MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984


ligula częściach Europy oraz w Azji, Afryce i obu Amerykach — kilkadziesią't'gatun'ków. [J.P.l leptodora



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona16/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   50

ligula

częściach Europy oraz w Azji, Afryce i obu Amerykach — kilkadziesią't'gatun'ków. [J.P.l



leptodora (Leptodora) — rodzaj stawonogów z rzędu -»-wiośla-rek. Długość samic 'dochodzi do 10 mm, samców — do 7 mm. Szklisto-przezroczyste ciało składa 'się z podłużnej głowy oraz 4 silnie wydłużonych segmentów, z których jeden zaopatrzony jest w 6 par od­nóży 'malejących znacznie 'ku tyłowi. Samice mają owalną komorę lęgową, utworzoną ze zredukowanej .skorupki. Duże oko oraz niezwykle masywne czułki pływne świadczą o dra­pieżnym trybie życia. W roz­woju osobniczym występuje oryginalne odstępstwo od in­nych wioślarek. Mianowicie z jaj letnich wylęgają się młode, podobne 'do rodziców, a z jaj zimowych lęgną się larwy typu

-».pływika. Rodzaj obejmuje l tylko gatunek Leptodora kin-dtii, szeroko rozprzestrzeniony w strefie klimatu umiarkowa­nego półkuli północnej. Wystę­puje w powierzchniowych warstwach jezior, rzadziej sta­wów, wód słonawych lub za­kwaszonych. [L.Ż.]



ligia, psotówka (Ligia} ro­dzaj stawonogów z rzędu

-»-równonogów. Obejmuje ga­tunki dochodzące do 3 cm dłu­gości, o ciele spłaszczonym, w zarysie owalnym. Zaokrąglona głowa zaopatrzona jest w duże oczy. Czułki II pary są silnie rozwinięte, a między nimi ster­czą krótkie, najwyżej trójczło-nowe czułki I pary. Odnóża ogonowe mają parzyste, wy-

-aniukłe odgałęzienia. Należą tu nieliczne ziemnowodne gatun­ki zamieszkujące skaliste i ka­mieniste, rzadziej muliste brze­gi morskie, chroniące się w razie niebezpieczeństwa w wo­dzie. L. są rozprzestrzenione szeroko wzdłuż .brzegów mórz tropikalnych i mórz klimatu umiarkowanego o zasoleniu co najmniej 10%o. W zachodnim Bałtyku występuje l. oceanicz­na. [L.2.]

ligia oceaniczna (Ligia oceani-ca) gatunek stawonoga z ro­dzaju ->-ligii. Dorasta do 3 cm długości. Jest barwy szarej z niebieskawym lub zielonka­wym malotem i nieregularny­mi, jaśniejszymi plamami. L.o. uwija się zwinnie na brzegu wśród wilgotnych kamieni oraz zwiędłych wodorostów, wyrzu­conych przez fale morskie. Szczególnie aktywna jest w nocy. (Tabl. XIII). [L.2.]

ligula, rzemieniec (Ligula in-testinalis) gatunek płazińca z rzędu Pseudophyllidea, z podgromady —>-tasiemców wła­ściwych. Ma wydłużone, taśmo-wate ciało o długości do 100 cm. Poza mało widoczną segmen-tacją zewnętrzną w przedniej połowie ciała charakteryzuje l. segmentacja wewnętrzna, za­znaczona przez zwielokrotniony aparat płciowy. Słabo wyod­rębniona główka zaopatrzona jest w 2 bruzdy przyssawkowe. Dojrzałe formy l. występują w jelicie cienkim wielu rybożer-nych ptaków wodnych. Formy larwalne mają 2 kolejnych ży­wicieli pośrednich. Jaja l. 2 kalem ptaka wydostają się na zewnątrz, w wodzie wychodzą z nich urzęsione larwy, zwane -Aoracidiami. Po zjedzeniu koracidiów przez niektóre wi-dłonogi larwy przedostają się ^ przez ścianki ich jelita •do ja­my ciała, gdzie przekształcają się w -^procerkoidy. Jeśli za­rażone widłonogi zostaną zje­dzone przez rybę, to w jej jamie ciała procerkoidy prze­kształcają się w ->plerocerko-

liliowce

144

idy. W jamie ciała ryby plero-cerkoidy mogą osiągnąć dłu­gość do 80 cm. Tak duży pasożyt hamuge wzrost ryby, utrudnia odżywianie, uszkadza naczynia, powodując zahamo­wanie wzrostu gonad. Ryby zarażone l. cechuje niekiedy bardzo znaczne wzdęcie 'brzu­cha. Przy zarażeniu dużą licz­bą (pasożytów może nawet na-stSipić przerwanie powłok ciała ryby. Liguloza — choroba wy­woływana .przez plerocerkoidy l. — jest czasami przyczyną dużej śmiertelności ryb, szcze­gólnie wśród narybku. Ugulo-za występuje najczęściej u le­szcza. Ryby zarażone plerocer-koidami l. są mniej ruchliwe, często pływają pod powierzch­nią wody, stając się łatwym łupem ptaków rybożernych. W jelicie ptaka następuje do­kończenie procesów dojrzewa­nia pasożyta oraz rozpoczyna się wytwarzanie jaj. (Tabl. VIII). [M.S.]



liliowce (Crinoidea) groma­da z typu ->-szkarłupnl. Obej­mują zwierzęta przypominające kształtem i barwą jaskrawe kwiaty. Ciało ich ma postać kielicha skierowanego rozsze­rzonym, gębowym biegunem ku górze. Na biegunie tym znajduje się otwór gębowy oraz odbyt umieszczony zwykle nieco z boku. Z górnej krawę­dzi kielicha wyrasta 5 rozdwo­jonych i pierzaste rozgałęzio­nych ramion. Wzdłuż górnej części ramion i gałązek prze­biegają bruzdy pokarmowe wysłane nabłonkiem migaw-• kowym, napędzającym pokarm (schwytany nóżkami ambula-kralnymi) w kierunku gęby. L. odżywiają się mikroskopijnymi organizmami oraz 'drobnymi cząstkami organicznymi, opa­dającymi z toni wodnej na rozłożone gałązki ramion.

Ogólna długość gałązek wszy­stkich ramion dochodzi do kil­kudziesięciu metrów. L. mają dobrze rozwinięty wapienny szkielet, złożony z licznych płytek oraz 2 tzw. kręgów. Prowadzą one, przynajmniej w. okresie młodocianym, osiadły tryb życia, przytwierdzając się do podłoża trzonkiem wyrasta­jącym z nasady kielicha. Większość współcześnie żyją­cych gatunków zatraca (jednak w czasie rozwoju osobniczego trzonek, którego miejsce zaj­mują liczne wąsy chwytne. L. te łażą za pomocą swych dłu­gich ramion po rozmaitych przedmiotach podwodnych i mogą także pływać ślizgowo, stopniowo opadając z wyżej położonych miejsc. Jednakże większość beztrzonkowych ga­tunków jest mało ruchliwa. Przyczepiając się wąsami do podłoża pozostają one w bez­ruchu nierzadko przez wiele miesięcy. L. wykazują ogrom­ną zdolność regeneracyjną. Za­atakowane odrzucają samorzu­tnie ramiona pochwycone przez napastnika i uciekają na pozo­stałych, utracone zaś ramiona wkrótce im odrastają. Groma­da l. obejmuje około 5000 ga­tunków kopalnych oraz około 800 współcześnie żyjących. Za­siedlają one wszystkie •oełno-słone morza, zwłaszcza w tro­pikalnych rejonach O. Spokoj­nego oraz O. Indyjskiego, od wybrzeży Afryki po morza wschodnioazjatydkie. Wszyst­kie współczesne gatunki nale­żą do jednego tylko rzędu — do liliowcokształtnych. L. doszły do największego roz­kwitu w fearbonie. W permie większość ich wymiera. Pod koniec triasu pojawiają się l pierzaste. [L.Z.]



liliowce beztrzoneczkowe

-^-liliowce pierzaste.



145

Uścionogi

liliowce pierzaste, czupryn-kowce (CoTOdtultda) — ipod-rząd 'szkarłupni z rzędu —>-li-liowcokształtnych. Grupa ta obejmuje gatunki wiodące ży­cie osiadłe tylko w okresie młodocianym. Dorosłe osobniki pozbawione są trzonka, mają natomiast liczne wąsy chwytne, służące do chwilowego przy­twierdzania się do podłoża. Należy tu znaczna większość współcześnie żyjących liliow­ców (około 700 gatunków, m.in. z rodzaju czuprynki i rozwie-Tuchy), rozprzestrzenionych głównie na płytkim dnie mor-skSm, zwłaszcza strefy tropi­kalnej i subtropikalnej. [L.Ż.]

liliowce trzoneczkowe (Penta-crinoidea) dawny podrząd ->-liliowcoksztaltnych, obecnie rozdzielony na trzy odręb­ne podrzędy. Nazwa ta używa­na jest teraz tylko roboczo. Należą tu archaiczne i prymi­tywne gatunki, które zacho­wują trzonek przez cale życie osobnicze, wiodąc zdecydowa­nie osiadły tryb życia L.t. rer prezentuje około 100 współ­czesnych gatunków, które do obecnych czasów zachowały się niemal wyłącznie w głęb­szych 'częściach wszechoceanu, jak np. batykrinus, metakrinus i rizokrinus. P-i.2.]

liliowcoksztaitne (Articula-ta) — rząd szkarłupni z gro­mady -^-liliowców. Obejmują około 800 gatunków. Dzielą się na 4 podrzędy: Isocrinida, Mil-lericrinida, Cyrtocrmida oraz liliowce pierzaste. Trzy pier­wsze podrzędy, łączone dawniej we wspólny podrząd -»-Liliow-ców trzoneczkowych, zachowu­ją •W ciągu całego życia osob­niczego trzonek, którym przy­twierdzają się na stałe do pod­łoża morskiego, natomiast przedstawiciele podrzędu li­liowców pierzastych wiodą osiadły tryb życia tylko w o-kresie młodocianym. L.cz. wy­stępują głównie w morzach tropikalnych, a niektóre ga­tunki — w zimnych morzach półkuli północnej. [L.Ż.]

limozella (Rhynehelmis Urno-sella) gatunek pierścienicy z rodziny —^dżdżowniczek. Ma ciało wydłużone, o przekroju z przodu kolistym, w środko­wej części czworokanciastym, w tylnej spłaszczonym. Dłu­gość jej wynosi 80—180 mm. Zabarwienie ciała jest różowe z fioletowym połyskiem. Płat głowowy wyciągnięty jest 'w wyrostek
Liphistiomorpha -^Mesothelae.

Uścionogi (Phyllopoda) pod-gromada stawonogów z groma­dy -^skorupiaków. Ciało ich okryte jest jedno- lub dwu­częściową skorupą. W przeci­wieństwie do większości skoru­piaków mają czułki I pary sła­bo' rozwinięte, a funkcję ich przejmują potężne czułki II pary lub nawet silnie wydłu­żone gałązki przednich odnóży tułowiowych (-».tarczowce). W skład tułowia wchodzi 10—30 segmentów zaopatrzonych w dwugałęziste, zmniejszające się ku tyłowi odnóża. Jedynie u wioślarek częściowo zanika se-gmentacja ciała, a liczba od-

Htorina_____

noży tułowiowych wynosi tyl­ko 4—6 par. Odnóża tułowio­we, a przynajmniej ich wewnę­trzne gałązki, służą do oddy­chania oraz chwytania albo napędzania pokarmu do gęby. ij. żywią .się martwą 'materią organiczną oraz 'drobnymi or­ganizmami planktonowymi. Są Tozdzielnopłciowe, rozradzają się jednak bardzo często także dzieworodnie. Samce pojawia­ją się z reguły 'wyłącznie je­sienią lub przed wyschnięciem wody, a zapłodnione, silnie •otorbione jaja opadają na dno, wytrzymując zazwyczaj dosko­nale wysuszenie lub przemro­żenie. Co więcej, niektóre ga­tunki l. wymagają nawet prze­mrożenia do dalszego rozwoju. Z niektórych wyschniętych siedlisk jaja tych skorupiaków są roznoszone .przez wiatr i ptaki aa dalekie nieraz odle­głości. Tym tłumaczy isię kos­mopolityczne rozsiedlenie wie­lu gatunków l. U szeregu ga­tunków w wodach polarnych samce rozwijają się bardzo rzadko, natomiast w niższych szerokościach geograficznych pojawiają się one częściej, przy czym w krainie subtropikalnej i tropikalnelj .dorównują zazwy­czaj liczbowo samicom. U wie­lu gatunków, jak np. u cerko-pagisa i małżynki, samce nie występują w ogóle. Samice l. są z reguły wyraźnie więk­sze od samców, a często różnią się od nich także kształtem. Jaja noszą w specjalnej komo­rze lęgowej, mieszczącej się na grzbiecie pod skorupą lub na brzusznej stronie ciała. Należą tu w ogromnej większości mie­szkańcy wód słodkich, z któ­rych wiele zasiedla wyłącznie okresowo wysychające zbiorni­ki wodne. Podgromada l. obej­muje kilkaset gatunków zgru­powanych w 3 rzędach: tar-czowców, muszelkowców oraz

___________________146

wioślarek. Niektórzy autorzy zaliczają do niej także skrze-lonogi. [L.]



Htorina -^ipobrzeżika.

loa-loa (Loa loa) gatunek obleńca z rodziny -»-filarii pa­sożytujący głównie w tkance podskórnej człowieka. Długość samców wynosi 30—35 mm, a samic 55—70 anm. Dorosłe oka­zy wykazują w ciele człowieka znaczną ruchliwość, przenosząc się z jednego miejsca na dru­gie. L.-l. są jajożyworodne. Ich larwy, -^.mikrofilarie, pojawia­ją się we krwi obwodowej w dzień, a nie w nocy, jak u

-i-filarii Bankrofta. Żywiciela­mi pośrednimi, w których mi-krofilarie przechodzą szereg przemian i stają się inwazyjne, są muchówki. Do żywiciela po­średniego larwy dostają się wraz z krwią w trakcie ssania. Inwazyjne larwy zarażają lu­dzi w trakcie ponownego ssa­nia krwi przez owada, który stał się nosicielem l.-l. Rozwój do stadium dorosłego jest dłu­gi i trwa 2—3 lat. Chorobę loozę, zwaną też loa-loa, cha­rakteryzuje powstawanie ob­rzęków w miejscach występo­wania pasożyta. L.-l. występu­je w tropikalnej zachodniej Afryce. [M. S.]



loligo -^-kalmar.

Lophornonas blattarnm — ga­tunek pierwotniaka z rzędu

-Miadwiciowców. Pasożytuje w jelicie karalucha. Ma ciało groszkowate, zawierające dużą pałeczkę osiową. W przedzie ciała jest ona kielichowato roz­szczepiona na liczne włókienka składowe. Wewnątrz tego kfie-licha znajduje się jądro ko­mórki. Wici zgrupowane są na przednim biegunie ciała. Ich ciałka podstawowe łączą się ze



147

łodzik

sobą za pomocą włókienek w ten sposób, że wici tworzą po­jedynczy, otwarty z jednej strony pierścień. W czasie po-



I.ophowionas blattarum pałeczka osiowa; 2 — jądro:

3 — wici

działu komórki stara pałeczka osiowa i ciałka podstawowe wici zostają rozpuszczone w cytoplazmie, a po podziale ją­dra odtwarzane są od nowa 2 komplety ciałek podstawo­wych z wiciami i 2 pałeczki osiowe, w które zostają wypo­sażone osobniki potomne. L.b> jest jedynym przedstawicielem nadwiciowców spotykanym w Polsce. [A.J.K.]



lucerna.ria —oświetla.

lucyna (Ludna) — rodzaj mię­czaków z rodziny Lucinidae,. z rzędu -Alaazkoskrzelnych właściwych. Obejmuje gatunki mające muszlę średnicy l— —5 cm, w zarysie kolistą, spła­szczoną z boków, białą, czasem z lekkim nalotem żółtawym. L. zamieszkują morza tropikal­ne i subtropikalne. Żyją na-dnie piaszczystym i mulistym, od brzegu do głębokości kilku metrów. [T.U.]

l&dyżnica (Rhizaxmella pyrife-i'a) — gatunek gąbki z rzędu

->-gąbek czteroosiowych. Jej żółtoszare ciało osadzone jest na długiej, szarej łodyżce i mierzy łącznie około 10 cm. Szkielet składa się z wtórnie jednoosiowych, / krzemionko­wych igieł. Ł. ispotyka się na głębokości 50—200 m w Morzu Śródziemnym. [J.M.R.]



łodzik (Nautiius) rodzaj mięczaków z podgromady

-»-czteroskrzelnych. Obejmuje gatunki mające mus.zlę o budo­wie typowej dla czteroskrzel-nych, barwy białawożółtawej, pokrytą nieregularnymi, żółto-brązowymi pręgami.- Wewnątrz

muszla wysłana jest warstwą. pięknej substancji perłowej. We wszystkich cechach budo­wy ł. zaznacza się prymity­wizm tych zwierząt w porów­naniu z resztą współczesnych głowonogów. Ramiona ł. w liczbie 82—90 nie mają przy­ssawek, oczy są typu kub­kowego i brak im soczewek. Lejek składa się z 2 nie zroś­niętych płatów, wobec czego-ciśnienie wystrzykiwanej wody nie może być duże. Ł. w liczbie kilku gatunków zamieszkują-niewielki obszar wód Pacyfiku, rozciągający się mniej więcej od Moluków i Filipin do Wysp Fidżi. Li. żyją na głębokości 400—700 m, z rzadka tylko wą-

topaciarze

148


fiają się płycej. Korzystając ze swej muszli jak z pływaka, unoszą się tuż nad dnem i po­ruszają za pomocą odrzutu wody wystrzykiwanej z lejka. Podobnie do innych głowono-gów ł. żywią się pokarmem zwierzęcym, ale wobec małej sprawności ruchowej ograni­czają się do chwytania zwie­rząt małych, słabych i powol­nych, jak wieioszczeły, małże, i ślimaki i niektóre skorupiaki. Prawdopodobnie jadają też pa­dlinę, na co wskazuje częste chwytanie ich w pułapki z przynętą w postaci martwych zwierząt. Ludność miejscowa jada mięso ł., muszli zaś uży­wa jako naczyń i do wyrobu ozdób. (Tabl. XIX). [T.U.]

lopaciarze (Scyllarus i Scylla-roides) 2 objęte wspólną nazwą rodzaje stawonogów z sekcji -»-lang'ustowców. Dora­stają do 30 cm, rzadziej do 50 cm. Ich krępe, grzbietowo-

-brzusznie spłaszczone ciało okrywa masywny, silnie zwap­niały pancerz toarwy brunatnej, pokryty licznymi kolcami. Czułki przekształcone są w bardzo krótkie i niezwykle sze­rokie płytki z zątokowanymi krawędziami. Ł. żyją na ska­listym gruncie płytkich mórz tropikalnych, 'rzadko docho­dząc 'do głębokości 400 im. Gru­pa ta reprezentowana jest przez około 40 gatunków. Po­mimo znacznych, jak na sko­rupiaki, rozmiarów mają zni­kome znaczenie gospodarcze, nie występują bowiem w większych skupieniach. [L.2.]



łódkonogi ->-walconogi.

luskacz (Psolus) — rodzaj szkarłupni'z rzędu -»-ogórkow-ców. Obejmuje formy o wy­raźnie dwubocznej symetrii ciała. Mają one zabarwienie czerwone, różowe łub poma­rańczowe, rzadziej brunatne.

Łopaciarz Sci/Zlarus latu*

Łuskacz Psolu* perony

Ciało długości do 13 Gębę ' otacza z reguły 10 silnie roz-

149

maktra

gałęzionych czułków, z których 2 brzuszne są nieco mniejsze. Gęba i odbyt skierowane są do góry. Ł. występują na twar­dych gruntach i skałach pod­wodnych na głębokości do

600 m. Należy do nich wiele gatunków rozprzestrzenionych we wszystkich pełnosłonych morzach. [L.2.]

łuszczyn -»-racznica.

M

madrepora (Madrepora) — ro­dzaj jamochłonów z rzędu

-^-korali madreporowych. Re­prezentujące ją gatunki tworzą bogato rozgałęzione kolonie, o ogólnym kształcie zależnym od umiejscowienia na rafie: na jej szczycie są one spłaszczone, a po stronie osłoniętej od przyboju krzewiaste, mocniej rozgałęzione. Drobne polipy, zwłaszcza na szczycie odgałę­zień, mają jasikrawe i różno­rodne ubarwienie, zależne od własnych barwników i koloru symbiotycznych glonów. M. li­czące przeszło 125 gatunków łącznie z pokrewnym rodzajem akroporą (Acropora) stanowią główny składnik (ok. 25%) raf koralowych. Mnożą się głównie przez pączkowanie eksitraten-takularne. [Z.S.]

maja (Maja) — rodzaj stawo­nogów z sekcji -Arabów. Obejmuje gatunki mające gło-wotulów długości ponad 10 cm, owalny, gęsto usiany różnej wielkości kolcami, z których 2 duże tworzą rozwidlony dziób. Pierwsza para odnóży tułowio­wych (zaopatrzona w wysmu­kłe .szczypce) jest równie gru­ba^ jak długie odnóża kroczne, zwłaszcza przednie. Cały pan­cerz oraz odnóża m. są obficie okryte włoskami i z reguły mniej lub bardziej fragmen­tami glonów lub nawet porosłe

-»pąklami. Należą tu 3 gatun­ki zamieszkujące przybrzeżne

obszary Morza Śródziemnego oraz zachodniej Afryki. Są one poławiane w celach konsump­cyjnych w ilości kilkunastu ty­sięcy ton rocznie. [L.2.]

makrobracbium (Macrobra-

chium) rodzaj stawonogów z sekcji ->garnelowców. Obej­muje gatunki o ciele długości kilku centymetrów, przezroczy­stym i pięknie zabarwionym. Odnóża II pary są wydłużone, zakończone mocnymi szczypca­mi. M. zasiedlają ujścia rzek oraz wody słodkie, zwłaszcza potoki górskie niemal do 1000 m 'n.p.m. Występują od USA do ' Brazylii, włąezinie z wyspami Morza KararbsSkie-go. M. poławia się kilka tyś. tan rocznie. (L.2.J

maktra (Mactra) — rodzaj mięczaków z rodziny Mactridae, z rzędu ->iblaszkoskrzelnych właściwych. Obejmuje gatunki mające muszlę cienkościenną, trójkątno-owalną, długości 5— —9 cm. Jej gładką powierzch­nię o zmiennej barwie'— od białej do brązowej z odcienia­mi fioletowymi lub czerwona­wymi — zdobią często ciem­niejsze pasemka promieniste i 'koncentryczne. Wnętrze mu­szli bywa zwyikle białe, rza­dziej różowe, czerwone lub fio­letowe. Do m. należy kilka bardzo pospolitych gatunków małżów z pełnosłonych mórz europejskich. 2yją one na dnie

malmignatto

150


piaszczystym lub mulistym, niektóre tuż przy brzegu, inne spotyka się głębiej, na głębo­kości 20—30 m. Większość ga­tunków m. jest spożywana przez człowieka. [T.U.]

malmignatto -^karakurt.

malgiew, piaskołaz (Mya arę" naria) gatunek mięczaka z rodziny Myidae, i rzędu —r -?-blaszkoskrzelnych właści­wych. Ma muszlę eliptyczną,

Małgiew


przy czym lewa połówka jest nieco mniejsza i opatrzona sterczącym prostopadle do wnętrza wyrostkiem w kształ­cie łyżki. Obie połówki są wy­gięte tak, że przy zupełnie za­mkniętej muszli tworzą się z przodu i z tyłu obszerne szcze­liny, przez które może się wy­suwać noga i syfony. Warstwa konchiolinowa muszli jest brą­zowa, ale tak cienka, że sprawia wrażenie lekko żółtawej. Mu­szle znajdowane na plaży, po­zbawione warstwy konchiolino-wej, są kredowobiałe. M. za­mieszkują atlantyckie brzegi Europy, od Norwegii do Zatoki Biskajskiej, i Ameryki, od La-bradoru do Wirginii. Na tych terenach dochodzą muszle, do 15 cm długości. M., będąc od­porne na obniżone zasolenie, zasiedlają również Bałtyk, ale są tu skarlałe, tak że rzadko osiągają 8 cm długości. Na na­szych plażach ich muszle są jedynymi dużymi i zarazem białymi muszlami, stąd łatwo

je rozpoznać. M. mają małą nogę, a za to syfony (zrośnięte w jedną rurę) bardzo długie, mogące przy pełnym wycią­gnięciu trzykrotnie przekroczyć długość muszli. Żyją na dnie piaszczystym z drobną do­mieszką mułu, od strefy pły-wów do kilkudziesięciu metrów głębokości. Na ogół całe życie spędzają na jednym miejscu, zagrzebane w piasku na całą długość wyciągniętych syfonów i tylko ich otwory wystawiają na powierzchnię. Z niewiado­mych przyczyn nie isą poławia­ne w Europie, natomiast u wy­brzeży Ameryki Północnej łowi się je w dość'dużych ilościach dla celów konsumpcyjnych. [T.U.]



malżak ->ponłonia.

małżanek tatrzański (Cyzicus tatraeus) gatunek stawono­ga z rzędu -^muszelkowców. Rośnie do długości kilku mili­metrów. Żywi się przeważnie osadami dennymi, których czą­stki podrywa za pomocą prądu wodnego wytwarzanego przez liczne odnóża. Jest mieszteań-

Malżanek tatrzański

cem górskich stawów i jeziorek środkowej Europy, m-in. w rejonie Tatr. Został opisany po raz pierwszy przez Kryniclde-go. (L.Ż.]

151


małże

małże (Bwalma, Lamellibran-chia) gromada mięczaków z podtypu -^rnuisalowców. Pod względem rozmiarów ciała są dość -zróżnicowane, gdyż naj­mniejsze gatunki mają około 2 mm długości, największe zaś (przydawanie) osiągają długość 135 om i ciężar 200 kg. Odzna­czają się całkowitym zanikiem głowy, szczęki i' tarki oraz mu­szlą zbudowaną z dwu połó­wek, prawej i lewej, połączo­nych konchiolinowym •więza-dłem. Dodatkowe połączenie obu połówek muszli stanowi zameik, czyli inaczej zawiasa. Jest to układ wapiennych li­stew, ewentualnie również zę­bów, (które wchodzą między odpowiednie listwy i zęby dru­giej połówki. Noga m. bywa różnie rozwinięta, zależnie od trybu życia i środowiska. Pier­wotne małże, np. nukula i jol-dia, podobnie jak ślimaki mają nogę opatrzoną płaską podesz­wą, 'u większości jednak noga jest klinowata i silnie umięś­niona, a tylko u niektórych gatunków osiadłych zupełnie zanika. U nasady nogi więk­szości gatunków osiadłych leży gruczoł toisiorowy. Jego lepka wydzielina krzepnie w wodzie, tworząc nici zwane b i ste­rem, służące do przytwier­dzania się do .podłoża, np. u omułków. Wewnątrz 'muszli pod płaszczem, 'który ściśle do niej przylega, znajduje się obszer­na jama płaszczowa, a w niej para dużych skrzel. Oba płaty płaszcza oraz obydwa skrzela są pokryte 'urzęsionym nabłon­kiem. Ruch rzęsek powoduje wnikanie wody z zewnątrz do jamy płaszczowej, omywanie skrzel i wypływanie jej na zewnątrz. Ten strumień wody zapewnia wentylację, a także stały dowóz najdrobniejszych zawiesin organicznych żywych i martwych, służących m. za

pokarm. Obydwa płaty pła­szcza mogą zrastać się ze sobą w różnym stopniu, tworząc osobną rurkę do wprowadzania wody (tzw. isyfon wpustowy) i do jej wyrzucania (syfon wy-pustowy). Ponad nasadą nogi leży otwór gębowy, któremu towarzyszą 2 pary listkowa-tych płatów przygębowych, czyli źagielków, silnie urzęsio-nych j aktywnie uczestniczą­cych w przesuwaniu pokarmu do gęby. Krótki przełyk wie­dzie do żołądka, do którego uchodzi duży gruczoł trawien­ny, tradycyjnie zwany wątro­bą. Z żołądka wybiega długie jelito, tworzące zwykle pętlę w nodze, następnie przebijają­ce toomorę serca i kończące się otworem odbytowym na tyl­nym końcu 'ciała, w pobliżu sy­fonu wypustowego, jeżeli taki istnieje. Układ wydalniczy sta­nowi para nerek, zwanych narządami Bojanusa, oraz para narządów Kebera, które są płatami tkanki gru­czołowej ściany osierdzia. Układ ikrwSonośny składa się z serca o l komorze i parze dużych, błoniastych przedsion­ków, zawartego w obszernym, błoniastym osierdziu, oraz z szeregu naczyń i zatok krwio­nośnych. Układ nerwowy ma budowę dość swoistą, związa­ną z niskim poziomem aktyw­ności małżów. W jego skład wchodzą 3 główne pary zwo­jów: głowowych, nożnych i trzewiowych, htóre tworzą 3 równorzędne centra nerwowe o dużej autonomii. M. w liczbie około 20 000 gatunków zamiesz­kują wyłącznie środowisko wo-> dne. W wodach słodkich jest ich znacznie mniej niż w wo­dach morskich, gdzie zasiedla­ją przede wszystkim płycizny przybrzeżne, jakkolwiek znane są nawet z największych głę­bin oceanu, przekraczających





1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna