Maja Drzazga Uniwersytet Śląki Międzywydziałowe Indywidualne Studia Humanistyczne Filozofia Praca na “Letnią szkołę etyki” Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa



Pobieranie 34.77 Kb.
Data09.05.2016
Rozmiar34.77 Kb.
Maja Drzazga

Uniwersytet Śląki

Międzywydziałowe Indywidualne Studia Humanistyczne

Filozofia

Praca na “Letnią szkołę etyki”
Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa
Idea społecznej odpowiedzialności ma stosunkowo długą historię, w związku z czym rozmaicie ją uzasadniano i interpretowano. Interesuje tu nas jednak współczesne ujęcie zagadnienia społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstwa zwłaszcza, że w dzisiejszych czasach działalność gospodarcza staje się jednym z czynników kształtujących coś, co filozofowie nazywają naturą ludzką. Dlatego też zamierzam przedstawić tu niektóre, sądzę kluczowe, stanowiska w dyskusji dotyczącej społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstwa. Oczywiście, z powodu szerokości zagadnienia moje wystąpienie nie wyczerpuje tematyki. Prezentacja ta ma raczej zaakcentować ważność propagowania idei społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstwa oraz wskazać na możliwość różnego podejścia do powyższego zagadnienia.

Według J. McGuire (1963r.) korporacje ponoszą nie tylko typową dla nich odpowiedzialność ekonomiczną i prawną, ale także pewien zakres odpowiedzialności przed społeczeństwem jako całością1 .Podobnie K. Davis, R. Blomstrom autorzy ksiązki Business and Society: Environment and Responsibility zwracają uwagę, że “ kierownictwo przedsiębiorstwa powinno podejmować takie decyzje, które nie tylko przyczynią się do pomnażania zysku przedsiębiorstwa, ale również do ochrony i pomnażania dobrobytu społecznego.”2

Z powyższych, przykładowych definicji można wyodrębnić dwa aspekty społecznej odpowiedzialności: Ochrona dobrobytu społecznego i pomnażanie dobrobytu społecznego.

Ochrona dobrobytu społecznego oznacza nacisk na to, by przedsiębiorstwa nie podejmowały działań szkodliwych społecznie natomiast podejmowały działania ukierunkowane na zapobieganie, likwidowanie negatywnych zjawisk społecznych, stanowiących efekt przeszłej działalności przedsiębiorstwa.

Przez pomnażanie dobrobytu społecznego Carroll3 uważa zaangażowanie się przedsiębiorstwa w różnorodne przedsięwzięcia pożyteczne dla kraju.

W literaturze przedmiotu również spotykamy rozróżnienie na pasywne i aktywne podejście do kwestii społecznej odpowiedzialności. Rozróżnienie tych dwóch podejść jest analogiczne do filozoficznego podziału obowiązków moralnych na nakazy i zakazy. Pasywne podejście polega na tym, że przedsiębiorstwa zawsze powinny powstrzymywać się od działań szkodliwych społecznie. Natomiast aktywne podejście zaleca zarazem działania niwelujące szkody (negatywne zjawiska społeczne) jak i zapobieganie im.

Ponadto ważne jest by sobie uświadomić, że odpowiedzialność społeczna (moralna), obciąża nie tylko czyniących zło, ale także zaniedbujących przeciwdziałanie złu.

H. Kung akcentuje, że etyka odpowiedzialności bierze pod uwagę skutki naszego działania lub zaniechania działania4. Taki sposób rozumienia odpowiedzialności społecznej można skojarzyć z koncepcją Hansa Jonasa, który rozróżnił dwa rodzaje odpowiedzialności: “ex post”, czyli odpowiedzialność za to, co uczynione i odpowiedzialność “prewencyjną” - za to, co do uczynienia. Natomiast idea społecznej odpowiedzialności w ujęciu Davisa i Blomstroma ma wymiar praktyczny. Wskazuje ona na potrzebę harmonizowania przez dane przedsiębiorstwo korzyści firmy i korzyści społecznych, przy podejmowaniu decyzji.
Modele społecznej odpowiedzialności: after profit i before profit obligation
W literaturze przedmiotu spotykamy dwa podstawowe modele społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstwa:after profit obligation i before profit obligation.

Twórcą modelu after profit obligation jest A.B. Carroll5, który wyróżnia 4 stopnie odpowiedzialności przedsiębiorstwa: ekonomiczną, prawną, etyczną i filantropijną. Poszczególnym rodzajom odpowiedzialności przedsiębiorstwa odpowiadają różne oczekiwania ze strony społeczeństwa. I tak społeczeństwo wymaga od przedsiębiorstwa odpowiedzialności ekonomicznej i prawnej, oczekuje odpowiedzialności etycznej i odpowiedzialności filantropijnej. Jak widać u podstaw społecznej odpowiedzialności leży odpowiedzialność ekonomiczna, na której wspierają się pozostałe rodzaje odpowiedzialności społecznej. Odpowiedzialność prawna usytuowana jest na wyższym szczeblu, gdyż przedsiębiorstwa dążąc do zysku mają obowiązek działać w granicach prawa. To właśnie prawo ma być płaszczyzna odniesienia dla działania menadżerów. Na kolejnym szczeblu Carroll usytuował odpowiedzialność moralną (etyczną). Wskazuje ona na konieczność działania w sposób sprawiedliwy, należyty w obszarze wolnym od regulacji prawnych. Przy takim definiowaniu etycznej odpowiedzialności przedsiębiorstwa “poziom odpowiedzialności moralnej zależy od tego, co ludzie w danym społeczeństwie uważają za godziwe sprawiedliwe, należyte.”6 Duże znaczenie ma tu również “ etyka podmiotu” - osoby podejmującej decyzje oraz działania w przedsiębiorstwie. Oznacza to, że “o zakresie i poziomie odpowiedzialności społecznej przedsiębiorstwa decyduje klimat etyczny społeczeństwa, wiedza profesjonalna i sumienie menadżerów i pracowników, wspomagane przez kodeksy etyczne przedsiębiorstwa oraz inne instytucje społeczne.”7

Na szczycie swojej piramidy dotyczącej odpowiedzialności społecznej Carroll umieszcza odpowiedzialność filantropijną, która czyni z korporacji instytucję obywatelską dzięki poświęceniu części zasobów przedsiębiorstwa na rzecz społeczeństwa celem udzielenia konkretnej pomocy.

Już po krótkiej prezentacji piramidy rodzajów odpowiedzialności społecznej Carrolla można zauważyć, że została ona skonstruowana na wzór piramidy hierarchii potrzeb Maslowa, gdyż fundamentem całej piramidy jest odpowiedzialność ekonomiczna, której każde przedsiębiorstwo musi przestrzegać aby istnieć. Na poziomie odpowiedzialności prawnej pojawia się możliwość wyboru, gdyż menadżer może podjąć decyzję oraz działanie niezgodne z prawem a przedsiębiorstwo, jeśli jest rentowne nadal będzie istnieć. Jednakże nieetyczny wybór menadżera może zostać wykryty i wtedy przedsiębiorstwo może ponieść prawną odpowiedzialność. Z tego powodu firma powinna bezwzględnie przestrzegać prawa, kierować się odpowiedzialnością etyczną i prowadzić działalność filantropijną. Ta hierarchia w interpretacji społecznej odpowiedzialności zalicza się do grupy after profit obligation.

Do sformułowania modelu modelu before profit obligation przyczynili się Y.Ch. Kang i D.J. Wood. Ten model charakteryzuje się uznaniem pierwszeństwa wartości moralnych przed innymi wartościami i opiera się na 3 przesłankach, które warto tu przytoczyć.

1) Dzisiejsze społeczeństwa “ składają się z funkcjonalnie współzależnych i płynnych struktur społecznych, a nie trwale wyodrębnionych jednostek, których działanie miałoby opierać się na funkcjach wynikających ze sztywnego podziału pracy. Funkcje instytucji społecznych nakładają się na siebie i przenikają. Ponadto indywidualna korporacja, jako instytucja społeczna, nie jest tożsama z biznesem jako takim. Biznes jako instytucja ekonomiczna różni się od konkretnej indywidualnej korporacji, gdyż cel działania instytucji gospodarczej to przecież generowanie dóbr, usług, miejsc pracy a nie tylko zysk finansowy przedsiębiorstwa. Pierwszorzędny cel indywidualnej firmy działającej w strukturze społecznej to przestrzeganie obowiązujących w niej reguł, podtrzymujących ład społeczno-gospodarczy i w ramach tych reguł realizowanie podstawowego celu ekonomicznego.

2) Korporacje są zobowiązane do przestrzegania zakazów i nakazów moralnych społecznych na każdym etapie swej działalności.”Zysk osiągany bez przestrzegania istniejących norm to zysk moralnie nieusprawiedliwiony, dlatego też korporacje, przedsiębiorstwa powinny podlegać zewnętrznemu mechanizmowi kontroli społecznej”.8

3) Na istnienie zasługują jedynie takie korporacje, które spełniają oczekiwania społeczne (o charakterze moralnym i wykonalne). Ponadto żadna korporacja nie ma upoważnienia społecznego do bezterminowego funkcjonowania. Tylko wtedy, gdy dana korporacja przyczynia się do zachowania, wzmocnienia ładu społeczno-gospodarczego ma prawo do działalności i zysku.

Mariola Rybak9 zwraca uwagę, że zbudowany na podstawie wyżej wymienionych założeń model społecznej odpowiedzialności ma postać odwróconej i częściowo zmodyfikowanej piramidy społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstwa A.B.Carrolla. W modelu before profit obligation fundamentalnym komponentem jest moralna odpowiedzialność indywidualnych osób za etyczne dokonywanie wyborów. Generalnie “członkowie zarządu, menadżerowie korporacji w trakcie dokonywania wyborów przy podejmowaniu decyzji ekonomicznych mogą przestrzegać lub nie praw, norm etyczno-moralnych, norm społecznych. 10“ Podczas podejmowania decyzji trzeba brać pod uwagę akcentowaną przez ekonomię instytucjonalną potencjalną i rzeczywistą skłonność człowieka gospodarującego do oportunizmu, kłamstwa, oszustwa itp. Podstawowa różnicą pomiędzy modelami after profit i before profit obligation polega na tym, że w modelu A.B.Carrolla zakłada się, że w obszarze odpowiedzialności ekonomicznej istnieje wyłącznie wybór między zyskiem a ryzykiem, natomiast w drugim modelu istnieje swoboda wyboru i odpowiedzi w obszarze celów a nie tylko w kwestii metod i środków ich realizacji.

Przejdźmy teraz do omówienia modeli determinujących społecznie odpowiedzialne zachowanie przedsiębiorstwa.


Modele determinujące społecznie odpowiedzialne zachowanie przedsiębiorstwa
Dotychczas nie wyprowadzono jednolitego stanowiska dotyczącego odpowiedzialności społecznej przedsiębiorstwa. W 1976 roku R. Ackerman, B.Bauer w swojej książce Corporate Social Responsiveness, The modern Dilemma11 zwrócili uwagę, że do tej pory akcent był położony na uzasadnianie słuszności idei społecznej odpowiedzialności, natomiast nie zajmowano się analizą faktycznych zachowań przedsiębiorstw w sytuacjach nacisków otoczenia w kwestiach społecznych.

M. Rybak pisze, że “w latach osiemdziesiątych pod presją opinii społecznej położono nacisk na określenie roli przedsiębiorstwa w dynamicznym układzie społecznym w długim horyzoncie czasowym. W ten sposób zainteresowanie przesunęło się z debaty na temat słuszności/nie słuszności idei społecznej odpowiedzialności na kwestie rzeczywistych zachowań przedsiębiorstw w obszarze społecznym.12 Oznacza to, że na pierwszy plan wysunięto strukturalne i organizacyjne przygotowanie przedsiębiorstwa do odpowiedniego reagowania na pojawiające się problemy społeczne. W efekcie przedmiotem zainteresowania stały się bardziej problemy techniczne i moralnie neutralne. Jak podaje M. Rybak “w miejsce doktryny społecznej odpowiedzialności CSR (Corporate Social Responsibility) pojawiła się koncepcja społecznego reagowania CSR2 i następnie koncepcja społecznego wkładu CSR3”.13 W koncepcji społecznego wkładu nacisk jest położony na odpowiednie wzory zachowań, mechanizmy, struktury, procedury, które pozwolą przedsiębiorstwu na właściwe reagowanie na społeczne oczekiwania czy żadania.14 Ponadto przyjmuje się tu, że strukturalno-organizacyjne rozwiązania determinują rodzaj i zakres społecznego reagowania – czyli również sposób traktowania spraw społecznych przez przedsiębiorstwo, a to w rezultacie przesądza o strukturze produkowanych dóbr, usług i o konkretnych sposobach funkcjonowania.

Jak pisze M. Rybak “ w związku z potrzebą projektowania i realizacji przez przedsiębiorstwa strategii społecznego wkładu, wysiłek badaczy został ukierunkowany na stworzenie zintegrowanych modeli społecznie odpowiedzialnego działania przedsiębiorstw”.15 Najbardziej znane są trójwymiarowe modele opracowane przez S.L.Wartricka, P.L.Cochrana16 i D.J.Wood.17Trzy wymiary tych modeli to:

1) zasady odzwierciedlające aktualny dorobek nauki w zakresie społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstwa

2 ) procesy, czyli reakcje przedsiębiorstwa na pojawiające się problemy społeczne

3) polityka, czyli model zarządzania społecznie odpowiedzialnego

S.L.Wartrick i P.L.Cochran jako pierwsi zaakcentowali, że “ społeczeństwo powinno przejść od zwykłej identyfikacji problemów społecznych do zarządzania nimi”. Chcieli Oni opracować model zarządzania przydatny w praktyce. Kierowali się następującymi pytaniami:



Jaka struktura organizacyjna jest najlepsza dla realizacji podjętego celu?

Jaką rolę powinno odegrać kierownictwo w wyborze najlepszego sposobu reagowania korporacji na pojawiające się problemy społeczne?

Jakie zmiany w systemie wynagradzania zapewnią bardziej efektywną reakcję na kwestie społeczne?

W jaki sposób zinstytucjonalizować i zintegrować politykę społecznego działania z ogólną polityką i strategią firmy? 18

Wartick i Cochran przy konstrukcji modelu społecznego wkładu wykorzystali piramidę Carrolla, ale jej poszczególne komponenty potraktowali jak zasady. Zatem zarówno w modelu Wartricka i Cohrana jak i w koncepcji Carrolla zyskowność jest najbardziej fundamentalną zasada każdej indywidualnej korporacji.

Autorką najbardziej zaawansowanego, zintegrowanego, społecznie odpowiedzialnego działania jest wspomniana wcześniej D.J.Wood, która nawiązując do modelu poprzedników proponuje aby:

1) traktować reakcję korporacji na problemy społeczne jako zbiór ( sekwencję) zachowań, działań, a nie jako pojedyńczy akt lub proces

2) traktować zaproponowaną przez Warticka i Cochrana politykę społecznie odpowiedzialnego reagowania jako działanie, które prowadzi do określonych, obserwowalnych wyników.

Według D.J.Wood społeczne działanie to dynamiczna i wieloaspektowa koncepcja kierowania. Autorka zwraca uwagę na kooperacje i koherencje odpowiedzialności na każdym z trzech poziomów: indywidualnym, organizacyjnym ( konkretnego przedsiębiorstwa) i instytucjonalnym.

Na poziomie indywidualnym pojedyńcze osoby podejmujące decyzję i działania w firmie traktowane są jako agenci moralni firmy i społeczeństwa. Na poziomie organizacyjnym zwraca się uwagę, że konkretna firma, będąca w relacjach z innymi (firmami) zobowiązana jest do przestrzegania norm prawnych, etycznych obowiązujących w danym społeczeństwie. Jest to warunek zachowania prawidłowych relacji handlowych, społecznych pomiędzy uczestnikami rynku, oraz ładu społeczno-gospodarczego, co z kolei jest nieodzownym warunkiem do “robienia biznesu”. Pierwotna funkcja biznesu (przedsiębiorstwa jako instytucje for profit) to funkcja ekonomiczna. Przedsiębiorstwa, aby przetrwać muszą realizować swój pierwotny, ekonomiczny cel, ale potrzebują one również, jako instytucje gospodarcze zewnętrznej introspekcji, która zapewni im legitymizację. Owa “ introspekcja zewnętrzna pozwala na ocenę w jakim stopniu przyjęte w określonym czasie mechanizmy podziału władzy i odpowiedzialności pozwalają przedsiębiorstwu na realizację ich podstawowego celu w zmieniających się warunkach. [...] Legitymizacja biznesu zależy od stopnia, w jakim biznes realizuje postawiony przed nim cel ekonomiczny”19

I tak legitymizacją na poziomie makrostruktur jest przyjęcie przez państwo jakiejś doktryny legislacyjnej, na której opiera się właściwy dla danego społeczeństwa model przedsiębiorstwa. (Np. w USA przyjęto w odniesieniu do korporacji przemysłowej, że działa ona na zasadzie ograniczonej odpowiedzialności. Ponadto nadając jej osobowość prawną, uznano możliwość funkcjonowania korporacji przemysłowej w czasie dłuższym niż życie człowieka i w szerszym zakresie niż może podjąć się osoba lub grupa osób. Wzrost liczby wspólników i ich zróżnicowanie powoduje, iż nastąpuje oddzielenie funkcji właścicielskich od funkcji zarządczych. )

Natomiast legitymizacja korporacji przemysłowej na poziomie mikrostruktur to ciągły proces (ciągły, ze względy na zmieniające się normy, wartości społeczne) pozyskiwania akceptacji społecznej dla działalności konkretnego przedsiębiorstwa w najbliższym jego otoczeniu.

W modelu Wood pierwszorzędnym celem korporacji jest przestrzeganie obowiązujących norm i wartości społecznych, zyskiwanie życzliwości, zaufania społecznego. A.B. Carroll również uważa, że pewien zakres zaufania publicznego jest nieodzowny do efektywnego działania korporacji.



Wcześniej omawiane modele społecznej odpowiedzialności opierają się na prymacie zysku, czyli możemy domagać się społecznej odpowiedzialności korporacji tylko od tych przedsiębiorstw, które już osiągnęły zysk. Takie rozwiązanie stwarza zagrożenie, że menadżerowie zawsze będą odpowiadać, iż ich korporacja jest za mało zyskowna by realizować postulat społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw. Natomiast D.J.Wood w swoim modelu nie stawia znaku równości pomiędzy funkcjami korporacji jako instytucji typu for profit a funkcjami konkretnych korporacji. Jej model przyznaje pierwszeństwo wartościom moralnym, etycznym nad pozostałymi, czyli należy do modeli before profit obligation.

1M. Rybak: Etyka menadżera – społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw, PWN, W-wa 2004, s. 28.

2K. Davis, R. Blomstrom: Business and Society: Environment and Responsibility, 1975

3Carroll, Business and Society: ethics and Stakeholder Management, 1993, s. 31-32.

4 H. Kung, Pokój na świecie – światowe religie – światowy ethos, [w:] Sekuła J. (red.) Idea etyczności globalnej, wyd. Seculum, Siedlce 1999, s. 386

5A.B.Carroll: Business and Society, ethics and Stakeholder Management, 1993, s. 31

6M. Raybak: Etyka menadżera – społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa, PWN, W-wa, 2004, s.31

7M. Raybak: Etyka menadżera – społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa, PWN, W-wa, 2004, s.31

8M. Rybak: Etyka menadżera – społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa, PWN, W-wa, 2004, s.32.

9Ibidem, s. 32.

10Ibidem, s. 32.

11R. Ackerman, B. Bauer, Corporate Social Responsiveness, The modern Dilemma, Reston, Va Reston 1976.

12M. Rybak: Etyka menadżera – społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa, PWN, W-wa, 2004, s.35.

13Ibidem, s. 35.

14W. C. Frederick: From CSR1 to CSR2, “Business and Society”, sierpień 1994, s.151-161.

15Ibidem, s. 36.

16S.L.Wartrick, P.L.Cohran: The evolution of the Corporate Social Performance Model, “Academy of Managment Review” 1985, vol. 10. nr.4.

17D.J.Wood: Corporate Social Performance Revisited, Academy of Managment Review”1991, nr. 4.

18S.L.Wartrick, P.L.Cohran: The evolution of the Corporate Social Performance Model, “Academy of Managment Review” 1985, vol. 10. nr.4,s.758-769.

19Cyt za. M. Rybak: Etyka menadżerska - społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa, PWN, W-wa, 2004, s 38, D.J.Wood: Corporate Social Performance Revisited, Academy of Managment Review”1991, nr. 4. s. 695-697.





©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna