MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona12/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   50

kieszeniec magister

108

norwescy, irlandzcy, francuscy i inni. [L.Z.]



kieszeniec magister (Cancer

magister) — gatunek stawono­ga z rodzaju -?-kieszeńców. Ma boczne ząbki pancerza zaokrą­glone. Zamieszkuje skaliste lub kamieniste dno Pacyfiku u wybrzeży Ameryki Północnej. Odznacza się smacznym mię­sem. W rejonie .swego wystę­powania .stanowi ważny obiekt połowów przemysłowych. Ro­czne wydobycie k.m. waha się w ostatnich latach w granicach od 10—25 000 ton rocznie. Po­zyskiwany jest przez rybaków Stanów Zjednoczonych oraz częściowo Kanady. [L.Ż.]

kikutnice (Pantopoda, Pycno-gonida} gromada morskich -^stawonogów o nieustalonych pokrewieństwach. Najczęściej zalicza się je do ->-szczękoczuł-kowców. Większość z nich to zwierzęta niewielkie, o długości głowotułowia 0,2—1,5 cm. Dłu­gość ciała .największego przed­stawiciela wynosi 6 cm, dłu­gość nóg — 24 cm. K. od­znaczają się stosunkowo nie­wielkim głowotułowiem, szczą­tkowym odwłokiem oraz po­tężnymi długimi nogami, do których bioder wnikają częś­ciowo niektóre organa wewnę­trzne (uchyłki przewodu pokar­mowego, uchyłki gonad i pew­ne gruczoły). Przednia część głowotułowia wyodrębnia się w odcinek głowowy zaopatrzo­ny w ryjek. Na części głowo­wej osadzone są trójczłonowe szczękoczułki, delikatne, wie­loczłonowe nogogłaszczki oraz I para nóg — delikatnych, wy­dłużonych, służących do przy­trzymywania jaj, którymi sam­ce opiekują się bardzo troskli­wie, oraz do oczyszczania ciała. Na części tułowiowej znajdują się mocne nogi kro-

czne w liczbie 4—6 par w za­leżności od gatunku. K. stano­wią więc wyjątek pomiędzy szczękocAlłkowcami, u których z reguły występują 4 pary nóg krocznych (licząc ze szczęko-czutkami i nogogłaszczkami — 6 par odnóży). Larwy mają;

jednak tylko 3 pary odnóży, a

Kakutntea Nymphon distensum l — ryjek; 2 — szczękoczulki; 3 — nogoglaszczkt; 4 — odnóża jajo-nośne; 5 — odwłok

pozostałe rozwijają się stop­niowo w czasie kolejnych pro­cesów linienia. Otwór gębowy k. znajduje się na czubku ryj­ka. Narządów wydalniczych brak. Układ 'krwionośny obej­muje rurkowate serce oraz jamę ciała, w której krąży krew. K. są rozdzielnopłciowe. Po kopulacji samce zbierają jaja składane przez samice w liczbie do 1000 sztuk i noszą je zlepione wydzieliną gruczołów cementowych w wielką kulę;

opiekują isię również przez ja­kiś czas młodymi. K. żyją w morzach zarówno płytkich, jak i głębokich (aż do głębokości 6800 m). Żywią się polipami, meduzami, mszywiołami i mię­czakami, a .niektóre z nich, tak larwy jak i dorosłe, prowadzą życie pasożytnicze ,na dużych bezkręgowcach. [J.P.]

109

kleszcze twarde

Kinetoplastida — rząd pier­wotniaków z podgromady -i-wiciowców zwierzęcych. Ma­ją l jądro, l—4 wici oraz swo­istą strukturę wewnątrzko­mórkową, zwaną kinetopla-stem. Kinetoplast jest dużym mitochondrium, o znacznej za­wartości mitochondrialnego kwasu dezoksyrybonukleino­wego, wykrywalnego nawet w mikroskopie świetlnym, oraz enzymów oddechowych. K. roz­mnażają się wyłącznie wege-tatywnie przez podział podłuż­ny komórki. Zalicza się do nich zarówno wolno żyjące (np. bo­dę), jak i pasożytnicze (np. świdrowce). [A.J.K.]

klawella {Clavella) — rodzaj stawonogów z rzędu —>.CaUgo-. »da. Długość samic dochodzi do 6 mm, samców — do 0,5 mm. K. mają ciało teulistawe i nie-segmentowane. Ich samce są pasożytami samic; żyją ucze­pione do specjalnego wyrostka ciała tych ostatnich, które z kolei pasożytują na rybach dorszowatych i morszczukowa-tych, przytwierdzając się w rozmaitych miejscach, zarów­no na powierzchni ciała (zwła­szcza u nasady płetwy ogono­wej), jak i w jamie gębowej, a szczególnie na skrzelach. [L.Ż.]

klejnotka -^.euglena.

kleszcze (Ixodides) — grupa stawonogów z podrzędu ->Pa-rasitiformes. Żywią się krwią zwierząt, przede wszystkim ssaków i ptaków. Wyróżnia się wśród nich te. twarde i obrzeż-ki. K. są niebezpieczne, gdyż często przenoszą zarazki cho­rób ludzi i zwierząt. [J.P.]

kleszcze twarde (Ixodidae) — rodzina pasożytniczych stawo­nogów z grupy -^kleszczy. U

samców 'cała strona grzbietowa pokryta jest twardym pance­rzem, a u samic — tylko jej przednia część. Zarówno posta­cie dorosłe k. t., jak i ich lar­wy żywią się płynem tkanko­wym i krwią zwierząt, głów­nie ssaków. Ciężar wessanej krwi przekraczać 'może do 200" razy wagę k. t. Większość ga­tunków iprzysysa się do żywi­ciela na 'kilka, 'kilkanaście lub kilkadziesiąt dni i po nassaniu się spada w rejonie legowisk lub innych miejsc często od­wiedzanych przez potencjal­nych żywicieli (zwiększa to szansę ponownego znalezienia żywiciela). Tamże opite krwią samice składają jaja, a lar­wy linieją. Zmiana żywicieli zwiększa zasięg geograficzny k. t., a równocześnie ma duży wpływ na przenoszenie przez. nie chorób. Po spędzeniu pew­nego czasu na ziemi te. t. wspi­na się na wysokie trawy lub gałęzie krzewów i zawieszony na tylnych nogach, z daleko w przód wyciągniętymi iprzedni-mi, oczekuje na nowego żywi­ciela. K. t. są bardzo wytrzy­małe na głód, co zwiększa przeżywalność. Pomimo to tylko niewielka ich część osią­ga dojrzałość. Olbrzymia roz­rodczość (jedna samica składa wiele tysięcy jaj) zapewnia jednak istnienie gatunków. Dojrzałe samce i samice spoty­kają się na ciele żywiciela, gdzie dochodzi do 'kopulacji. K. t. przysysają się do ciała żywiciela w miejscach, gdzie skóra jest cienka i wilgot­na. Skórę przecinają ostrymi szczękoczułfeami i w utworzo­ną szczelinę wciskają szczęko­czułki wraz z kolczastym wy­rostkiem, zwanym hipostomem. Wyrostek ten ma zagięte ku tyłowi kolce, utrudniające oderwanie kleszcza od żywicie­la. W związku z tym oderwa-



knida

110


nie całego przyssanego zwie­rzęcia (łącznie z hipostomem) jest możliwe jedynie przez okręcanie go, przy czym wy­rywa się pasożyta przeważnie wraz z kawałkiem skóry. K. t. mogą .przenosić pierwotniaki .żyjące we Ikrwi, krętki, riket-sjp i wirusy. Mikroorganizma­mi tymi zarażają się młode k. t. bądź od matki, bądź od które­goś z kolejnych żywicieli. W Polsce najpospolitszym przed­stawicielem k. t. jest kleszcz pastwiskowy (I-rodes ricinusTabl. XII). [J.P.]

knida -^parzydełko. koibka czuciowa -»-ropalium.

kolcoglowy (Acarathocephala)

— typ wyłącznie pasożytni­czych -^.bezkręgowców, Któ­rych formy dojrzałe płciowo występują w jelicie kręgow­ców, larwy zaś umiejscowiają się najczęściej w jamie ciała stawonogów. Długość ciała k. waha się od kilku milimetrów do około 50 cm, przy czym sa­mice są większe od samców. Ciało ich można podzielić na ryjek, szyję 'i tułów. Ryjek po­kryty jest zagiętymi do tyłu kolcami i może być wciągany do wnętrza w pochewkę za po­mocą mięśni wciągaczy. Pełni on rolę narządu czepnego. W przedzie znajdują się lemnistei

— uchyłki hypodermy, które prawdopodobnie toiorą udział przy wysuwaniu ryjka. Ciało otacza 'wór skórno-mięśniowy, składający się z oskórka, syn-cytialnej hypodermy oraz 2 warstw mięśni. Wnętrze wora skórno-mięśmiowego zajmuje jama ciała, mająca 'charakter jamy pierwotnej. K. .brak prze­wodu pokarmowego. Układ wydalniczy w postaci nieco zmienionych protonefrydiów stwierdzono tylko u rzędu

Archiacahthocephala. Układ nerwowy składa się z niepa­rzystego zwoju mózgowego, umieszczonego w pochwie ryj­ka, oraz z 2 pni bocznych. Od zwoju odchodzą drobne gałąz­ki, unerwiające ryjek. K. są rozdzielnopłciowe. W skład układu rozrodczego męskiego wchodzą 2 owalne jądra. Od każdego jądra odchodzi nasie-niowód. Obydwa nasieniowody łączą się w przewód wytrysko­wy, do którego wlewa się wy­dzielina gruczołów .cemento­wych służąca do zamykania żeńskiego otworu płciowego po kopulacji. Przewód wytrysko­wy znajduje się w narządzie kopulacyjnym. Narząd ten ota­cza torebka kopulacyjna, która obejmuje przy kopulacji tylny koniec samicy. Układ rozrod­czy żeński u młodych okazów składa się z l lub 2 jajników, rozwijających się podobnie jak układ rozrodczy męski w świe­tle więzadła, które rozciąga się aż do tylnego końca ciała. Jaj­niki rozpadają się u starszych osobników na szereg pakieci-ków jajowych, które po pew­nym czasie przerywają ścianki więaadła i wpadają do jamy ciała. W niej następuje zapłod­nienie jaj. Zapłodnione i nie-zapłodnione jaja wchodzą po­tem do tzw. dzwonu maciczne­go, mającego w tylnym końcu 2 jajowody. Wąskie jajowody przepuszczają tylko jaja za­płodnione (o wrzecionowatym kształcie). Niezapłodnione pa-kieciki jaj, nie mogąc przejść przez przewody jajowodów, uchodzą z powrotem do jamy ciała iprzez otwór na stronie grzbietowej, w tylnej części dzwonu. Jajowody łączą się na swym drugim 'biegunie, two­rząc nieparzystą macicę. Ma­cica przechodzi w wąską poch­wę, otwierającą się na ze­wnątrz w tylnym końcu ciała.

111


komórka pierwotniacza

Rozwój k. odbywa się z udzia­łem żywicieli pośrednich, któ­rymi najczęściej są skorupiaki i owady. W przewodzie pokar­mowym tych stawonogów lar­wa -»-akantor opuszcza sko­rupkę jajową i przebija się do jamy ciała, gdzie, przekształca się w postać bardziej podobną do dorosłego k., tzw. -»-akan-tellę. Po zjedzeniu zarażonego żywiciela pośredniego przez kręgowca (rybę, płaza, ptaka, ssaka) pasożyt dojrzewa. Zna­nych jest przeszło 500 gatun­ków k. Należy tu m.in. kolco­głów szczupaczy i kolcogłów olbrzymi. [M.S.]



kolcogłów •Ibrzymi (Macra-canthorhynchus hirudinaceus)

— gatunek z typu -»kolcogło-wów. W stadium dojrzałym pasożytuje u świni domowej, dzika, kołowatych i naczelnych w dwunastnicy, jelicie cienkim, rzadziej w jelicie grubym i żo­łądku. Samce mają długość 5—

—15 cm, samice 10—50 cm. Samica składa jaja do światła jelita żywiciela, skąd wraz z kałem wydostają się one na zewnątrz. Dalszy rozwój uza­leżniony jest od przełknięcia jaj przez żywicieli pośrednich, którymi najczęściej bywają pędraki chrabąszcza. Larwy zachowują inwazyjność rów­nież po przeobrażeniu pędraka w dorosłego chrabąszcza. W żywicielu pośrednim mogą żyć 2—3 lat. Dojrzałość płciową osiąga k.o. w żywicielu ostate­cznym po upływie 70—110 dni od chwili jego zarażenia. Ry­jek, którym pasożyt przycze­pia się do ścianki jelita, prze­nika często dość głęboko, po­wodując mechaniczne jej uszkodzenia, a nawet perfora­cję. [M.S.]

kolcogłów szczupaczy (Acan-thocephaius lucii) gatunek z

typu ->kolcogłowów spotykany w postaci dojrzalej w przewo­dzie pokarmowym ryb słodko-wodnych. Samica osiąga 8—

- 21 mm długości, samiec na­tomiast 4-*-7,5 mm. Żywicielem pośrednim, w którym rozwija się larwa ->.akantella, jest

-^ośliczka pospolita. [M.S.]



kolpoda (Colpoda) — rodzaj pierwotniaków z podgromady

-^równorzęsych. Obejmuje ga­tunki o nerkowatyim kształcie i wymiarach 15—HO [wn. Całe ciało pokrywają równomiernie podłużne rzędy rzęsek. Komór­kowy “otwór gębowy" znajduje się w usztywnionej błonie ko­mórkowej, na 'dnie niewielkie­go zagłębienia w formie po­przecznego rowka. W okolicy cytostomu znajdują się krótkie rzędy rzęsek napędzających pokarm do gęby. K. mają zdol­ność do wytwarzania cyst po­działowych (->-cysta pierwot­niacza). Osobniki w cyście przestają się poruszać. W cyś­cie zachodzi l—3 podziałów. Przez mechaniczne rozerwanie jej ścianki uwalniają się po­tomne osobniki, które się in­tensywnie odżywiają, ale się nie dzielą. K. poza cystami po­działowymi tworzą także cysty przetrwalnikowe. Należą do najpospolitszych pierwotnia­ków słodkowodnych. Służą ja­ko organizmy •wskaźnikowe do biologicznego oznaczania stop­nia zanieczyszczenia wód. Zna­ne są w Europie, Azji, Ameryce Północnej, jak również w Au­stralii. [A.JJK.]



komórka pierwotniacza. Należy do kategorii komórek jądro­wych. Oznacza to, że (w .prze­ciwieństwie do sinic i bakterii) na jej terenie znajduje się wyodrębnione jądro, oddzielo­ne od cy.toplazmy błoną jądro­wą. K.p. charakteryzuje często

T

komórka pierwotniacza

112


bardzo silna pobudliwość, rów­na pobudliwości wyspecjalizo­wanych komórek mięśniowych i nerwowych organizmów wie­lokomórkowych. Pierwotniaki mają zdolność •do reakcji na bodźce mechaniczne, chemicz­ne, elektryczne, a niektóre także i na .bodźce świetlne. Be-atecje na bodźce przejawiają się ruchem, skurczami bądź zmianą kierunku i charakteru ruchu. K.p. zawierają zarówno zespół składników charaktery­stycznych 'dla każdej komórki jądrowej, jak też i utwory specyficzne dla pierwotniaków. Do struktur komórkowych spo­tykanych u -wszystkich typów komórek jądrowych należą:

cytoplazma, jądro, mitochon-dria (zespoły enzymów odde­chowych oraz pewnej ilości mitochondrialnego DNA), lizo-somy (zespoły enzymów hydro-litycznych) i błona cytopla-zmatyczna. U wiciowców roś­linnych, podobnie jak w komórkach roślin samożyw-nych, występują ponadto pla-stydy, a wśród nich chloropla-sty, służące do 'dokonywania fotosyntezy dwutlenku węgla. Substancje zapasowe te.p. gro­madzone są, podobnie jak w komórkach roślinnych, w po­staci ziaren skrobi lub krope­lek tłuszczu, bądź — jak w komórkach zwierzęcych — w postaci ziaren glikogenu lub złogów substancji zapasowych, charakterystycznych wyłącznie dla poszczególnych grup pier­wotniaków (np. leukozynę ma­gazynują ->Chrvsomonadida, a paramylon -->Euglenida). W przeciwieństwie do komórek organizmów wielokomórko­wych, a podobnie jak u pew­nych jednokomórkowych (lub złożonych zaledwie z paru ko­mórek) glonów, niektóre pier­wotniaki wydzielają na ze­wnątrz usztywniające struktu­ry, tworzące skorupki wapien­ne (u -potwornie), celulozowe pancerzyki (u -»bruzdnic) i skorupki o białkowo-mineral-nym składzie (u -^-pełzaków skorupkowych). W k.p. spotyka się też szkielet wewnętrzny, zwany cytoszkieletem. Jest nim np. pałeczka osiowa (axostyl), występująca w niektórych ->-wiciowcach zwierzęcych, bądź też mineralny szkielet złożony z igieł u niektórych -opromie­nić. K.p. różni się zasadniczo od komórek organizmów wielo­komórkowych tym, że jest zdolna do pełnienia wszystkich niezbędnych funkcji życio­wych, będąc całością organiz­mu, podczas gdy komórki orga­nizmów wielokomórkowych są mniej lub bardziej wyspecjali­zowanymi, częściami składowy­mi ustroju. W związku z tym k.p. miewa wyspecjalizowane struktury, które spełniają fun­kcje analogiczne do czynności wykonywanych przez narządy organizmu wielokomórkowego. Takie struktury nazywają się organellami. Organella ruchu k.p. stanowią wici, rzęs­ki lub kurczliwe nibynóżki. Zarówno wici, jak i rzęski osa­dzone są w cytoplazmie i biorą początek a. zespołu włókienek, zwanych ciałkiem podstawo­wym, bazalnym lub kmetoso-mem. Pęczek wystających włó­kienek, wyrastających z ciałka bazalnego, otoczony błoną cy-toplazmatyczną, stanowi rzęskę lub wić. Utwory te poruszają się dzięki ślizganiu się i przesuwa­niu względem siebie włókienek składowych. Ciałko podstawo­we wici i rzęski ma identyczną budowę jak centriola i u nie­których wiciowców pełni jed­nocześnie jej funkcję. U ->nad-wiciowców, -*-opalin i ->.orzęs-ków ciałka podstawowe rzęsek

113

koracidium

lub wici połączone są między sobą systemem włókien biegną­cych pod .błoną komórkową. Tworzą one sztywne struktury podporowe, przebiegające jako podłużne lub spiralne pęczki wzdłuż rzędu rzęsek czy wici. Wbrew dawnym poglądom żadne włókienka (podporowe nie przewodzą bodźców komór­kowych, a więc nie są orga-nellum układu przewodzenia bodźców. U wielu orzę&ków organellum pobierania pokar­mu stanowi wyspecjalizowany teren błony komórkowej, słu­żący 'do intensywnego tworze­nia wodniczek fagocytalnych (-^-fagocytoza). Organellum to jest zwane cytostomem, a do­datkowe orzęsienie napędzają­ce pokarm do gęby nosi nazwę orzęsienia gębowego. Okolica wokół cytostomu, na której u orzęsków leży orzęsienie gę­bowe, nosi nazwę lejka gębo­wego (peristomu). U większości orzęsków istnieje też określone miejsce wydalania na zewnątrz nie strawionych resztek wod­niczek pokarmowych noszące nazwę cytopyge i odpo­wiadające swoją funkcją od­bytowi organizmów wieloko­mórkowych. Organellami wy­dalania płynnych produktów przemiany materii oraz nad­miaru wody u niektórych pier­wotniaków są wodniczki tęt­niące. Wodniczka tętniąca kurcząc się wyrzuca swą za­wartość na zewnątrz organiz­mu przez tworzące się połą­czenie z błoną cytoplazma-tyczną. Następnie na terenie cytoplazmy tworzy się wodni-czka ponownie. Jej tworzenie się i zanikanie powtarza się cyklicznie. Do odbierania bodź­ców ze środowiska zewnętrz­nego służy błona komórko­wa, która może być światłoczu­ła. U niektórych wiciowców roślinnych (->Euglenida) orga-

» Bezkręgowce

nellum wrażliwe na światło może być bardzo złożone i jako dodatkowy selektor światła występuje na terenie cytoplaz­my barwna plamka, zwana s t i g m ą. [A.J.K.]



komórki kolnierzykowate

-9-choanocyty.



konchecja (Conchoecia) ro­dzaj stawonogów z podgroma-dy -^małżoraidzków. Obejmu­je gatunki o skorupce do 8 mm długości, z •charakterystyczny­mi wyrostkami w przedłużeniu krawędzi grzbietowej. K. po­zbawione są oczu. W przeci­wieństwie ido większości mał-żoracżków mają serce. Niektóre gatunki — to kosmopolici wszechoceanu. K. wiodą plan-ktonowy tryto życia, wykonując nierzadko imponujące wędrów­ki dobowe, podpływając nocą ku powierzchni morza i prze­mieszczając się o świcie do warstw głębszych. W Bałtyku nie występują. Żywią się wi-dłonogami oraz innymi drob­nymi zwierzętami planktono-wymi. [L.Z.]

kopepodit (copepodźt) — star­sze stadium larwalne ->widło-nogów. Rozwija się z -»-pływi-ka. Ma już rozwinięte pierw­sze pary odnóży tułowiowych oraz wykształcony, lecz jeszcze niesegmentowany odwłok. W miarę wzrostu i kolejnych li-nień rozwijają się pozostałe odnóża i tworzą się segmenty odwłokowe. Zwykle już po 5 linieniach k. przekształca się w dojrzałego widłonoga. K. większości gatunków prowa­dzą planktonowy tryb ży­cia. P.i.Ż.]



kora -^enosark.

koracidium (coractdiiim) — wolno żyjąca postać larwalna

koral czerwony

114


-^-tasiemców właściwych z rzę­du Pseudophyllidea. Ciało lar­wy otacza warstwa dużych, przezroczystych komórek, gę­sto pokrytych rzęskami o mniej więcej jednakowej 'długości. K. porusza się w wodzie stosun­kowo szybko, wykonując za­równo ruchy postępowe, jak i obracając się dookoła swej osi. Nie pobiera pokarmu ze śro­dowiska •zewnętrznego, lecz odżywia się kosztem zapaso­wych materiałów embrional­nych. Żyje przez kilka dni. Zdolność poruszania się słabnie wraz z wiekiem larwy. Szybkie ruchy k. zwracają uwagę zwie­rząt planktonowych, w tym rożnych gatunków widłono-gów, iktóre je zjadają. W prze­wodzie pokarmowym wielu organizmów k. ulegają strawie­niu. Nie są natomiast trawione przez żywicieli pośrednich. W tych ostatnich k. tracą war­stwę orzęsioną, uwalniając znajdującą się wewnątrz -»-on-kosferę, która przebija się przez jelito 'do jamy ciała, gdzie rozwija się w tzw. ->procer-koid. [M.S.]

koral czerwony, koral szlachet­ny (CorallźuTO rubruTO) — ga­tunek jamochłona z rzędu

-»goreonli. Tworzy drzewko-wate kolonie •do 30 cm wyso­kości, których twarda, różowa ' bądź czerwonawa oś szkieleto­wa pokryta jest żywą, miękką, jaskrawoczerwoną korą (-»

Firagmeot kolonii korala czerwo­nego. Usunięta część cenosarku uwidocznia szkielet osiowy i prze­kroje kanałów

Następnie dokonuje się'selek­cji, odrzucając stare części ko­lonii, które bywają zniszczone, oczyszcza się z żywej hory i polipów, a następnie tak otrzy­many surowiec szlifuje, pole­ruje i poddaje innym obrób­kom. K.cz. występują przede wszystkim w Morzu Śródziem­nym, gdzie poławia się je i obrabia od czasów starożyt­nych. [Z.S.]



koral korkowiec -^korkowiec.

koral rogowy (EuniceUa verru-cosa) gatunek jamochłona 2

115


korale madreporowe

rzędu ->-gorgonii. Tworzy wa-chlarzowate kolonie, rozgałę­zione w jednej płaszczyźnie, rosnące do 50 .cm wysokości. Czarny, giętki szkielet pokryty jest pomarańczową, żywą korą (->-cenosark), na której tle wy­raźnie widać bardzo liczne, białe polipy. Zabarwienie szkieletu po wypreparowaniu go 'dość szybko zanika. K.r. za­mieszkuje europejskie morza szelfowe. [Z.S.]



koral szlachetny

wony.


»koral cżer-

korale madreporowe, korale rafowe (Madreporarźa) — rząd jamochłonów z podgromady -^koralowców sześciopromien-nych. Są to formy zawsze wy­twarzające szkielet wapienny, przeważnie kolonijne. Młody, rozwijający się z larwy polip odkłada najpierw szkieletową płytkę podstawową, czyli ba-zalną, na której powstaje pro­mieniście pierwszych 6 sklero-septów. Z czasem powstają dalsze ich okółki, przy czym każda następna przegroda two­rzy się pomiędzy poprzednio istniejącymi. Prócz tego two­rzy się też okrężna ścianka (theca) łącząca między sobą sklerosepty i rozdzielająca .ja­mę gastralną na część środko­wą i zewnętrzną; od zewnę­trznej strony ściany 'ciała poli­pa również tworzy się (pokryte korą) wapienne obwałowanie. Polipy tworzące kolonię łączą się między sobą zewnątrzteko-wymi częściami jam gastral-nych i żywą tkanką — korą, czyli —..cenenchymą, pokrywa­jącą wapienne złogi i pogru­biającą je odkładaniem nowych warstw węglanu wapniowego. Polipy podwyższają septy i te­ki, a ponadto pionowe słupki (columellae) w ciągu całego swego życia, wobec czego za­warte między nimi przestrzenie stają się zbyt głębokie, aby mogły być wypełnione ciałami poszczególnych osobników. Co pewien czas polipy oddzielają się więc od niższych, opuszczo­nych przez siebie złogów 'den­kami (dissepimentaimi), które służą im jako nowe płytki ba-zalne. Ponieważ tego rodzaju zjawisko dotyczy wszystkich polipów w kolonii, rafy rosną wzwyż — zależnie od gatun­ków tworzących je koralow­ców — od 0,5 do 30 cm rocznie. Szkielety wapienne dają poli­pom dobre schronienie w razie niebezpieczeństwa, w tym rów­nież w razie utraty wody podczas odpływu morza. Wcią­gają się one pomiędzy septy i teki tak, że na zewnątrz całego szkieletu kolonii pozostaje tyl­ko cienka warstwa żywej tkan­ki. Polipy kolonijnych k. m. mają średnicę l—30 mm, na­tomiast pojedynczo żyjące mo­gą osiągać ponad 25 om śred­nicy. Zapłodnienie u k.m. jest z reguły wewnętrzne, zarówno u gatunków rozdzielnopłcio-wych, jak i 'u obupłciowych. Na zewnątrz .wydostaje się lar­wa ->"planula, osiedlająca się i wydzielająca płytkę bazalną już po upływie doby od chwili zapłodnienia. Polipy rozmna­żają się też przez pączkowanie, które może być dwojakiego ro­dzaju, a mianowicie przez pączkowanie ekstratentaikular-ne i intratentakularne. To pierwsze (odbywające się poza koroną czułków) 'doprowadza do powstawania wokół krawę­dzi podstawy osobnika macie­rzystego 4 nowych polipów, z których każdy po wyrośnięciu też odpączkowuje od siebie 4 osobniki potomne. Pączkowanie intratentakularne (przebiega­jące wewnątrz wieńca czuł­ków) prowadzi 'do wydłużania w owal tarczy oralnej i nastę-

korale rafowe

116


pnie przeważnie tylko do przedzielenia się otworu gębo­wego na 'dwa, przy nie podzie­lonej reszcie ciała. Po wielu takich procesach 'dochodzi 'do powstania długich, meandrycz-nie wijących się ciągów tylko częściowo oddzielonych od sie­bie polipów. W szeregach tych zarówno czułki, jak i septy każdego z polipów nie są już ustawione promieniście, ale równolegle do ciebie, po obu stronach tych ciągów. Więk­szość k-m. żyje 'w morzach cie­płych, gdzie głównie .dzięki ich aktywności szkłeletotwórczej powstają rafy koralowe — mniej lub bardziej rozległe na­gromadzenia martwych złogów szkieletowych i żyjących na powierzchni raf różnokształt-nych i różnokolorowych kolo­nii. Na podstawie zlokalizowa­nia i kształtu wyróżnia się raf y przybrzeżne, barierowe i pier­ścieniowe. Największa znana na świecie rafa typu bariero­wego (Wielka Rafa Koralowa) ciągnie się na odcinku 2000 km u północno-wschodinich wy­brzeży Australii, na skraju Morza Koralowego. Liczne zwłaszcza na Pacyfiku pierś-cieniowate wyspy koralowe, czyli atole, powstają według interpretacji Karola Darwina następująco: Jakaś wyspa, wo­kół której powstała pierście-niowata rafa barierowa naj­pierw zapada się; po tym obni­żeniu się wyspy i otaczającego ją dna rafa rośnie nadal w górę, a wskutek następującego z kolei wypiętrzenia się zapad­niętego uprzednio dna wynu­rza się ponad powierzchnię morza. Kruszenie się wapienia, rozkład substancji organicz­nych, a ponadto przybywanie z wiatrem i wodą zwierząt i nasion umożliwiają rozwój sza­cie roślinnej i faunie. Rafy koralowe stwarzają niezwykle

urozmaicone środowisko dla wielkiej liczby gatunków roślin i zwierząt (ryb koralowych, szkarłupni, skorupiaków, gą­bek, pierścienic, jamochłonów itd.). Już od paleozoiku przy­czyniały się do tworzenia wiel­kich masywów wapiennych. Opisano ok. 25 000 gatunków k.m. Należy do nich m.in.:

madrepora i wądolnica. (Tabl. VI). [Z.S.]




1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna