"

cilya "rozpadlina, wąwóz" (również cirya, jak w Calacirya "Przełęcz Światła", ta nazwa właściwie pojawia się jako Calacilya w niektórych tekstach - ale jako, że cirya znaczy również "statek", będziemy tu używać cilya)

anto "usta" (być może stanowiące wcześniejsze amatô, amto; jeśli tak, prawdopodobnie pochodzi ono z tego samego rdzenia co czasownik mat- "jeść")

ú przyimek "bez" (zazwyczaj łączący się z dopełniaczem)
EXERCISES
1. Przetłumacz na polski:
A. Hirnentë i firin ohtaro macil.

B. Menelo eleni sílar.

C. Tirnen i nisso hendu.

D. Cenuvantë Aran Atanion ar ilyë nórion.

E. Coa ú talamion umë anwa coa.

F. I tário úmië torni merir turë Ambaro lier.

G. I rassi i lamnion nar altë.

H. I cainen rávi lintavë manter i rocco hrávë.
2. Przetłumacz na quenyę:
I. Ptak niebios zobaczy dziesięciu wojowników między wielkimi rzekami.

J. Niewolnik króla nalał wino do największego z pucharów ("Największy"=- analta. Czas powtórzyć lekcję piątą, gdzie omawialiśmy stopień najwyższy?)

K. Brat Elfa zebrał dziesięć książek o gwiazdach.

L. Wielka rzeka kraju wpadała [=wlewała się] do rozpadliny.

M. Człowiek [=mężczyzna] bez ust nie może mówić.

N. Widziałem największą ze wszystkich gór pod niebem.

O. Chcę znaleźć kraj bez wielkich zwierząt [takich] jak lwy.

P. Zobaczysz zwierzę bez rogów (liczba podwójna: pary rogów)




©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna