Materiały pomocnicze dla klas II [kontrakt nr 2] Wybuch I przebieg powstania listopadowego przyczyny



Pobieranie 94.77 Kb.
Data08.05.2016
Rozmiar94.77 Kb.
materiały pomocnicze dla klas II [KONTRAKT NR 2]

Wybuch i przebieg powstania listopadowego
1. PRZYCZYNY

a) pośrednie: początki panowania Mikołaja I (okrutne zdławienie buntu dekabrystów) zapowiadały dalsze łamanie Konstytucji przez carat,



  • sprzeczność interesów Królestwa Polskiego i Rosji; celem Rosji utrzymanie imperium; celem Królestwa Polskiego odzyskanie niepodległości,

  • brutalne postępowanie wielkiego księcia Konstantego z wojskiem polskim wzmacniało nastroje buntu i odwetu,

  • niezadowolenie młodzieży z braku perspektyw i rosnącej wszechobecności rozbudowanego systemu policyjnego,

  • działalność tajnych organizacji o charakterze niepodległościowym (m.in. Związku Wolnych Braci Polaków, Wolnomularstwa Narodowego, Towarzystwa Patriotycznego, Stowarzyszenia Podchorążych),

  • plany użycia wojska polskiego do tłumienia powstania belgijskiego i rewolucji lipcowej we Francji,

b) bezpośrednie: obawy podchorążych przed wykryciem ich spisku i ewentualnymi aresztowaniami.

2. CHARAKTERYSTYKA GŁÓWNYCH OBOZÓW POLITYCZNYCH W POWSTANIU LISTOPADOWYM

  • konserwatyści: pod przywództwem Adama Jerzego Czarteryskiego: przeciwni środkom rewolucyjnym. Zasłaniali się obawą przed wywołaniem wśród rządów europejskich wrażenia, że polskie powstanie ma charakter rewolucji społecznej. Brak haseł agrarnych. Całe swe nadzieje wiązalI z sukcesami regularnej armii oraz działalnością dyplomatyczną. Wojna toczona z Rosją miała ułatwić mocarstwom zabranie głosu w sprawie polskiej (obrona uchwał kongresu z 1815 r.). Nie wierzyli w siły własnego narodu. Szukali poparcia w Austrii, Francji i Anglii,

  • kaliszanie: ugrupowanie centrowe (Bonawentura i Wincenty Niemojowscy). Odrzucali myśl o poruszeniu mas, o wojnie ludowej. W 1831 r. postawili wniosek oczynszowaniu chłopów. Zwolennicy modelu rządów opartych na konstytucji z 1815 r. Uznawali pożytek niektórych reform wewnętrznych, które zjednałyby ludność dla powstania. Nadzieje dyplomatyczne wiązali z Francją,

- Towarzystwo Patriotyczne: zwane też Klubem Patriotycznym (uwaga - nie mylić z Towarzystwem Patriotycznym z lat 1821-1826): ugrupowanie lewicowe (Joachim Lelewel, Maurycy Mochnacki). Założone l XII 1830, rozbite 4 XII 1830, wznowione 19 I 1831 i rozwiązane 17 VIII 1831. Wspólna była całemu Towarzystwu postawa niepodległościowa, gotowość prowadzenia wojny, aż do wyzwolenia Polski w granicach przedrozbiorowych. W szczegółach rysowały się różnice pomiędzy lewicą i prawicą Towarzystwa. Radykalna lewica (Krępowiecki, Czyński, Puławski, Kozłowski) opowiadała się za republiką zapewniającą demokratyczne wolności, za rzeczywistym, a nie formalnym zrównaniem stanów, za konkretnymi ulgami dla chłopów (uwłaszczenie dla chłopów - żołnierzy). Widzieli powstanie jako ruch, w którym ważną rolę odegrałaby partyzantka chłopska.

3. PRZEBIEG POWSTANIA

  • plan akcji spiskowców Piotra Wysockiego przewidywał wszczęcie powstania - mimo zaniechania szerszej agitacji - przy założeniu spontanicznego poparcia armii Królestwa Polskiego i społeczeństwa. Kierownictwo powstania chciano pozostawić politykom, których zamierzano postawić przed faktem dokonanym,

  • w noc listopadową (29 XI 1830 r.) doszło do nieudanego ataku spiskowców na Belweder i ucieczki Konstantego. Kiedy generalicja odmówiła objęcia dowództwa nad powstaniem, zrozpaczeni podchorążowie zabili generałów: Ignacego Blumera, Stanisława Trębickiego, Maurycego Hauke, Stanisława Potockiego,

  • powstanie podtrzymywał lud Warszawy oraz batalion 4 pułku piechoty (tzw. czwartacy), dzięki czemu doszło do zdobycia Arsenału. Z militarnego punktu widzenia noc listopadowa nie przyniosła znaczących rezultatów ze względu na brak zdecydowanych działań po obu stronach. Doszło do wy­ cofania się wojsk rosyjskich i wiernych Konstantemu oddziałów polskich ze stolicy,

  • od początku kontrolę nad powstaniem przejęli konserwatyści, nie chcąc dopuścić do rozruchów społecznych i licząc na korzystne rozstrzygnięcie negocjacji z carem (na czele delegacji K. Drucki-Lubecki),

  • Rada Administracyjna przekształciła się w Rząd Tymczasowy (3 XII 1830 r.), a gen. Józef Chłopicki przejął władzę dyktatorską (5 XII 1830 do 711831),

  • niepowodzenie rokowań z carem spowodowało dymisję dyktatora gen. Chłopickiego. Wodzem naczelnym (formalnym) został gen. Michał Radziwiłł (20 I - 26 II 1831),

  • uchwała Sejmu o detronizacji Romanowych (I 1831 r.) była symbolem niepodległości Polski i zapowiedzią rychłej wojny z Rosją,

  • 5.II.1831 r. armia rosyjska pod dowództwem gen. Iwana Dybicza przekroczyła granice Królestwa Polskiego,

  • pierwsze zwycięskie starcie pod Stoczkiem Łukowskim korpusu gen. Józefa Dwernickiego (14 II) dowiodło znakomitego wyszkolenia i waleczności wojska polskiego,

  • nierozstrzygnięta bitwa pod Grochowem (24/25 II) zdecydowała o odwrocie armii Dybicza spod Warszawy (dowodzący w czasie bitwy gen. J. Chłopicki został ranny),

  • podjęte od marca do kwietnia operacje wojskowe przeciw Rosjanom przygotowane przez gen. Ignacego Prądzyńskiego przyniosły m.in. zwycięst­ wa pod Wawrem, Dębem Wielkim, Iganiami,

  • punktem zwrotnym w wojnie była nieudana wyprawa wodza naczelnego gen. Jana Skrzyneckiego przeciw gwardiom carskim, zakończona klęską pod Ostrołęką (26 V),

  • w maju i czerwcu klęskę poniosło powstanie na Ukrainie (korpus gen. Dwernickiego) i na Litwie (gdzie operował korpus gen. A. Giełguda),

  • w lipcu rozpoczęła się kontrofensywa armii rosyjskiej dowodzonej przez feldmarszałka Iwana Paskiewicza; Rosjanie sforsowali Wisłę (17-21 VII) i podeszli pod Warszawę od strony zachodniej,

  • 15 VIII - rozruchy w Warszawie inspirowane przez Towarzystwo Patriotyczne; lud dokonał samosądu nad generałami podejrzanymi o zdradę (zginęły 54 osoby); sytuację opanował gen. Jan Krukowiecki mianowany wkrótce (17 VIII) premierem rządu (po dymisji Czartoryskiego) z władzą dyktatorską,

  • atak Rosjan na Warszawę od strony Woli dzielnie bronionej przez artylerzystów gen. Józefa Sowińskiego, doprowadził do podpisania aktu kapitulacji stolicy (8 IX), którą opuściły oddziały powstańcze,

  • we wrześniu i październiku oddziały polskie, ulegając demoralizacji, przekroczyły granice Prus i Austrii, gdzie zostały internowane; ostatnimi punktami oporu twierdze Modlin i Zamość (21 X).

4. BITWY POWSTANIA LISTOPADOWEGO

  • pod Stoczkiem (14 II 1831) - wygrana J. Dwernicki

  • pod Dobrem (17 II 1831) - wygrana J. Skrzynecki

  • pod Wawrem (19-20 II) - nierozstrzygnięta F. Żymirski

  • pod Białołęką (24-25 II) - wygrana J. Krukowiecki

  • pod Grochowem (25 II) - nierozstrzygnięta J. Chłopicki

  • pod Wawrem (31 III) - wygrana M. Rybiński

  • pod Dębem Wielkim (31 III) - wygrana L. Bogusławski

  • pod Iganiami (10 IV) - wygrana I. Prądzyński

  • pod Ostrołęką (26 V) - przegrana J. Skrzynecki

  • Warszawa (6-7 IX) - przegrana (obrona Woli - J. Sowiński)

5. PRZYCZYNY KLĘSKI POWSTANIA

- powstanie listopadowe, trwające 10 miesięcy, nazywane jest w historiografii powstaniem straconych szans. Było to jedyne powstanie narodowe w XIX w., które dysponowało zapleczem materialnym dającym szansę Polakom na militarne pokonanie Rosji i „wybicie się na niepodległość",



  • powstanie natychmiast po wybuchu przeszło pod kierownictwo ludzi, którzy ewentualne zwycięstwo militarne, dające szansę sukcesu w rokowaniach politycznych z Rosją, uważali za największe zagrożenie własnej pozycji politycznej i społecznej,

  • błędy w dowodzeniu na szczeblu strategicznym, zrezygnowanie przez gen. Chłopickiego z marszu na Wilno który przyniósłby połączenie 40-tysięcznego Korpusu Litewskiego z 30-tysięczną armią Królestwa, co dałoby przewagę liczebną nad wojskami rosyjskimi; niezdecydowanie dowódców polskich, niewykorzystanie planów ofensywnych gen. Ignacego Prądzyńskiego (nazywanego przez niektórych historyków Chopinem strategii wojskowej), oddanie inicjatywy przeciwnikowi,

  • przewaga militarna Rosjan (130 tyś. armia, możliwości mobilizacji większych sił) nad Polakami (armia ok. 70 tyś., problemy z uzbrojeniem),

  • brak udziału całego społeczeństwa w walkach z armią rosyjską; niepodjęcie stosownych decyzji politycznych (kwestia uwłaszczenia chłopów),

  • złudne nadzieje na pomoc zachodnią. Europa pozostała więcej niż obojętna, zaś papież Grzegorz XVI wręcz potępił powstanie jako bunt przeciwko prawowitej władzy.

6. ZNACZENIE POWSTANIA

  • powstanie listopadowe uniemożliwiło Rosji podjęcie zbrojnej interwencji przeciwko rewolucji lipcowej we Francji i sierpniowej w Belgii,

  • miało charakter szlachecki,

  • wywołało represje popowstaniowe szczególnie dotkliwe w zaborze rosyjskim, które jednak nie ominęły także pozostałych dwóch zaborów.

7. SKUTKI POWSTANIA

  • bezpośrednio po stłumieniu powstania rozpoczął się szereg represji zarówno w stosunku do instytucji państwowych, jak i uczestników powstania. Represjom patronował nowy namiestnik - feldmarszałek Iwan Paskiewicz, nagrodzony również za szturm Warszawy tytułem księcia warszawskiego. Rządy nowego namiestnika cechowała szczególna bezwzględność w tępie­niu dążeń narodowych i aspiracji niepodległościowych Polaków. Polityce represji sprzyjało wprowadzenie w 1833 r. stanu wyjątkowego (wojen­nego), który w obowiązywał blisko 25 lat i podporządkowywał administra­cję cywilną w kraju carskim dowódcom, jako lokalnym naczelnikom wo­jennym,

- rządy Paskiewicza w Królestwie nazwano później „nocą paskiewiczowską". Symbolem nowego porządku stała się wybudowana w Warszawie twierdza wojskowa - Cytadela, będąca zarazem niezwykle ciężkim więzieniem politycznym.

  • wcielenie do armii carskiej kilkudziesięciu tysięcy żołnierzy polskich i wysłanie ich do walk na Kaukazie lub na Syberię,

  • skazanie na więzienie i ciężkie roboty w Rosji (tzw. katorga) kilkusetwybitnych uczestników powstania (m.in. Wincentego Niemojowskiego i Piotra Wysockiego),

  • konfiskata majątków skazanych uczestników powstania oraz emigrantów,

  • obciążenie Królestwa wysoką kontrybucją (22 min rubli) oraz obowiązkiem utrzymywania 100 tyś. rosyjskiej armii okupacyjnej,

- zbudowanie na koszt Królestwa twierdz w Modlinie i Dęblinie oraz Cytadeli w Warszawie

  • zniesienie konstytucji i zastąpienie jej Statutem Organicznym (1832), według którego: zlikwidowano unię i inkorporowano Królestwo do Cesarstwa Rosyjskiego jako jego prowincję, zlikwidowano sejm i armię Królestwa,

  • zlikwidowano dwie Komisje rządowe (wojny, wyznań religijnych i oświecenia publicznego),

  • 1841 - zlikwidowano Radę Stanu (funkcjonowała ona jako tzw. II Rada Stanu - centralny organ władzy w Królestwie Polskim w latach 1832-1841) i Sąd Najwyższej Instancji Królestwa (1841) oraz wydziały kasacyjne w Sądzie Apelacyjnym a w ich miejsce wprowadzono dwa departamenty Rządzącego Senatu: IX i X,

  • przemianowano województwa na gubernie (1837); zarządzali nimi gubernatorzy, a nie zarządy wojewódzkie jak przed powstaniem,

  • zlikwidowano polski kodeks karny.

  • likwidacja ulg celnych z Rosją,

  • zaprowadzenie rosyjskich miar i wag (1841),

  • zaprowadzenie rosyjskiego systemu monetarnego (1841) - rubli i kopiejek,co spowodowało, iż Bank Polski nie mógł odtąd emitować pieniędzy.

  • szlachta nie posiadająca ziemi straciła prawa szlacheckie,

  • obsadzanie wyższych stanowisk w Królestwie Rosjanami, ciągle jednak na stanowiska urzędnicze władze carskie powoływały Polaków,

  • utworzenie Warszawskiego Okręgu Naukowego (1839), co oznaczało podporządkowanie szkolnictwa w Królestwie władzom rosyjskim,

  • zaprowadzenie w Królestwie rosyjskiego kodeksu karnego (1847),

  • rozwiązanie niemal wszystkich klasztorów katolickich, 1839 likwidacja kościoła unickiego (greckokatolickiego) - włączenie go do kościoła prawosławnego (pomagał metropolita Józef Siemaszko),

  • zamknięcie Uniwersytetu Warszawskiego i Towarzystwa Przyjaciół Nauk,

  • likwidacja Uniwersytetu Wileńskiego, Liceum Krzemienieckiego i innych polskich gimnazjów - w zamian rozwijano szkolnictwo rosyjskie.

8. SKUTKI REPRESJI

  • stopniowe ograniczanie autonomii Królestwa Polskiego,

  • wzrastająca niechęć społeczna do zbrojnych działań powstańczych,

  • ukształtowanie się taktyki pracy organicznej,

postępująca rusyfikacja Polaków służących w wojsku rosyjskim oraz zatrudnionych w administracji rządowej i zmuszanych do współpracy z obcym aparatem władzy.
Wybuch i przebieg powstania styczniowego

1. PRZYCZYNY

a) pośrednie:

  • liberalizacja w Królestwie Polskim po śmierci cara Mikołaja I (reformy Michaiła Gorczakowa i Aleksandra Wielopolskiego) nie spełniała jednak poziomu aspiracji społecznych w tym względzie,

  • ożywienie patriotyczne społeczeństwa polskiego na początku lat 60-tych: obchody rocznic i świąt narodowych, działalność konspiracyjna,

  • represje caratu przeciwko działalności niepodległościowej wzmagały opór społeczny,

b) bezpośrednia: branka (nadzwyczajny pobór do wojska na podstawie ustalonych wcześniej przez władze z udziałem policji list poborowych) zarządzona na rozkaz Aleksandra Wielopolskiego.

2. OBOZY POLITYCZNE W CZASIE POWSTANIA STYCZNIOWEGO

a. Czerwoni: dążyli do nadania powstaniu charakteru ludowego. Utworzyli Rząd Tymczasowy, który 22 I 1863 r. wydał Manifest, proklamujący:

  • zniesienie różnic stanowych i natychmiastowe uwłaszczenie za odszkodowaniem dla ziemian z funduszy państwowych,

  • dla bezrolnych, którzy by przystąpili do powstania, 3-morgowe gospodarstwa z dóbr narodowych,

  • potwierdzenie praw chłopów do dalszego korzystania z serwitutów,

b. Biali: do włączenia się do powstania skłaniała ich obawa przed radykalizmem Czerwonych i sytuacja międzynarodowa (Bismarck proponował carowi pomoc w stłumieniu powstania),

  • liczyli na poparcie państw zachodnich, a powstanie traktowali jako demonstrację sił. Hamowali dopływ chłopów do powstania, a głównie skupili się na formowaniu podziemnego państwa,

  • powstał Rząd Narodowy z wydziałami spraw wewnętrznych, zagranicznych, wojny, skarbu, prasy. Posiadał pocztę, służbę dyplomatyczną, policję.

  1. PRZEBIEG POWSTANIA

a) rok 1863:

  • od 22 I ataki powstańców na garnizony rosyjskie przeprowadzone zgodnie z wcześniejszym planem nie powiodły się; powstańcom nie udało się zdobyć Płocka, gdzie miał się ujawnić Tymczasowy Rząd Narodowy; początkowo powstaniem dowodził naczelnik Warszawy Stefan Bobrowski, podpisanie konwencji Alvenslebena między Rosją a Prusami (8 II) — król pruski obiecał Aleksandrowi II pomoc w stłumieniu powstania na ziemiach polskich. W razie potrzeby wojska rosyjskie i pruskie mogły przekraczać granice dzielącą obydwa państwa,

  • 17 II - do Królestwa przybył Ludwik Mierosławski, który został wy­znaczony na dyktatora powstania. Po poniesieniu dwóch porażek w bitwach na Kujawach L. Mierosławski opuścił kraj,

  • w marcu do powstania przystąpili biali, liczący na interwencję zbrojną mocarstw zachodnich (Francji i W. Brytanii),

  • wybuch powstania na Litwie, krwawo stłumionego przez gen. Murawiowa („Wieszatiela"). Rozszerzenie powstania na ziemie litewsko-ruskie, pod­ważające zasadę przynależności tych terytoriów do Rosji, przyczyniło się do dalszego wzmożenia nastrojów szowinistycznych w społeczeństwie rosyj­skim,

  • sukcesy oddziału Mariana Langiewicza w walkach pod Staszowem i Pieskową Skałą,

  • 10-19 III - dyktatura gen. M. Langiewicza - osaczony przez oddziały rosyjskie, został on zmuszony do przekroczenia granicy austriackiej, gdzie go internowano; w tym czasie nastąpiło również rozbicie oddziałów: Walentego Lewandowskiego i Zygmunta Padlewskiego; w kwietniu cał­kowite rozbicie oddziału Dzieci Warszawskich pod Budą Zaborowską w lasach babickich,, biali przejęli pełną kontrolę nad powstaniem,

  • w maju wybuchło powstanie na Ukrainie (trwało bardzo krótko i rozwinęło się najsłabiej),

  • l0.V biali doprowadzili do przekształcenia Tymczasowego Rządu Narodowego w Rząd Narodowy rezydujący w Warszawie, kontekst międzynarodowy: w 1863 powstanie weszło w nową fazę, charakteryzującą się podporządkowaniem go polityce zagranicznej Anglii, Francji i Austrii. W momencie zawarcia tzw. konwencji Alvenslebena Francja zareagowała gniewnie i wystąpiła w obronie powstania. 20 lute­go 1863 Napoleon po raz pierwszy interweniował w-tej sprawie u Aleksandra II, następnie trzykrotnie, w "kwietniu, czerwcu i sierpniu trzy państwa: Anglia, Francja i Austria podjęły interwencje dyplomatyczne w sprawie pol­skiej w Petersburgu. Domagano się przywrócenia reform w Królestwie w tych granicach, jakie uzyskał Aleksander Wielopolski. Noty motywowa­no współodpowiedzialnością mocarstw za realizację traktatu wiedeńskie­go z 1815. Przyłączyły się do nich również Włochy, Hiszpania, Turcja, Dania, Szwecja. W obronie Kościoła w Polsce wystąpił także papież Pius IX,

  • interwencje te spowodowały pojawienie się nastrojów wojennych na Za chodzie, co zmieniło stosunek różnych kręgówopinii publicznej do sprawy polskiej. Na początku była ona generalnie życzliwa walce Polaków, ale w obliczu histerii wojennej sympatia ostygła, wręcz w niektórych kręgach zamieniła się we wrogość do powstania. Carski minister spraw zagranicznych Aleksander Gorczakow odrzucił stanowczo interwencję dyplomatyczną mocarstw,

  • niepowodzenie interwencji dyplomatycznej mocarstw zachodnich spowodowało, począwszy od lata 1863 r., zdecydowane działania armii rosyjskiej (Teodor Berg) przeciwko powstańcom. Armia rosyjska liczyła 340 tyś. żołnierzy,

  • powstanie przekształciło się w demonstrację zbrojną; walki pojedynczych oddziałów w różnych częściach Królestwa Polskiego. Powstańcy stoczyli łącznie 1200 bitew i potyczek, ale nigdy nie udało im się na trwałe opanować jakiegoś terenu; w lipcu zwycięska kampania gen. M. Heydenreicha Kruka na Lubelszczyźnie; 8 VII - zwycięstwo pod Chruśliną, Żyżynem; 24 VIII - klęska jego oddziału pod Fajsławicami; 29 VIII - klęska gen. E. Taczanowskiego pod Kruszyną,

  • we wrześniu kontrolę nad powstaniem przejęli czerwoni,

  • 19 IX - nieudany zamach na Teodora Berga (namiestnika Królestwa Polskiego),

  • 17 X - początek dyktatury Romualda Traugutta. W grudniu wydał dekret o reorganizacji sił zbrojnych, na mocy którego tworzono oddziały regularnej armii (kompanie, pułki, korpusy). Traugutt wyznaczył komisarzy pełnomocnych, którzy mieli zadbać o bezwzględną realizację dekretów uwłaszczeniowych. Nastąpiło podporządkowanie wojewódzkich komisarzy pełnomocnych wojskowym naczelnikom województw,

b) rok 1864

  • w lutym działania oddziałów gen. Józefa Hauke-Bosaka, w Górach Świętokrzyskich; bitwa pod Opatowem, załamanie się partyzantki gen. Hauke-Bosaka,

  • rozbicie oddziałów: Borelowskiego, Czachowskiego, Mackiewicza na Żmudzi,

  • 2 III - ukaz carski o uwłaszczeniu chłopów, miał na celu odciągnięcie chłopów od powstania,

  • w kwietniu aresztowano Romualda Traugutta,

  • 5 VIII - stracono na Cytadeli w Warszawie R. Traugutta i członków Rządu Narodowego: Rafała Krajewskiego, Józefa Toczyskiego, Romana Żuliń- skiego i Jana Jeziorańskiego,

  • w grudniu Rosjanie aresztowali ostatniego naczelnika Warszawy - Aleksandra Waszkowskiego,

  • ostatnim oddziałem powstańczym był oddział księdza Stanisława Brzóski, operujący do wiosny 1865 r. na Podlasiu.

4. ORGANIZACJA PAŃSTWA PODZIEMNEGO:

  • na czele państwa stał Rząd Narodowy, podzielony na wydziały (ministerstwa) - spraw wewnętrznych, spraw zagranicznych, skarbu, wojny, prasy, policji; posiadał służbę dyplomatyczną,

  • kraj podzielono na okręgi wojskowe (na czele okręgu stał wojewódzki naczelnik wojskowy),

  • w całym kraju istniała rozgałęziona sieć administracji, policji, sądów, prasy i ludzi ściągających podatki na rzecz powstania. Rozkazy, pisane na słynnych „siwych papierkach", nie podpisane, a tylko opatrzone pieczątką, były powszechnie wykonywane,

  • działały podziemne drukarnie - wydawano polską prasę,

  • w powstaniu wzięło udział łącznie około 200 tyś. powstańców, liczba powstańców w oddziałach nie przekraczała jednorazowo 30 tyś. Miało ono charakter walk partyzanckich ze względu na zbyt dużą dysproporcję sił i dużo gorsze uzbrojenie oddziałów polskich. W powstaniu wzięli udział ochotnicy z innych krajów: Węgrzy, Włosi, Niemcy, Czesi, Francuzi. Łącznie w powstaniu poległo około 20-25 tyś. powstańców.

5. SKUTKI POWSTANIA:

  • powstanie styczniowe trwało najdłużej ze wszystkich polskich powstań, objęło najszersze kręgi społeczeństwa i największy obszar. Było ogromnym przeżyciem dla całego narodu, głęboko zapadło w jego pamięć i przez kilka dziesięcioleci oddziaływało na polską myśl polityczną. Wyłoniło dowódców ze wszystkich grup społecznych,

  • osiągnęło swój cel społeczny: dało chłopom ziemię na warunkach, które rząd carski musiał następnie zaakceptować, co spowodowało, że w Królestwie Polskim uwłaszczenie wsi było korzystniejsze niż w Rosji. Podobnie było na ziemiach litewsko-ruskich, gdzie carat zmienił z korzyścią dla chłopów zasady rosyjskiej reformy uwłaszczeniowej z 1861 r. na mocy „Poprawki z l marca" 1863 r.,

  • powstanie styczniowe zamknęło okres walk narodowowyzwoleńczych o antyfeudalnym ostrzu społecznym,

  • poparcie, z jakim powstanie spotkało się na Śląsku, Pomorzu, Warmii, Mazurach świadczyło, że proces uświadomienia narodowego na tych terenach znacznie się rozwinął od czasu Wiosny Ludów,

  • powstanie wywarło duży wpływ na wyobraźnię artystów, malarzy, poetów, powieściopisarzy. Adam Asnyk, Mieczysław Romanowski, Józef Narzymski, Maksymilian Gierymski, Artur Grottger, Ignacy Sewer Maciejowski byli powstańcami i ich twórczość szczególnie odzwierciedlała ówczesne nastroje. Tradycja powstańcza oddziaływała na twórców kultury jeszcze przez kilka dziesięcioleci,

klęska powstania oraz zmiana układu sił w Europie, wynikająca z klęski Francji w 1870 i utworzenia cesarstwa niemieckiego, oznaczały ostateczne przekreślenie nadziei na efektywną pomoc mocarstw zachodnich jako sojuszników sprawy polskiej. Zawarty w Berlinie w 1872 r., w setną rocznicę I rozbioru Polski sojusz trzech cesarzy: Aleksandra II, Franciszka Józefa i Wilhelma I obrócił w niwecz wszelkie nadzieje niepodległościowe Polaków. Pozostawało więc pogodzić się przynajmniej chwilowo z istniejącą sytuacją. Zwiększyło to społeczeństwie wpływy zwolenników pracy organicznej; w życiu kulturalnym pojawiła się negacja walki narodowowyzwoleńczej — pozytywizm.

Źródła

POWSTANIE LISTOPADOWE

Mobilizacja armii polskiej


Mikołaj I, Ukaz o mobilizacji -6 listopada 1830 r.

Jego Cesarska Mość osądził za przyzwoite rozkazać, aby od tej chwi­li stanęły na stopie wojennej korpusy następujące: 1-szy i 2-gi korpus piechoty, 3-ci i 5-ty korpus jazdy rezerwowej, korpus oddzielny litew­ski, korpus rezerwowy, znajdujący się pod rozkazami j.c.m. wielkiego księcia cesarzewicza Konstantego, armia polska, oraz stosowna liczba pułków nieregularnych Kozaków. (...)



Opanowanie Arsenału

Antoni Roślakowski, Noc 29 listopada 1830 w Warszawie

(...) Wykrzyknąłem z uniesieniem i z podniesieniem pałasza w górę: „Niech żyje Polska wolna, cała i niepodległa!", co w ogóle cała kompa­nia po trzykroć powtórzyła i przy wzięciu: na ramię broń, opowiedzia­łem o co rzecz idzie, i dodałem: „kto prawy syn Ojczyzny - za mną" -i udałem się wraz z kompanią w porządku bojowym przy śpiewie „Jeszcze Polska nie zginęła, póki my żyjemy" (...) przez ulicę Zakro-czymską, obok koszar Sapiehy (...). A bagnet dywizjonu 1-go, pod przewodnictwem por. Lubowidzkiego słał trupem wierne sługi Mikoła­ja, aż do placu Muranowskiego, gdzie się tłuszcza najemnicza na dwie podzieliwszy części, w największym nieporządku cofała do koszar wła­ściwych (...) zająłem (...) placówkę na Muranowskim, a to, żeby mieć (...) w obserwacji działa ruskie, wymierzone na ul. Franciszkańską oraz mieć w posiadłości (...) plac Muranowski, który był dla mnie bar­dzo korzystnym, raz, że na tym placu przecinałem komunikację z pla­cem Broni, na którym był uszykowany pułk grenadierów litewskich -ruski, z pułkiem 6-ciu kompanii grenadierów polskich, po wtóre, że o każdym ruchu wołyńców z koszar, w przeciągu kilku minut bywałem uwiadomiony. - A tak, tym szybkim manewrem, nie straciwszy, jak tylko jednego żołnierza w zabitych ani jednego rannego, stałem się pa­nem Arsenału w przeciągu 5 minut. Strata Moskali (...) jest następu­jąca: w zabitych - 60, rannych 130 (...).

I w tym to samym czasie, kiedy dywizjon Lubowidzkiego kłuł swym bagnetem zgraję najemniczą, to Zajączkowski zatrudniał się, z topo­rem w ręku, wyłamaniem drzwi Arsenału, by co żywiej rozdawać broń prawym synom wolności. I śmiało mogę powiedzieć, że już pod Arsena­łem było przeszło 6000 obywateli, oczekujących na broń i jeden dru­giemu prawie ją wydzierali, aby czem prędzej się uszykować w szeregi obrońców ojczyzny.

Dyktatura Chłopickiego


Józef Chłopicki, Odezwa do narodu -6 grudnia 1830 r.

Rodacy! Nadzwyczajne wypadki w stolicy Królestwa, świeżo wyda­rzone, nadzwyczajnych wymagały środków. Naglącym kraju potrzebom nie mogła Rada Administracyjna, pomimo przybrania nowych człon­ków, zaradzić. (...) Brakowało jedności i zgody. Nie było nikogo, co by wodze państwa w silnej trzymając dłoni, nadal życie i ruch dogorywa­jącemu już rządowi, nikogo, od którego by, jako pierwszego początku, wypływać mogły wszystkie - tyle ran zagoić, tylu nieszczęściom zapo­biec i tylu dobra powszechnego wymaganiom godnie odpowiedzieć po-winne, postanowienia. Ciągłe prace i całe obywatelstwo członków rządu bezsilnym się tu stawało, tak dzielnymi były przeszkody, z roz­przężenia władz i z niedostatku punktu zjednoczenia wszystkich po­mysłów wynikające.

Do tych (nie) dogodności przyłączyły się jeszcze wewnętrzne niesna­ski. Utworzono kluby. Każdy nowe postanawiał, nie już prośby, ale rozkazy, a w tym odmęcie różnymi namiętnościami powodowanych usi­łowań, o wszystkim myślano, wyjąwszy o położeniu kresu złemu, co krajowi upadkiem groziło. (...)

Przeważnie te widoki i one jedynie nakazały mi użyć na ocalenie oj­czyzny władzy, którą mi rząd, jako naczelnemu dowódcy wojsk poru-czył, a głos sumienia, który we wszystkich życia mego kolejach wy­łączną był postępowania mego przewodnią, wskazywał mi tymczasowo połączenie w mojej osobie władzy najwyższej za jedyny do ocalenia tego środek. Ogłosiłem się, aż do dalszej uchwały zwołanego już sejmu, dyktatorem. Przyrzekłem władzy tej na dobro tylko narodu używać. (...) Kiedy cała Europa opuszczała tego, przed którego zwycięskimi or­łami korzyły się dawniej narody, wierne i w nieszczęściu polskich wo­jowników roty otaczały do końca straconego władcę. Ale kiedy wszelką zawistne wrogi przebrały miarę, kiedy nie można było dokazać, aby się prawda do naczelników, fałszywymi wieściami uwodzonego narodu, przedarła, kiedy zamiast wolności, coraz nowe, chciwi nagród za pot-warze szafowanych, pochlebcy narzucali nam kajdany, powstanie na­sze, aż nadto jest usprawiedliwione. Nie może tego i serce króla nie uznać, gdy się on dowie jak go zwodzono. Do nas teraz należy, wszystko poświęcając dla postawienia się w możności używania swo­bód konstytucyjnych, pokazać, że godni ich jesteśmy. Niech żyje ojczy­zna!



Detronizacja Mikołaja I

Diariusz sejmu z r. 1830-1831

Działo się na posiedzeniu połączonych Izb Sejmowych dnia 25 stycz­nia 1831 r. w Warszawie.

Najświętsze i najuroczystsze umowy tyle tylko są nienaraszonemi, ile wiernie dotrzymywanymi z stron obydwóch. Długie cierpienia nasze znane światu całemu: przysięgą zaręczone przez dwóch panujących, a pogwałcone tylekroć swobody nawzajem i naród polski od wierności dziś panującemu uwalniają. Wyrzeczone na koniec przez samego cesa­rza Mikołaja słowa, że pierwszy z strony naszej wystrzał stanie się na zawsze zatracenia Polski hasłem, odejmując nam wszelką sprostowa­nia krzywd naszych nadzieję, nie zostawują jak rozpacz szlachetną.

Naród zatem polski, na sejm zebrany, oświadcza: iż jest niepodle­głym ludem i że ma prawo temu koronę polską oddać, którego godnym jej uzna, po którym z pewnością będzie się mógł spodziewać, iż mu za­przysiężonej wiary i zaprzysiężonych swobód święcie i bez uszczerbku dochowa.



Bitwa pod Grochowem

Wojciech Chrzanowski, Opisanie bitwy grochowskiej

Obie polskie kolumny, lewa i prawa, ruszają równocześnie - w tej samej chwili masa piechoty rosyjskiej, uszykowawszy się w Olszynie, wylewa się dwoma potokami z lasku ku polom grochowskim, wspiera­na ogniem 12 bateryj, które posunęły się naprzód. Przy huku dział i bębnów obie strony spotykają się na równinie paręset kroków z tej strony Olszyny. Lewa kolumna polska to jest Skrzynecki na czele puł­ków 4-go, 8-go, części 2-go, wpada na 14-tą dywizję rosyjską - przewracają, przepędza za Olszynkę - wybiegając z lasku uderza na dywi­zję 15 - tą, uszykowaną tutaj - rozbija ją, i bezładne tłumy obu dywi-zyj Rozena pędzi na stoki Dąbrowej Góry. Chłopicki z prawą kolumną przebywszy krzyżowy ogień dział rosyjskich, rzuca się na czoło III-ej dywizji, wysuwającej się w Olszynki ku Grochowu, rozgramia ją - prze­chodzi prawą krawędź lasku, uderza na sformowaną powtórnie dywizję - rozbijają, pędzi ku Wygodzie wraz z drugą dywizją, która przerażona klęską poprzedniej, miesza się, rozsypuje i cofa bezładnie za Wygodę ku lasom (...).

Dla rozstrzygnięcia całej sprawy i rozproszenia osłabionego, a nas­tępnie przełamanego nieprzyjaciela chciał Chłopicki ściągnąć spod Białołęki Krukowieckiego. (...) Lecz z powodu nieposłuszeństwa i nie­obecności generała Krukowieckiego nie było, gdy nadeszła stanowcza chwila, żadnej w rezerwie piechoty. (...)

Cała armia rosyjska wychodzi z popłochu, i czyniąc ostatnie wysile­nie uderza po raz trzeci na Olszynkę. Obie kolumny polskie Chłopic-kiego i Skrzyneckiego, mając na czele swoim pułk grenadierski i 4-ty, wstrzymują na płaszczyźnie przed Olszynką przez pół godziny natarcie całej armii rosyjskiej, nie tracąc w tak nierównym boju ani stopy ziemi. Na zasypujący je grad kul i kartaczy i na najstraszniejszy ze wszyst­kich ogień karabinowy kilkudziesięciu batalionów, odpowiadają cel­nymi strzałami, wspierane dzielnie ogniem dwóch baterii Nieszokocia i Rylskiego. Legli już wszyscy prawie naczelnicy batalionów w obu puł­kach polskich - pułki te jednak nie ustępują z pola.

(...) Zacięty bój trwa pod Olszynką. Ogromna bateria rozwija się na krańcu prawego skrzydła rosyjskiego przed Kawęczynem, zagłusza le-woskrzydłowe baterie polskie, razi z boku rzęsistym ogniem piechotę polską i lasek olszowy. Zawzięty bój trwa przed Olszynką. Obie dywizje Skrzyneckiego i Szembeka walczą z nadzwyczajnym męstwem przed frontem ich pada dwa razy z zabitym koniem generał Chłopicki, płaszcz jego przeszyty kulami, sam raniony lekko kartaczem.

Bitwa pod Iganiami

Ignacy Prądzyński, Pamiętnik historyczny i wojskowy o wojnie polsko-rosyjskiej w roku 1831

Przybywszy z 6 tys. wojska pod łganie i mając przed sobą korpus Rosena zatrzymałem się w krzakach między trzęsawiskiem i Muchaw-cem, ustawiłem szeregi, pozwoliłem im spocząć przez chwilę, po mę­czącym marszu, a sam z generałem Kickiem i kilku oficerami starałem się rozpatrzeć na pozycjach Rosjan. (...) oceniliśmy liczbę wojsk rosyjs­kich na 12 do 15 tys. Oddziela nas równina. (...)

Gdy wyszliśmy z krzaków, przejęto nas ogniem dwóch baterii. Bem rzucił się naprzód i odpowiedział ze swych dziesięciu armat, zająwszy od razu pozycję; ruch ten wykonał przepysznie. (...)

Wkrótce lekka artyleria rosyjska musiała się cofnąć za łganie. Część armat ugrzęzła; ósmy pułk polski zajął kraniec wsi i kawałek szosy. Kanonierzy rosyjscy, prażeni ogniem karabinowym na bliski dystans, uciekli ze swymi końmi; ugrzęzłe armaty dostały się do rąk naszych (...) na szosie zawiązała się mordercza bitwa na bagnety, w której Po­lacy zwyciężyli.

Kolumna rosyjska została złamana, wszystko, co szło na przodzie, dostało się do niewoli wraz z chorągwią. Część prawego skrzydła rosyj­skiego wymknęła się przez przejście w Chodowie albo też uciekła wprost przez Muchawiec, gdzie wielu utonęło. Większą część jednak ugrzęzłych armat zdołano wyciągnąć. Jeden pułk, liczący wprawdzie nie więcej niż 500 ludzi, który zajmował pozycję w Łączu, spóźnił się z odwrotem. Ponieważ łganie były już w rękach polskich, spotkawszy więc grenadierów w bliskości szosy, złożył broń bez boju.

Bitwa pod Ostrołęką

Jan Skrzynecki, Raport z bitwy pod Ostrołęką - 26 maja 1831 r.

(...) Dnia 26 rano stanowiska gen. Łubieńskiego zostały zaatako­wane z największą natarczywością przez samego feldmarszałka.

(...) Bardzo długo walka ograniczała się na wzajemnej rzezi. Jak my nie zdołaliśmy przerzucić nieprzyjaciela za most, tak też i on nie potra­fił przejść całym swoim wojskiem, pomimo największych wysileń. Ge­nerałowie osobiście prowadzili ataki. Z dwóch ataków, które ja sam prowadziłem, jeden na czele piechoty miał skutek bardzo pomyślny, gdyż nieprzyjaciela posuwającego się w znacznej sile przymusił do ustąpienia. Na koniec ku wieczorowi, nieprzyjaciel, znużony bezskute­cznymi wysileniami dnia tego cofnął swoje masy za rzekę, zostawiając tylko tyralierów, których, aż blisko mostu także cofnął, tak, iż zostaliś­my panami pobojowiska. (...)

Nie można jeszcze z dokładnością obliczyć wzajemnych strat, ponie­sionych w bitwie pod Ostrołęką - są one bardzo znaczne. Jeżeli nie­przyjaciel zasłał swoimi trupami plac boju po obu stronach Narwi, tak przyznać wypada, iż my mamy wiele zabitych i rannych. (...)



Ocena powstania listopadowego

Karol Marks, Mowa o Polsce-22 stycznia 1867 r.

Około 30 lat temu wybuchła we Francji rewolucja. Było to wydarze­nie, którego nie przewidziała petersburska opatrzność, która dopiero co zawarła z Karolem X tajny układ, w celu ulepszenia rządów i granic geograficznych Europy. Skoro otrzymano tę smutną wiadomość, car Mikołaj wezwał oficerów gwardii i zwrócił się do nich z wojowniczym krótkim apelem: „Na koń". To nie była pusta groźba. Paskiewicz został wysłany do Berlina, aby przygotować wtargnięcie do Francji. W parę miesięcy wszystko było gotowe. Prusacy mieli skoncentrować swoje siły na Renie, polska armia wejść do Prus, a Rosjanie postępować w tylnej straży. Ale wtedy, jak wyraził się Lafayette we francuskiej izbie deputowanych „straż przednia obróciła broń przeciw głównym siłom armii". Powstanie w Warszawie ocaliło Europę od drugiej anty-jakobińskiej wojny.

ZADANIA


  1. Odszukaj w literaturze, jakie wydarzenia w Europie przyczyniły się do ogłoszenia przez cara Mikołaja mobilizacji. Czego w związku z nią mogli obawiać się organizatorzy przyszłego powstania w Królestwie Polskim?

  2. Dlaczego szturm na Arsenał był jednym z pierwszych ataków powstańców?

  3. Podaj funkcję, jaką objął w powstaniu Chłopicki. Czym uzasadniał, w swej Odezwie do narodu, konieczność powstania?

  4. Kiedy i dlaczego sejm Królestwa Polskiego podjął decyzję o detronizacji Mikołaja I? Jak myślisz, jakie mogły być jej następstwa dla dalszych losów powstania?

  5. Przeanalizuj przebieg bitwy pod Grochowem, biorąc pod uwagę:




  1. taktykę stron walczących,

  2. postawę żołnierzy,

  3. rolę Chłopickiego w tej bitwie,

  4. wynik starcia.




  1. Podaj rezultat bitwy pod Iganiami. Jaką rolę w tej bitwie odegrała artyleria?

  2. Sprawdź w literaturze, jak zakończyła się bitwa pod Ostrołęką i skonfrontuj to z relacją gen. Skrzyneckiego. Jak myślisz, czym był podyktowany ton tego raportu?

  3. Jaką rolę odegrało powstanie listopadowe w kontekście współczesnych wydarzeń w Europie? (Patrz ocena Marksa).

POWSTANIE STYCZNIOWE



1. Manifest Tymczasowego Rządu Narodowego

6X1862 r. zapowiedziano, że na terenie Królestwa Polskiego zostanie przeprowadzony pobór rekruta do armii carskiej. Margrabia Aleksander Wielopolski (1SO3-1877], naczelnik rządu cywilnego Królestwa, zamierzał wykorzystać brankę do rozbicia organizacji spiskowych. W tej sytuacji Komitet Centralny, kierujący organizacją „czerwonych", wyznaczył na rozpoczęcie powstania dzień 22 l 1863 r. Równocześnie podjęto decyzję o wydaniu pod tą datą Manifestu Tymczaso­wego Rządu Narodowego. Zredagowanie tekstu powierzono członkowi Komitetu Centralnego Janowi Majkowskiemu135, który prawdopodobnie wciągnął do współpracy swoją sio­strę, Marię Unicką136 — poetkę i publicystkę.

Cyt. za: Polska w latach 1795-1864. Wybór tekstów źródłowych do nauczania historii, oprać. I. Rusinowa, Warszawa 1986, s. 248-249.

Komitet Centralny jako Tymczasowy Rząd Narodowy.

Nikczemny rząd najezdniczy, rozwścieklony oporem męczonej przezeń ofiary, postanowił zadać cios stanowczy: porwać kil­kadziesiąt tysięcy najdzielniejszych, najgorliwszych jej obrońców, oblec w nienawistny mundur moskiewski i pognać tysiące mil na wieczną nędzę i zatracenie.

Polska nie może, nie chce poddać się bezopornie temu sro­motnemu gwałtowi, pod karą hańby przed potomnością powinna stawić energiczny opór. Zastępy młodzieży walecznej, młodzieży poświeconej, ożywionej gorącą miłością Ojczyzny, niezachwianą wiarą w sprawiedliwość i pomoc Boga, poprzysięgły zrzucić prze­klęte jarzmo lub zginąć. Za nią więc, Narodzie Polski, za nią!

Po straszliwej hańbie niewoli, po niepojętych męczarniach ucisku, Centralny Narodowy Komitet, obecnie jedyny legalny Rząd Twój Narodowy, wzywa Cię na pole walki już ostatniej, na pole chwały i zwycięstwa, które Ci da i przez imię Boga na niebie dać przysięga, bo wie, że Ty, który wczoraj byłeś pokutnikiem i mścicie­lem, jutro musisz być i będziesz bohaterem i olbrzymem!

Tak, Ty wolność Twoją, niepodległość Twoją zdobędziesz wielkością takiego męstwa, świętością takich ofiar, jakich lud ża­den nie napisał jeszcze na dziejowych kartach swoich. Powstającej Ojczyźnie Twojej dasz bez żalu, słabości i wahania wszystką krew, życie i mienie, jakich od Ciebie zapotrzebuje.

W zamian Komitet Centralny Narodowy przyrzeka Ci, że siły dzielności Twojej nie zmarnuje, poświęcenia nie będą stracone, bo ster, który ujmuje, silną dzierżyć będzie ręką. Złamie wszystkie przeszkody, roztrąci wszelkie zapory, a każdą nieprzychylność dla świętej sprawy, nawet brak gorliwości, ścigać i karać będzie przed surowym, choć sprawiedliwym, trybunałem Ojczyzny.

W pierwszym zaraz dniu jawnego wystąpienia, w pierwszej chwili rozpoczęcia świętej walki, Komitet Centralny Narodowy ogłasza wszystkich synów Polski, bez różnicy wiary i rodu, pocho­dzenia i stanu, wolnymi i równymi obywatelami kraju. Ziemia, któ­rą Lud rolniczy posiadał dotąd na prawach czynszu lub pańszczyz­ny, staje się od tej chwili bezwarunkową jego własnością, dziedzictwem wieczystym. Właściciele poszkodowani wynagrodzeni będą z ogólnych funduszów Państwa. Wszyscy zaś komornicy i wyrobnicy, wstępujący w szeregi obrońców kraju, lub w razie zaszczyt­nej śmierci na polu chwały rodziny ich, otrzymują z dóbr narodo­wych dział obronionej od wrogów ziemi.

Do broni więc, Narodzie Polski, Litwy i Rusi, do broni! bo godzina wspólnego wyzwolenia już wybiła, stary miecz nasz wydo­byty, święty sztandar Orła, Pogoni i Archanioła rozwinięty.

A teraz odzywamy się do Ciebie, Narodzie Moskiewski: tradycyjnym hasłem naszym jest wolność i braterstwo Ludów, dla­tego też przebaczamy Ci nawet mord naszej Ojczyzny, nawet krew Pragi i Oszmiany, gwałty ulic Warszawy i tortury lochów Cytadeli. Przebaczamy Ci, bo i Ty jesteś nędzny i mordowany, smutny i umę­czony, trupy dzieci Twoich kołyszą się na szubienicach carskich, prorocy Twoi marzną na śniegach Sybiru. Ale jeżeli w tej stanow­czej godzinie nie uczujesz w sobie zgryzoty za przeszłość, świętych pragnień dla przyszłości, jeżeli w zapasach z nami dasz poparcie tyranowi, który zabija nas, a depcze, po Tobie! biada Ci, bo w obli­czu Boga i świata całego przeklniemy Cię na hańbę wiecznego pod­daństwa i mękę wiecznej niedoli, i wyzwiemy na straszny bój za­głady, bo bój ostatni europejskiej cywilizacji z dzikim barbarzyń­stwem Azji.



2 Dekrety uwłaszczeniowe Tymczasowego Rządu Narodowego z 22 11863 r.

Równocześnie z Manifestem Tymczasowego Rządu Narodo­wego ogłoszone zostały od dawna przygotowane i dokładnie przemyślane dwa dekrety uwłaszczeniowe. Opracował je członek Centralnego Komitetu Narodowego, zdolny prawnik, Oskar Awejde [1837-1897]. Był on członkiem Rządu Narodowego, kierował Wydziałem Administracji; m.in. zreformo­wał konspiracyjną administrację prowincjonalną. Po areszto­waniu we wrześniu 1863 r. złożył obszerne zeznania na te­mat organizacji powstańczej. Zmarł na zesłaniu w Wiatce. Pełna realizacja dekretów uwłaszczeniowych Rządu Narodowego okazała się niemożliwa w warunkach powstania i miaż­dżącej rosyjskiej przewagi militarnej, ale mimo to w wielu okręgach odrabianie pańszczyzny w zasadzie ustało. Władze carskie jednakże 2 III 1864 r. ogłosiły własny ukaz o uwłasz­czeniu chłopów, na warunkach równie korzystnych ja k te, które obiecywał Rząd Narodowy. Odebrało to ostatecznie wła­dzom powstańczym inicjatywę w sprawie tak ważnej reformy.

Cyt. za: Powstanie styczniowe. Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej, z. 54, w świetle źródeł przedstawił M. Dubiecld, Kraków 1924, s. 8.


Centralny Narodowy Komitet, jako Tymczasowy Rząd Narodowy

  • zważywszy, że uwłaszczenie włościan, pomimo ogólnej chęci kraju, z powodu stawianych przez rząd nąjezdniczy przeszkód, dotąd do skutku nie doszło;

  • obok tego, zważywszy, że oddanie gospodarzom rolnym na własność gruntów, dotąd przez nich tytułem czynszów, pańszczyzny lub innych obowiązków posiadanych, zmniejsza mienie dotychczasowych właścicieli,

postanowił i stanowi:

Art. 1. Wszelka posiadłość ziemska, jaką każdy gospodarz dotąd tytułem pańszczyzny, czynszu lub innym tytułem posiadał, wraz z należnymi do niej ogrodami, zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarskimi, tudzież prawami i przywilejami do niej przywiąza­nymi — od daty niniejszego Dekretu staje się wyłączną i dzie­dziczną dotychczasowego posiadacza własnością, bez żadnych jakichkolwiek bądź obowiązków, danin, pańszczyzny lub czynszu, z warunkiem jedynie opłacania przypadających z niej podatków i odbywania należnej służby krajowej.

Art. 2. Dotychczasowi właściciele nadanych gospodarzom rolnych gruntów otrzymają odpowiednią wartości tychże indemni-zację139 z funduszów narodowych za pośrednictwem długu Państwa.

Art. 3. Zasady do oznaczenia wysokości szacunku ziemi, oraz rodzaj instytucji kredytowej1 ° w osobnych dekretach wskaza­ne będą.

Art. 4. Wszelkie ukazy, reskrypta, przez rząd najezdniczy w przedmiocie tak zwanych stosunków włościańskich wydane , znoszą się, a tym samym nikogo nie obowiązują.

Art. 5. Dekret niniejszy stosowany być winien tak do włas­ności prywatnych, jako też i do własności rządowych, donacyj-nych14 , kościelnych i wszelkich innych.

Art. 6. Ogłoszenie i wprowadzenie w wykonanie niniejszego dekretu CNK jako Tymczasowy Rząd Narodowy Naczelnikom wojskowym i wojewódzkim poleca.

Centralny Narodowy Komitet, jako Tymczasowy Rząd Narodowy

— zważywszy, że zrzucenie obcego jarzma wymaga jak naj­większej liczby walczących i nikt od pełnienia służby wojskowej wy­mówić się nie może, zważywszy nadto, że każdy Obywatel z pracy rak się utrzymujący, skoro pójdzie na wojnę, mieć winien zapewnio­ny byt, tak dla siebie jak i dla swojej rodziny,

postanowił i stanowi:

Art. 1. Chałupnicy, zagrodnicy, komornicy, parob­cy i w ogóle wszyscy Obywatele z zarobku jedynie utrzymanie mający, którzy powołani do broni w szeregach wojska narodowego za Ojczyznę walczyć będą, otrzymają, a w razie ich śmierci żony i dzieci, na własność po ukończeniu wojny z dóbr narodowych dział gruntu, najmniej morgów trzy przestrzeni zawierający.

Art. 2. Ogłoszenie i wprowadzenie w wykonanie niniejszego Dekretu Centralny Narodowy Komitet, jako Tymczasowy Rząd Narodowy, Naczelnikom wojskowym i wojewódzkim poleca.




Zagadnienia


  1. Na podstawie własnej wiedzy i komentarza do tekstu – wskaż przyczyny wybuchu powstania. Zastanów się nad językiem i stylem manifestu, wskaż cechy charakterystyczne. Czym Komitet Centralny uzasadnił konieczność rozpoczęcia powstania?

  2. Co obiecywano w manifeście ochotnikom za udział w powstaniu? Do czego zobowiązywał się Komitet Centralny? Jaką rolę miał pełnić od chwili wybuchu powstania?

  3. Jakimi argumentami starano się pozyskać przychylność Rosjan? Jakie sformułowania w manifeście mogły zrażać Rosjan do powstańców?

  4. Kto przygotował dekrety uwłaszczeniowe Rządu Narodowego? Dlaczego Rząd Narodowy ogłosił dekrety uwłaszczeniowe?

  5. Kto i na jakich zasadach miał otrzymać ziemię dzięki uwłaszczeniu? Na jakich zasadach mieli otrzymać odszkodowanie właściciele ziemscy? Jak zamierzano wynagrodzić bezrolnych za udział w powstaniu? Kto miał zająć się wcielaniem dekretów uwłaszczeniowych w życie? Do jakiego dorobku programowego mógł nawiązać autor dekretów?





©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna