LudnośĆ Świata wg. KontynentóW (dane za 2000 r.)



Pobieranie 100.64 Kb.
Data04.05.2016
Rozmiar100.64 Kb.


Demografia –nauka zajmująca się problemami ludnościowymi związanymi ze strukturą wieku, ilością ludzi na świecie.

LUDNOŚĆ ŚWIATA WG. KONTYNENTÓW (dane za 2000 r.)


Kontynent

Ludność w mln.

% ludność świata

Wskaźnik ludności zaludnienia

Świat

Azja


Afryka

Europa


Ameryka pn. i śr.

Ameryka pd.

Oceania


6.055 mld.

3.684 mld

784 mln.

729 mln.


482 mln.

346 mln.


30 mln.


100

60,8


13,0

12,6


8,0

5,7


0,5

45

116


26

32

20



19

4

Gwałtowne przyspieszenie przyrostu ludzi na świecie nastąpiło po rewolucji przemysłowej.

Początek XX w. –1,6 mld ludzi, po II wojnie światowej nastąpiła eksplozja demograficzna. W XX wieku nastąpił 37 – krotny wzrost liczby ludności. W Europie, obecnie jest tendencja malejąca jeżeli chodzi o przyrost ludzi, natomiast na reszcie kontynentów liczba ludności raczej wzrasta. Badania dowodzą, że liczba ludności na świecie w 2070 roku nie przekroczy 9-10 mld.


Ekumena – Obszar stale zamieszkiwany (np. półkula północna)

Subekumena – Obszar czasowo wykorzystywany lub zamieszkiwany.

Anekumena – Obszar nie zamieszkiwany lub nie wykorzystywany.
TRZY CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA ROZMIESZCZENIE LUDNOŚCI:

  1. Naturalne, np.: wysokość nad poziomem morza (największe zaludnienie jest do wysokości 200 m n.p.m.), odległość od morza (największe zaludnienie jest w odległości ok. 200 km od morza – 50% ludności), gleby, klimat.

  2. Ekonomiczne, np.: miejsca pracy, charakter i rodzaj rolnictwa.

  3. Historyczne, np.: odpływ ludności z Afryki.

TRZY GŁÓWNE REJONY KONCENTRACJI LUDNOŚCI:



  1. Azja południowo – wschodnia (Chiny, Indie)

  2. Europa zachodnia

  3. Płn. – wsch. wybrzeże USA

Polska 124 os./ km2

Chiny 131 os./ km2 (Tybet 1os./ km2, nizina Chińska 2000 os./ km2)
PAŃSTWA O NAJWIEKSZEJ LICZBIE LUDNOŚCI (dane z 2000 r.)

Państwo

Liczba ludności

  1. Chiny

  2. Indie

  3. USA

  4. Indonezja

  5. Brazylia

  6. Rosja

  7. Pakistan

  8. Bangladesz

  9. Japonia

  10. Nigeria

1.262 mld

1.014 mld

276 mln

225 mln


173 mln

146 mln


142 mln

129 mln


127 mln

123 mln


PAŃSTWA O NAJMNIEJSZEJ GESTOŚCI ZALUDNIENIA



  1. Grenlandia 0,2 os./ km2

  2. Sahara Zachodnia 1 os./ km2

  3. Australia 2 os./ km2

  4. Mongolia 2 os./ km2

  5. Kanada 3 os./ km2

  6. Islandia 3 os./ km2

  7. Libia 3 os./ km2

  8. Bostwana 3 os./ km2

  9. Czad 5 os./ km2

  10. Kazachstan 6 os./ km2

PAŃSTWA O NAJWIĘKSZEJ GESTOŚCI ZALUDNIENIA



  1. Makau 23666 os./ km2

  2. Monako 16410 os./ km2

  3. Singapur 6262 os./ km2

  4. Gibraltar 4667 os./ km2

  5. Watykan 1930 os./ km2



Polska: Ok. 1000r. – 1,25 mln. Mieszkańców

Po I rozbiorze 1772 r. – 12,3 mln. Mieszkańców

1900 r. – 22,6 mln. mieszkańców

1939 r. – 35,3 mln mieszkańców

1946 r. – 23,9 mln. mieszkańców

2000 r. – 39 mln. mieszkańców



W Polsce jest ok. 2% przyrost ludności rocznie


1960 r. – 29,8 mln. mieszkańców – spadek liczby urodzin

1980 r. – 35,6 mln. mieszkańców – przyrost ok. 1% rocznie

Po roku 1985 r. – 38,6 mln. mieszkańców – spadek liczby urodzin

2001 r. – 38,6 mln. mieszkańców

Polska zajmuje 8 miejsce w Europie pod względem liczby ludności.

ROZMIESZCZENIE LUDNOŚCI POLSKI


  • Nierównomierne

  • Najgęściej zaludnione obszary – zurbanizowane, uprzemysłowione

  • Koncentracja ludności – płd. i centrum kraju

Największe zaludnienie w Polsce:

Śląsk 396 os./ km2

Woj. małopolski 213 os./ km2

Woj. dolnośląskie 150 os./ km2

Woj. łódzkie 145 os./ km2

Woj. mazowieckie 142 os./ km2
Najmniejsze zaludnienie w Polsce:

Woj. warmińsko – mazurskie 60 os./ km2

Woj. podlaski 61 os./ km2

Woj. lubelski 89 os./ km2


Przyczyny rozmieszczenia:

  • Nierównomierny rozwój przemysłu

  • Migracje z terenów nieuprzemysłowionych

  • Rozmieszczenie surowców naturalnych (np.: węgiel kamienny)

10 NAJWIEKSZYCH MIAST W POLSCE:



  1. Warszawa 1,610 mln. mieszkańców

  2. Łódź 800 tys. mieszkańców

  3. Kraków 740 tys. mieszkańców

  4. Wrocław 637 tys. mieszkańców

  5. Poznań 578 tys. mieszkańców

  6. Gdańsk 459 tys. mieszkańców

  7. Szczecin 417 tys. mieszkańców

  8. Bydgoszcz 386 tys. mieszkańców

  9. Lublin 356 tys. mieszkańców

  10. Katowice 345 tys. mieszkańców

3 ZJAWISKA ZWIĄZANE Z RUCHEM LUDNOŚCI:



  1. Liczba ludności

  2. Liczba zgonów

  3. Migracje zagraniczne

RUCH NATURLNY – urodzenia, zgony, zrywanie oraz zawieranie związków małżeńskich


PRZYROST NATURALNY – różnica między liczbą urodzeń, a liczbą zgonów w badanym okresie i na określonym terytorium.

WSPÓŁCZYNNIK PRZYROSTU NATURALNEGO – różnica między liczbą urodzeń, a liczbą zgonów w %O na 1000 mieszkańców.



Przykład:

Liczba ur. 378300

Liczba zgonów 368000

Liczba ludności 38 646000


Przyrost naturalny = 378300 – 368000 = 10300

  1. Wsp. przyrostu naturalnego = 10300 / 1000 = 10,3 ‰

PRZYROST RZECZYWISTY – przyrost naturalny + saldo migracji (saldo ujemne 19,7)


MIGRACJA – wędrówka, przemieszczenie

EMIGRACJA – odpływ ludności

IMIGRACJA – przypływ ludności

REPATRYJANCI – przesiedlenie

NATĘŻENIE MIGRACJI – wskaźnik przemieszczeń na 1000 mieszkańców
MIGRACJA:

1. Przyczyny (ekonomiczne i polityczne)

2. Czas trwania: a. Stałe b. Okresowe

3. Zasięg przemieszczenia: a. Krajowe b. Zewnętrzne (wieś  miasto, wieś  wieś, miasto  wieś, miasto  miasto)


Po II wojnie światowej nastąpiło wiele migracji, największe nasilenie było w latach 50.

W 2000 r. 394 tys. osób zmieniło miejsce zamieszkania.


AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA ZAWODOWO

  1. Aktywni zawodowo

  1. Pracujący – osoby w wieku 15 lat i więcej formalnie posiadające pracę przynoszącą dochód, w tym także osoby okresowo nie wykonujące pracy z powodu np.: choroby, urlopu, przerwy w działalności zakładu itp.

  2. Bezrobotni – osoby formalnie nie posiadające pracy przynoszącej dochód, ale które są gotowe podjąć pracę i w ciągu ostatniego miesiąca aktywnie jej poszukiwały oraz osoby, które znalazły pracę i oczekują na jej rozpoczęcie.




  1. Bierni zawodowo – to pozostałe osoby w wieku 15 lat i więcej nie zaliczone do pracujących i bezrobotnych (osoby będące utrzymankami lub utrzymujące się z nie zarobkowych źródeł dochodów: emerytury, renty, stypendia, pomoc społeczna, żebracy, rentierzy)




  • Współczynnik bieżącej aktywności ekonomicznej – jest to udział aktywnych zawodowo w liczbie ludności ogółem w wieku 15 lat i więcej.

  • Wskaźnik zatrudnienia ogółem – jest to udział osób pracujących w liczbie ludności ogółem w wieku 15 lat i więcej.

  • Stopa bezrobocia rejestrowanego – jest to udział liczby bezrobotnych zarejestrowanych w Urzędach Pracy w liczbie ludności aktywnej zawodowo.

AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA LUDNOŚCI POLSKI NA KONIEC ROKU 2000:

Ludność w wieku 15 lat i więcej

30 mln 672 tys.

Aktywni zawodowo

17 mln 300 tys.

Pracujący

14 mln 540 tys

Bezrobotni

2 mln 760 tys

Bierni zawodowo

13 mln 372 tys.

Współczynnik aktywności zawodowej


Mężczyźni

Kobiety


Miasta

Wieś


56,4 %

64,3 %


49,2 %

55,8 %


57,5 %

Wskaźnik zatrudnienia w %


Mężczyźni

Kobiety


Miasta

Wieś


47,4 %

55,2 %


40,3 %

46,3 %


49,3 %

Wskaźnik bezrobocia w %

16,0 %

STRUKTURA ZAWODOWA LUDNOŚCI POLSKI W ROKU 2000


Pracujący

w tys.

wskaźnik %

Ogółem

15 mln 666 tys.

100,0 %

Sektor prywatny

11 mln 358 tys.

72,5 %

Sektor publiczny

4 mln 308 tys.

27,5 %

Zatrudnienie na podstawie stosunku pracy

10 mln 023tys.

62,7 %

Pracodawcy i pracujący na własny rachunek

w tym rolnictwo indywidualne


5 mln 643 tys.

4 mln 073 tys.

36,3 %


Według sekcji gospodarki







  • rolnictwo

  • łowiectwo i leśnictwo

  • rybołówstwo i rybactwo

  • przemysł

  • budownictwo

  • handel i naprawy

4 mln 246 tys.

60 tys.


10 tys.

3 mln 215 tys.

844 tys.

2 mln 128 tys.



27,7 %

0,3 %


0,1 %

20,9 %


5,5 %

13,9 %



  • hotelarstwo gastronomia

  • transport i łączność

  • finanse

  • administracja publiczna

  • edukacja

  • ochrona zdrowia

  • pozostałe usługi

217 tys.

802 tys.


345 tys.

493 tys.


89 tys.

1 mln


1 mln 900 tys.

1,4 %

5,2 %


2,3 %

3,2 %


5,8 %

6,5 %


12,8 %


ENERGETYKA


  • najpowszechniej wykorzystywaną formą energii jest energia elektryczna

  • rozmieszczenie produkcji energii na świecie jest bardzo nierównomierne

  • najwięcej energii produkują i zużywają kraje najwyżej uprzemysłowione


Produkcja światowa: 13746 TWh (Terawatogodzina = 1 mld kWh)
Najwięksi producenci:

  1. USA 26 %

  2. Chiny 8%

  3. Japonia 7,5 %

  4. Rosja 6%

  5. Kanada 4%

  6. Niemcy 4%

  7. Francja 3,7 %

  8. Indie 3%

  9. W.B. 2.5%

  10. Brazylia 2.1%



Struktura produkcji energii elektrycznej





Elektrownie cieplne

60%

Elektrownie wodne

25%

Elektrownie jądrowe

15%

Pozostałe źródła

0,5%


Produkcja energii elektrycznej w Polsce: 140 TWh

Struktura zużycia energii pierwotnej w Polsce w %





Lata

Węgiel kamienny

Węgiel brunatny

Ropa naftowa

Gaz ziemny

pozostałe

1990

63,9

13,3

12,6

8,9

1,3

1998

55,7

13,3

16,7

9,8

4,5


Największe elektrownie cieplne:

  • Bełchatów (węgiel brunatny 4320 MW)

  • Kozienice (węgiel kamienny 2600 MW

  • Opole (węgiel kamienny 2200 MW)

  • Turów (węgiel brunatny 200 MW)

  • Rybnik (węgiel kamienny)

  • „Dolna Odra” w nowym Czarnowie k. Gryfina (węgiel kamienny)

  • Połaniec (węgiel kamienny 1600 MW)

  • Konin – Pątnów, Adamów (węgiel brunatny, ogółem 2780 MW)


Hydroelektrownie:

  • Żarnowiec (moc 680 MW)

  • Porębka – żar na Sole (500 MW)

  • Włocławek (165 MW)

  • Solina na Sanie (120 MW)

  • Czorsztyn na Dunajcu

ROPA NAFTOWA
Najważniejszy surowiec energetyczny ze względu na: wysoką wartość opałową, rosnące znaczenie dla przemysłu chemicznego, stosunkowo tanią eksploatację, stosunkowo tani transport.
Regiony o największych zasobach:

  • Zatoka Perska

  • Środkowa część Niziny Zachodniosyberyjskiej (wzdłuż rzeki Ob)

  • Wybrzeże zatoki Meksykańskiej

  • Rejon Morza Kaspijskiego (Azerbejdżan)

  • Morze Północne

  • Alaska

  • Płn. Afryka

  • Wybrzeże Zatoki Gwinejskiej

  • Wenezuela


Światowe Wydobycie: ok. 3,1 mln ton
Najwięksi producenci:

  1. Arabia Saudyjska 390 mln ton

  2. USA 320 mln ton

  3. Rosja 300 mln ton

  4. Iran 183 mln ton

  5. Norwegia 157 mln ton

  6. Chiny 156 mln ton

  7. Meksyk 147 mln ton

  8. Wenezuela 146 mln ton

  9. W.B. 132 mln ton

  10. Emiraty Arabskie 104 mln ton


Wydobycie w Polsce: ok. 440 tys. ton (2% popytu krajowego)
Obszary wydobycia:

  • szelf morza Bałtyckiego

  • zagłębie Gorzowskie (Bornówko – Mostno -Buszewo oraz Zielin)

  • zagłębie Karpackie (Sanok – Gorlice – Bochnia)

  • Pobrzeże Słowińskie (rejo Kamienia Pomorskiego i Daszewa)


Polska importuje rocznie ok. 13mln ton ropy, część z Rosji rurociągiem „Przyjaźń” resztę drogą morską , głównie z krajów arabskich.
Ropę w Polsce przerabia się w 7 rafineriach:

  1. Petrochemia Płock

  2. Rafineria Gdańska

  3. Rafineria Czechowice

  4. Rafineria Trzebini

  5. Rafineria Nafty „Glimar” w Gorlicach

  6. Rafineria Jasło

  7. Rafineria Nafty Jedlice

Potentantem w polskim sektorze naftowym jest PKN – przerabia ok. 13 mln ton ropy i prowadzi ponad 2100 stacji benzynowych (40% rynku dystrybucji paliw). Łącznie w Polsce jest 6300 stacji benzynowych z czego ok. 500 należy do Zachodnich koncernów, np.: BP 93, Statoil 88, Shell 83, Aral 52, Preem 51, Conoco 37, Esso 29 Texaco 18, Neste 17, Agip 5.







WĘGIEL KAMIENNY
Utracił pozycję najważniejszego surowca energetycznego na rzecz ropy naftowej i gazu ziemnego, lecz nadal odgrywa bardzo ważną rolę w gospodarce światowej.
Światowe zasoby: 1,1 bln ton
Największe złoża:

  1. Rosja (zagłębie: Peczorskie, Kralskie, Czeremchowskie, Abakańskie, Kuxnieckie)

  2. Indie (zagłębie: Damodar w płn – wsch. części kraju)

  3. Chiny (zagłębie: Fushun, Fuxin, Benxi – w płn. – wsch. części Chin, oraz Detong, Hebei, Hagang)

  4. USA (zagłębie środkowoappalachijskie – Wirginia i Kentucky; północnoappalachijskie – Pensylwania; południowoappalachijskie – Alabama; środkowowschodnie – Illinois, Ohio, Indiana)

  5. RPA (Transwal i Natal)

  6. Australia (Wielkie góry Wododziałowe)

  7. Ukraina (zagłębie Donieckie)


Światowe wydobycie: 3,8mld ton
Najwięksi producenci:

  1. Chiny 1,4 mld ton

  2. USA 885 mln ton

  3. RPA 196 mln ton

  4. Australia 194 mln ton

  5. Rosja 167 mln ton


Najwięksi importerzy:

  1. Japonia 130 mln ton

  2. Korea pd. 46 mln ton

  3. Tajwan 29 mln ton

  4. Niemcy 18 mln ton

  5. Holandia 17 mln ton

  6. W.B. 16 mln ton

  7. Włochy 14 mln ton


Najwięksi eksporterzy:

  1. Australia 140 mln ton

  2. USA 82 mln ton

  3. RPA 62 mln ton

  4. Kanada 32 mln ton

  5. Indonezji 30 mln ton

  6. Polska 28 mln ton

  7. Chiny 27 mln ton

  8. Kolumbia 25 mln ton


Zasoby w Polsce: ok.65 mld ton (do wydobyci nadaje się ok. 30 mld ton)

Wielkość wydobycia: 111 mln ton
Obszary wydobycia:

  • Zagłębie Górnośląskie

  • Zagłębie Lubelskie

  • Dolnośląskie zagłębie węglowe



WĘGIEL BRUNATNY
Cechuje go: mała wartość energetyczna (od 2 do 4 tyś kcal/kg), mała zwięzłość, duża zawartość wody i popiołu, co utrudnia transport, opłacalna jest jedynie odkrywkowa eksploatacja złóż i spalanie węgla w pobliskich elektrowniach.
Światowe wydobycie: 925 mln ton
Najwięksi producenci:

  1. Niemcy 187 mln ton (zagłębie Nadreńskie, Dolnołużyckie i środkowoniemieckie)

  2. Rosja 100 mln ton (zagłębie Pod Moskiewskie i Uralskie)

  3. USA 78 mln ton

  4. Chiny 67 mln ton

  5. Polska 61 mln ton

  6. Czechy 60 mln ton

  7. Turcja 59 mln ton

  8. Grecja 57 mln ton



Zasoby w Polsce: 14 mld ton



Wydobycie: ok. 61 mln ton
Zagłębia wydobycia:

  1. Bełchatowskie (60 %)

  2. Konińsko – Tureckie (20%)

  3. Turoszowskie (20%)



PALIWA NUKLEARNE: URAN I TOR



Udokumentowane zasoby: rud uranu wynoszą ok. 2 mln ton (co wystarczy na zaopatrzenie obecnie funkcjonujących reaktorów przez ponad 40 lat)
Roczne wydobycie uranu: 35 tyś. ton

Najwięksi producenci:


  1. Kanada 11,7 tyś. ton

  2. Australia 5 tyś. ton

  3. Nigeria 3,3 tyś. ton

  4. Naibia 2,5 tyś. ton

  5. USA 2,4 tyś. ton

  6. Rosja 2 tyś. ton

  7. Uzbekistan 1,5 tyś. ton

  8. RPA 1,4 tyś. ton

  9. Kazachstan 1,3 tyś. ton

  10. Francja 840 ton

  11. Czechy 600 ton

  12. Ukraina 500 ton


GAZ ZIEMNY
Zyskuje na znaczeniu ze względu na: niskie koszty wydobycia i transportu, wysoką kaloryczność (4,5 – 9 kcal/m³) i szybkie uzyskiwanie efektów termicznych, nieuciążliwe dla środowiska spalanie.

Udział w światowym bilansie energii pierwotnej: 23% (w Polsce 9%)


Światowe zasoby:150 bln m³
Największe złoża:

1. Rosja ponad 60 bln m³ (płn. część niziny Zachodniosyberyjskiej 26,5 bln, rejon Nadym – Pur – Taz 21 bln, płw. Jamał 5,8 bln)

2. Iran 21 bln m³

3. Katar 9 bln m³

4. Morze Północne 5,4 bln m³

5. Algieria 3,7 bln m³



6. Zatoka Meksykańska
Światowe wydobycie: ok. 2,4bln m³
Najwięksi producenci:

  1. Rosja 600 mld m³

  2. Usa 540 mld m³

  3. Kanada 180 mld m³

  4. Indonezja 92 mld m³

  5. Wielka Brytania 90 mld m³

  6. Holandia 89 mld m³


Podstawowym rodzajem transportu gazu do miejsc zużycia są gazociągi magistralne.
Zasoby W Polsce: ok. 150 mld m³
Roczne wydobycie: 4,73 mld m³ (2 mld m³ gaz wysokometanowy i 2,7 mld m³ gaz zaazotowany), pokrywa 38% krajowego zapotrzebowania (13 mld m³)
Obszary wydobycia:

  • Podkarpacie

  • Kotlina Sandomierska

  • Nizina Wielkopolska

  • Zagłębie Gorzowskie

  • Teren górnego i dolnego śląska

  • Szelf morza Bałtyckiego

HUTNICTWO ŻELAZA I STALI
Jest najważniejszym działem metalurgii

Światowa produkcja stali surowej: 800mln ton
Najwięksi producenci: Chiny, Japonia, USA, Rosja, Niemcy, Korea pd., Włochy, Brazylia.
Hutnictwo żelaza i stali w Polsce:

Produkcja krajowa: 9mln ton
Strukturę hutnictwa tworzą 24 huty.

Koncentracja hutnictwa:

  • Huta „Katowice” w Dąbrowie Górniczej

  • Huta „Sendzimira” w Nowej Hucie

  • Huta Częstochowa

  • Huta w Ostrowcu Świętokrzyskim

  • Huta „Stalowa Wola”

  • Huta „Lucchini” W Warszawie

  • Huta „Stołczyn” w Szczecinie

  • Huta w Bochni


Górnictwo i hutnictwo metali nieżelaznych:

Aluminium:


Światowe wydobycie boksytów: ok. 113mln ton
Największe wydobycie: Australia, Gwinea, Brazylia, Jamajka, Chiny, Indie.
Hutnictwo aluminium skoncentrowane jest w krajach wyżej rozwiniętych gospodarczo. Jedyna huta w Polsce znajduje się w Koninie.
Światowa produkcja aluminium: 22,4mln ton
Najwięksi producenci:

  1. USA 6,9mln ton

  2. Rosja 3mln ton

  3. Kanada

  4. Chiny

  5. Australia

  6. Japonia


Najwięksi importerzy: USA, Japonia, W.B., Korea pd.
Najwięksi eksporterzy: Kanada, Rosja, Australia, Brazylia
PRZEMYSŁ METALURGICZNY
Górnictwo metali żelaznych: najbardziej rozpowszechnione na kuli ziemskiej (magnetyty 45% - 80%, hermetyty, syderetyty)
Zasoby: 250mld ton
Najwięksi producenci:

  1. Chiny 252mln ton

  2. Brazylia 190mln ton

  3. Australia 152mln ton

  4. Rosja 72mln ton

  5. Indie 67mln ton

  6. USA 62mln ton

  7. Szwecja 20mln ton


Zasoby w Polsce:

  • okręg częstochowsko – wieluński

  • okręg łęczycki i staropolski – zasoby wyczerpane

  • okręg suwalski

Polska jest importerem żelaza, ok. 9mln ton żelaza importuje z Ukrainy i Brazylii.


Rudy metali uszlachetniających stal:

  • mangan – światowe wydobycie 24mln ton, najwięksi producenci: Chiny, RPA, Brazylia, Australia

  • chrom – światowe wydobycie 11mln ton, najwięksi producenci: RPA, Kazachstan, Turcja, Indie

  • nikiel – światowe wydobycie 1mln ton, najwięksi producenci: Rosja, Kanada, Australia, Indonezji

  • molibden – światowe wydobycie 140 tyś. ton, najwięksi producenci: USA, Chiny, Chile, Kanada, Rosji

  • wolfran – światowe wydobycie 35 tyś. ton, najwięksi producenci: Chiny, Rosja, Australia, Boliwia

  • kobalt – światowe wydobycie 30 tyś. ton, najwięksi producenci: Zair, Kanada, Zambia, Nowa Kaledonia, Rosja

  • tytan - najwięksi producenci: RPA, Kanada, Norwegia.




Pobieranie 100.64 Kb.





©absta.pl 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna