MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona17/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   50

małże

152


Schemat budowy wewnętrznej małża l — noga; 2 — gonada; 3 — otwór gębowy; 4 — mięsień zwieracz muszli; 5 — żołądek; 6 — wątroba; 7 — nerka;

8 — serce; 9 — syfon wypustowy; lo — syfon wpusto­wy; 11 — sta-zele; 12 — płaszcz

10000 m głębokości. Wszystkie m. oraz niektóre ślimaki mogą wytwarzać perły. Zdarza się to wtedy, gdy jakiekolwiek ciało obce dostanie się między muszlę a płaszcz i zostanie całkowicie przez płaszcz oto­czone. Płaszcz wydziela wtedy substancję wapienną dokoła ciała obcego l po pewnym cza­sie powstaje mniejsza lub większa bryłka substancji wa­piennej — perła. Wartość han­dlowa perły zależy od tego, czy została wytworzona z suto-' stancji porcelanowej czy perło­wej i od gatunku m., a mówiąc ściślej — od barwy i połysku jego substancji perłowej. Perły o wartości kamieni szlache­tnych produkują wyłącznie perłopławy. Wiele gatunków m. jest spożywanych na całym świecie. Niekiedy spożycie ich pociąga za sobą zatrucie po­karmowe, 'którego przyczyna nie zawsze jest wyjaśniona. Wiadomo jednak, że m. bardzo łatwo ulegają rozkładowi i na­wet trochę tylko nieświeże są już bardzo szkodliwe, podob­nie zresztą do ryb i skorupia­ków. Stwierdzono też, że w ra­zie masowego rozmnożenia się jednokomórkowych glonów o właściwościach trujących m., żywiąc się nimi, mogą nagro­madzić w ciele duże ilości tru­cizny. Ponadto, jeżeli woda zostanie zanieczyszczona ście­kami, m. mogą wychwytywać i zagęszczać w swoim ciele szkodliwe bakterie lub truciz­ny pochodzące z tych ścieków. Podział systematyczny m. na­stręcza wiele trudności i był przedmiotem długotrwałych sporów. Dzielono je na podsta­wie budowy zawiasów muszli, budowy mięśni zwieraczy muszli bądź ze względu na budowę skrzeli. Jak się wy­daje, tylko niektóre z tych grup były naturalne, odzwier-ciadlały faktyczne pokrewień­stwo, inne zaś były grupami sztucznymi. Obecnie przyjmuje się system wyróżniający wśród m. 3 rzędy: taksodontowe, nie-równomięśniowe i blaszko-skrzelne właściwe, przy czym każdy z nich odpowiada jedne­mu z rzędów wziętych z daw­niejszych systemów. [T.U.]

153___________________



małżoraezek ->.cypris.

malżoraczki (Ostracoda) — podgromada stawonogów z gro­mady -^skorupiaków. Długość większości gatunków waha się w granicach 0,3—3 mm. Naj­większym gatunkiem jest gi-gamtocypris, który rośnie do 23 mm. Ciało na podobieństwo małży okryte jest u m. w ca-łości dwuklapową skorupą. W czasie poruszania się z roz­wartej skorupki wysuwają się 2 pary czułków oraz widełki ogonowe i ewentualnie także końce innych odnóży. Ogólna liczba odnóży dochodzi zwykle do 7 par, z czego 4 wyrastają z głowy, a 3 z tułowia. Głów­nym organem ruchu u gatun­ków pływających są zwykle czulki II pary, u gatunków zaś dennych ponadto II para od­nóży tułowiowych. Zuwaczki i szczęki zbudowane są naj­częściej z nasady żującej oraz głaszczka pełniącego niekiedy także funkcje ruchowe. M. to zwierzęta rozdzielnopłciowe o słabo na ogół wyrażonym dy­morfizmie płciowym. Nie­które gatunki, zwłaszcza z krainy polarnej, raamnażają się wyłącznie dzieworod-nie. Samice składają na dnie lub roślinach wodnych jaja, z których wylęgają się następ­nie larwy typu -»"pływika, mające dwuczęściową skorup­kę. Znane są też gatunki ży-worodne. M. żyją zwykle tylko kilka miesięcy, znacznie rza­dziej do 3 lat. Występują we wszystkich typach wód, nie wyłączając okresowo wysycha­jących kałuż oraz największych głębin oceanicznych. Większość gatunków zamieszkuje dno morskie w miejscach płytkich. Stosunkowo nieliczne m. by­tują w toni morskiej bądź te7 zamieszkują wody słodkie, w których wiodą denny tryb ży-

^__________małżynek

cia albo wspinają się po ro­ślinach. Obok licznych dra­pieżników, żywiących się drob­ną fauną wodną, znani są wśród tej grupy mułożercy i roślinożercy. Kilka gatunków żyje w wilgotnej ściółce leśnej. Do podgromady m. zalicza się kilka tysięcy współcześnie ży­jących gatunków. Niektórzy autorzy dzielą ją na 2 rzędy. Rząd Myodocopidd obejmuje gatunki wyłącznie morskie, o skorupce zaokrąglonej z dołu i często wyciętej z przodu, przeważnie posiadające serce (tu .należy m.in. filomenes i gigantocypris). Rząd Podocopi-da obejmuje obok morskich także formy słodkowodne, za­wsze pozbawione serca, o wklę­słej lub prostej brzusznej kra­wędzi skorupki, nigdy nie wy­ciętej z przodu (tu należy m.in, cypris). [L.Ż.]



małżynek, stylonychia (Stylo-nychia) rodzaj pierwotnia­ków z rzędu -*spodorzęsków. Obejmuje pospolite, drapieżne

Małżynek


l. 2, 3, 4, 5 — cirrri; 6makro-nukleus; 7 — cytostom; 8 — peri-stom; 9 — btonka falująca; 10 — blonki dogebowe

mangora

154


gatunki wi&lkości 300—400 p,m. Mają one orzęsienie złożone z systemu błonek dogębowych napędzających pokarm do gęby oraz szereg oddzielnych szcze­cinek, zbudowanych ze zlepio­nych rzęsek (cirri). Liczba tych ostatnich (21) jest zawsze ta sama i każda szczecinka ma stałe położenie na ciele pier­wotniaka. M. były obiektem klasycznych prac nad regene­racją, prowadzonych przez Wallengrena i . Dembowską. Badania te pozwoliły ustalić, że podczas podziału i regene­racji po uszkodzeniu Komórki m. stare szczecinki zanikają, a nowe tworzą się jako małe zawiązki na polu rzęskowym, zwanym 'polem organizacyj­nym. Zawiązki te aktywnie przesuwają isię na odpowiednie miejsca w dalszych stadiach reorganizacji. M. wchodzą w skład fauny czynnego osadu w biologicznych oczyszczal­niach ścieków. Znane są liczne gatunki m. z terenu Europy, Aziji i Ameryki. Większość z nich występuje w wodach słodkich, a tylko niektóre w wodach słonawych oraz sło­nych. [A.J.K.]

mang&ra (Mangora acalypha)

— gatunek stawonoga z rodzi­ny -»krzyżakowatych. Buduję małe sieci wśród roślin ziel­nych i młodych sosenek. Jest bardzo pospolity w całej Pol­sce oraz w zachodniej części regionu palearktycznego. [J.P.]



mątewka (Sepiola) rodzaj mięczaków z rzędu ->dziesię-ciornic. Obejmuje gatunki ma­jące ciało krępe, wałeczkowate, lekko spłaszczone grzbietowo-

-brziusznie, długości 2—3 cm ('bez ramion), przy czym głowa jest prawie tej samej wielko­ści co worek trzewiowy. Po bokach worka trzewiowego wi-

Mątewka

dnieje para płetw w kształcie kolistych łatek. Muszla m. jest silnie uwsteczniona, składa się tylko z konchioliny i ma postać cienkiego listka. M. zamieszku­ją wszystkie morza pełnosłone. Jako niezbyt sprawni pływacy żyją zawsze w pobliżu dna na różnych głębokościach, sięgając w głąb do 700 m (pokrewne ro­dzaje żyją nawet znacznie głę­biej). Wiele czasu spędzają leżąc na dnie, często w dołkach samodzielnie i pracowicie wy­płukanych lub wykopanych przez siebie. Polują głównie na skorupiaki i mało ruchliwe ryby, chwytając je z zasadzki na dnie. M. jadane przez lodzi. Niektóre gatunki poła­wia się na większą skalę. [T.U.1



mątwa (Sepia) — rodzaj mię­czaków z rzędu -*dziesięcior-nic. Obejmuje gatunki mające ciało spłaszczone grzbietowo--brzusznie, w zarysie eliptycz­ne, długości do 30 cm (bez ra­mion). Worek . trzewiowy na całej długości obramowują 2 wąskie płetwy. Strona brzusz­na jest biaława, a barwa grzbietu zmienna. Możliwy jest

1.55


mątwik burakowy

każdy kolor od żółtego ido czarnego, iprzy czym występują rozmaite desenie, najczęściej ciemne, poprzeczne pręgi, przy­pominające rysunek na skórze tygrysa. M. mogą dopasowy­wać kolor grzbietu do otocze­nia. Są doskonale poznanymi zwierzętami. Na przykład z m. zwyczajną (Sepia officinalis) zaznajomiono się już w staro­żytności i wszechstronnie ją użytkowano. Była już wtedy i jest do dzisiaj .powszechnie ja­dana, przyrządzana w rozmaity sposób. Światowe jej wydoby­cie wynosi obecnie około 50 000 ton rocznie. Z zawartości jej worka czernidłowego sporzą­dzano ciemny barwnik, uży­wany do różnych celów. Kolor jego do dziś nosi nazwę sepii. Muszla m. jest wapienna, kształtu dość grubej, eliptycz­nej płytki, złożonej z wielu cienkich, kruchych. blaszek.

Mątwa

Blaszki te są odpowiednikiem przegród między komorami w muszlach głowonogów cztero-skrzelnych. U m. komór nie ma, a pozostały same przegro­dy ułożone w stos, jedna na drugiej. Muszla pod handlową nazwą os sepiae była niegdyś stosowana w lecznictwie, uży­wana do polerowania metali szlachetnych, a obecnie podaje się ją kanarkom w klatkach, jako źródło wapnia. Szereg ga­tunków m. zamieszkuje wszy­stkie pełnosłone cieplejsze mo­rza. Żyją one na niewielkiej głębokości. W dzień leżą na dnie częściowo zagrzebane w piasku, a w nocy pływają tuż ponad dnem, polując głównie na kraby i krewetki. Zwykle



zbliżają się do upatrzonej ofia­ry powoli, ipłynąc za pomocą płetw, gdy zaś zbliżą się na dostateczną odległość, wyrzu­cają gwałtownym ruchem ra­miona chwytne i nader rzadko chybiają. Jeżeli ofiara ratuje się zakopywaniem w piasek, potrafią ją stamtąd wypłukać odpowiednio skierowanym strumieniem wody z lejka. W okresie godowym samce odby­wają prawdziwe toki, przypo­minające zaloty niektórych ptaków. W tym czasie zmienia­ją zabarwienie, staczają rytu­alne walki między sobą, a w trakcie zalotów przybierają rozmaite rytualne pozy. [T.U..]

mątwik burakowy (Heterodera

schachtii) gatunek obleńca z rodziny Heteroderidae, z gro­mady -^nicieni, będący groź­nym szkodnikiem buraka cu­krowego. Gotowe do zapłodnie­nia samice umiejscowią j ą się pod osłoną korzonków buraka. Po pewnym czasie osłona pęka, a 'odsłonięte, białawe, kulistego kształtu samice zostają zapłod­nione przez samce znajdujące się w glebie. Następnie samce wracają do gleby, a'w tylnej części ciała u wielu zapłodnio­nych samic tworzy się po pew­nym czasie galaretowaty wore­czek, do którego składane są jaja. Z tych jaj wylęgają się larwy atakujące młode ko­rzonki buraka. U innych sa­mic woreczek nie tworzy się, a jaja zatrzymują się w ciele samicy, tworząc cytrynowatego kształtu cystę długości 0,5—

—l mm i .szerokości 0,4—

—0,8 mm. Encystowane jaja zimują. Dopiero ina wiosnę, po przejściu l linienia wychodzą z cyst larwy wnikające do ko­rzonków buraków, gdzie doj­rzewają. Dojrzałe samce ucho­dzą do gleby i przebywają w pobliżu rośliny, która je wy-

mątwik ziemniaczany

156


karmiła, samice 2aś pasożytują w tkankach korzenia. Larwy znajdujące się w cystach mogą być zdolne do zarażenia, jeszcze po 10 latach. M.b. występuje na terytorium Polski dość po­wszechnie. Straty przezeń wy­woływane mogą sięgać nawet 50»/a plonów.
mątwik, ziemniaczany (Hetero-derą rostochiensis) gatunek obleńca z rodziny Heteroderi-dae, z gromady -^-nicieni. Ata­kuje korzenie pomidora i w znacznym stopniu niszczy bul­wy ziemniaków. .Samica osią­ga 0,5—0,8 mm długości, a sa­miec — około l mm. Rozwój m.z. jest podobny jak u -»-mą-twika burakowego. Larwy znajdujące się w cystach mogą zachowywać zdolność zarażania ponad 7 lat. Na silnie opano­wanych roślinach stwierdzono występowanie cyst m.z. w liczbie przekraczającej 60000. Obniżka plonów na skutek za­rażenia może sięgać nawet W/o. (Tabl. IX). [M.S.]

meandrina ->wądolnica.

mech morski — potoczna na­zwa runi porastającej podwo­dne przedmioty w strefie przy­brzeżnej mórz, a składającej się z rozgałęzionych, różno-kształtnych kolonii polipów jamochłonów z rzędu -»-stuł-biowców, przede wszystkim rozkrzelipki. Po zebraniu, wy­suszeniu i zabarwieniu m.m. używany bywa do dekoracji wnętrz. [Z.S.]

mechowce (Oribatei) liczna grupa rodzin stawonogów, za­liczana przeważnie do podrzę-du —>.Sarcoptiformes, odznacza­jąca się zwykle twardymi i zgrubiałymi, zesklerotyzowany-mi pancerzami. Larwy i -»-nim-

fy różnią się na ogół znacznie od osobników dojrzałych i ma­ją często bardzo piękne kształ­ty. M. występują w wielkiej liczbie w glebie, ściółce i mchu. Na łąkach liczba ich osiąga 30 000—50 000 osobników na l m2, a w lasach może nawet dochodzić do 1000 000 na l m2, stanowiąc najliczniejszą grupę fauny glebowej. M. żywią się przede wszystkim szczątkami organicznymi. Odgrywają po­ważną rolę w rozkładzie szcząt­ków roślinnych i tworzeniu urodzajnej próchnicy w glebie. Niektóre m. są żywicielami po­średnimi larw tasiemców. Na terytorium Polski stwierdzono dotychczas występowanie około 5fli0 gatunków m. (Tabl. XII). U.P.1



meduza — jedna z dwóch za-i sadniczych (obok -»polipa) form pokrojowych (postaci) -uparzydełkowców. Typowa m. pływa swobodnie w toni, ma kształt parasolowaty o mniej lub bardziej wypukłym kloszu (dzwonie), złożonym z części wierzchniej, zwanej eksumbrel-lą, i spodniej — subumbrellą, przedzielonych układem pokar-mowo-naczyniowym. Ogólny schemat budowy, a zwłaszcza uwarstwienia ciała m. jest ho­mologiczny jak u polipa. Ciało składa.się z 2 błonkopodobnych warstw komórkowych: z obej­mującej je z zewnątrz ektoder-myi wyścielającej jamę gast-rainą entodermy, między któ­rymi leży gruba warstwa pierwotnie bezkoroórkowej, ga­laretowatej mezoglei, do której jednak 'wnikają komórki obu pierwszych warstw. Brzeg klo­sza wieńczą mniej lub bardziej liczne czułki. U meduz -Arąż-kopławów (tzw. scyfomeduz) jest on podzielony na 8 płatów wcięciami, u których szczytu tkwią narządy zmysłowe (->.ro-

157


meduzoidy

palia), a u meduz ->.stułbio-pławów (tzw. hydromeduz) — uwypukla się ku środkowi, tworząc cienki, pierścieniowa-ty, ektodermalny rąbek, zwany za g lelkiem •{velum, cras-pedon), usprawniający pływa­nie sposobem odrzutowym, po­wodowane skurczami klosza. Czworokątny otwór gębowy zwrócony fcu dołowi (przeciw­nie niż u polipów) leży na wy­niosłości tworzącej stożek gę­bowy czasem w postaci długiej rurki, tzw. rączki (manu-briwm), i otoczony bywa za­zwyczaj 4 mniejszymi lub większymi ramionami przyu-stnymi. Urządzenia te łącznie z licznymi parzydełkami ułat­wiają pokonywanie i połykanie zdobyczy (zwykle drobnych zwierząt morskich). Obszerna jama. gastralna uwypukla się promieniście w 4 do 100 kana­łów (niekiedy dodatkowo się rozgałęziających) i uchodzi z reguły do kanału okrężnego, biegnącego wzdłuż brzegu klo­sza. Cały ten układ nosi nazwę pokarmowo-naczyniowego (ga-strowaskulamego), ponieważ trawi i jednocześnie rozprowa-• dza strawiony pokarm po ciele, głównie dzięki skurczom klo­sza w trakcie pływania. M. są z reguły rozdzielnopłciowe. W typowej przemianie pokoleń stanowią pokolenie rozmnaża­jące się płciowo. Istnieją jed- • nak także m. mnożące się bez­płciowo przez ódpączkowywa-nie organizmów potomnych. Zapłodnienie odbywa się w otaczającej wodzie. Wielkość m. waha się od ułamka mili­metra do średnicy 2 m. Ciało ich zawiera tylko kilka procent suchej masy. M. stanowią waż­ny składnik planktonu mors­kiego. Wyrządzają nieraz szko­dy w narybku. Wielkie gatunki mogą powodować nawet u czło­wieka przykre oparzenia skóry

jadem parzydełek. Niektóre formy, jak np. ropilema i cheł-bia, bywają jadane przez ludzi. M. niektórych gatunków są osiadłe (np. m. z rzędu -rSta-uromedusae). W koloniach -4-stułbiopławów m. mogą nie odczepiać się od całości, ale jako tzw. -^meduzoidy wytwa­rzać gamety bądź jako dzwony pływne .skurczami nadawać ko­lonii aktywny ruch. M. kilku form (jak np. kraspedakusty)-występują w wodach słod­kich. [Z.S.]

meduza jadalna —i-ro-pilema.

meduza kanalikowa -.-rozli-stek.

meduza kompasowa (Chri/sao-ra) — rodzaj jamochłonów z. rzędu -ł-Semaeostomeae. Me­duzy reprezentujących ją ga­tunków osiągają średnicę do 30 cm. Wierzch klosza mają naznaczony 16 radialnie bieg­nącymi, ciemnymi liniami, roz­widlającymi się ku krawę­dziom. Mocno pokarbowane-ramiona przyustne mogą osią­gać 2 m długości. Czułki wy­stępujące w liczbie 24 są cien­kie i bardzo rozciągliwe. M;k. w młodym wieku funkcjonują jako samce, później stają się obojnacze, a w ostatnim okre­sie życia pełnią wyłącznie funkcje samicze. Zamieszkują pełnosłone morza europejskie, lecz niekiedy trafiają nawet do Bałtyku. [Z.S.]

meduza świecąca -*ipelagia.

meduzoidy — pączkujące na kolonii polipów —»stułbiopła-wów małe meduzy nie w pełni rozwinięte, nie odrywające się od kolonii i pełniące w nie} funkcje narządów wytwarza­jących, płciowe produkty roz­rodcze. [Z.S.]

meduzy kanalikowe

158


meduzy kanalikowe (Rhizosto-meae) rząd jamochłonów z gromady -»-krążkopławów. Otwór gębowy m.k. uległ za­nikowi, a z jamy gastralnej prowadzą liczne kanaliki ucho­dzące drobnymi otworkami na S ramionach przy ustnych. Czułki brzeżne nie występują. M.k. odżywiają się przeważnie drobnymi organizmami plank-tonowymi, wciąganymi wraz z prądem wody dzięki ruchom .klosza do kanalików i już tu trawionymi. Większe zwierzęta

-ogarniają ramionami przyu-stoymi i trawią sokami, wy­dzielanymi z ujść kanalików, po czym już w. formie rozpu­szczonej wchłaniają do wnę­trza. M.k. są rozprzestrzenione w wielu morzach. Najbardziej znanymi formami tej grupy są rozlistek, ropilema i kasjo-pea. [Z.S.]



'Mermis subnigrescens — gatu­nek obleńca z rodziny ->-struń-'córw pasożytujący w jamie ciała szarańczaków. Samica składa Jaja na trawie. Z jaj zjedzo­nych wraz; z trawą przez owa­da wylęgają się larwy. Po upływie około 4—10 tygodni pasożytowania w jamie ciała

-żywiciela larwa 'opuszcza go i oojrzewa w środowisku zewnę­trznym. Samica może składać jaja po kopulacji, ale zdolna jest również do rozrodu parte-nogenetycznego. [M.S.]



meryzja (Moerisia) rodzaj jamochłonów z rzędu -»stuł-biowców o dwóch postaciach polipów: jedne wiodą denny i kolonijny tryb życia, a drugie

- planktonowy, również kolo­nijny, ale łkażda kolonia składa się tylko z 2 osobników połą­czonych okolicami podeszwo-wymi i wspólną jamą gastral-ną. Po upływie pewnego czasu odrywają się one od siebie, a

Dwuosobnikowa kolonia polipów meryzji Moerista pallasi l — pączkujące meduzy

w miejscu oderwania każde­mu z nich wyrasta "wieniec czułków i tworzy się nowy otwór gębowy. Jest to początek powstania nowego osobnika na miejscu oderwanego. Polipy odpączkowują też od siebie drobne, swobodnie pływające meduzy. Jeden z gatunków m. (Moerisia pallasi) występuje w Morzu Czarnym i Azowskim, , drugi — w słonych jeziorach "północno-wschodniej Afryki. [Z.S.]



Mesothelae, Liphistiomorphaprymitywny ipodrząd stawono­gów z rzędu -^pająków, 'który cechuje zachowana zewnętrzna segmentacj a odwłoka, położe­nie wieloczłonowych kądzioł-ków przędnych pośrodku brzu­sznej strony odwłoka i brak płytek szczękowych. Te duże (do 3,5 cm długości) pająki ży­ją w norach wygrzebanych w

159


Mesozoa.

ziemi i zamykanych ruchomym wieczkiem z pajęczyny oble­pionej cząstkami gleby. Współ­cześnie żyje tylko 9 gatunków M, w południowo-wschodoiej Azji i w południowej Japonii. Najczęściej cytowanymi przed­stawicielami M.Liphistius malayanus i Heptathela kimu-rai. Jako “żywe skamieniało­ści" budzą one duże zaintere­sowanie zoologów. [J.P.]



Mesozoa — grupa -^-bezkrę­gowców o nie ustalonej pozycji systematycznej. Ciało ich skła­da się z pojedynczej komórki osiowej, otoczonej przez l war­stwę komórek okrywających, zwaną somatodermą. M. są pa­sożytami różnych bezkręgow­ców: głowonogów, wirków, pierścienic i osłonie. Najlepiej zbadano M. z rodzaju Dicyemi-dae, występujące w kanalikach nerkowych głowonogów. Doro­słe osobniki z tego rodzaju, długości 6—7 mm, są orzęsione i składają się z l komórki osio­wej oraz z 24 komórek somato-dermy. Część (do 9) .komórek tej warstwy ciała tworzy cza­peczkę, którą pasożyty przy­czepiają się do ścianki kanali­ka nerkowego gospodarza. Roz­mnażanie zaczyna się od podziałów jądra 'komórki osio­wej. Następnie z jednego z ją­der potomnych tworzy się gru­pa jąder, z których każde otacza się częścią cytoplazmy, i w ten sposób wewnątrz komórki osio­wej osobnika rodzicielskiego powstaje .grupa (lub kilka grup) drobnych komórek. Są to larwy stanowiące miniatury osobnika dorosłego, tzn. również składa­ją się z komóirki osiowej i 24 komórek somatodermy, ale od­powiednio mniejszych. Po ukończeniu pewnego etapu roz­woju larwy rozrywają ściankę osobnika macierzystego i wy­dostają się do światła hafnalika

nerkowego, gdzie rosną i doj­rzewają. Cykl ten powtarza się wielokrotnie. Co pewien czas niektóre jądra znajdujące się wewnątrz komórki osiowej przechodzą — jak się wydaje — podziały redukcyjne, po­wstają komórki haploidame. które następnie łączą się ze sobą w procesie saniozapłod-nienia. Prawdopodobnie z zy-goty tworzy się nieco inny typ larwy niż opisany powyżej. Opuszcza ona osobnika rodzi­cielskiego jako kula złożona z orzęsionych i nie' orzęsionych komórek. Dalsze losy takiej larwy oraz sposób zarażania nowego żywiciela nie są znane. Nadal nie wiadomo też, jaka jest filogeneza M. Van Benden uważa je za organizmy zbliżo­ne do kolonijnych pierwotnia­ków, Hatschek — za pasożyt-

Schemat budowy Mesozoa. l — Komórka somatodermalna; 2 — komórka osiowa; 3 — jądro ko­mórki osiowej; 4 — organizmy po­tomne rozwijające się wewnątrz komórki osiowej; 5 — komórka osiowa organizmu potomnego; 6 — komórki zarodkowe; 7 — komórki czapeczki

meta

160

nicze i zmodyfikowane larwy jamochłonów, natomiast Gras-se — za pasożytnicze, zdegene-rowaine płazińce. Na uwagę zasługują fakt całkowitego wy­odrębniania się komórek po­tomnych ' wewnątrz ko­mórki osiowej, co różni ten proces od bruzdkowania, w którym potomne komórki po­wstają przez przewężenie siei podział komórki macierzystej. Powstawanie komórek potom­nych wewnątrz komórki osio­wej Świadczy o tym, że zewnę­trzna błona komórki może w całości powstać z błon we­wnątrzkomórkowych. Podobne zjawisko występuje u niektó­rych pierwotniaków pasożytni­czych, 'np. u ->sporowców peł-zakowatych, u których komór­ki wyróżnicowują się we­wnątrz plazmodium rodziciel­skiego. [A.J.K.]



meta (Meta) — rodzaj stawo­nogów z rodziny ->.krzyżako-watych. Obejmuje gatunki pa­jąków średniej wielkości (7—

—15 mm długości). Z nich naj­bardziej znany jest dość duży pająk Meta menardi, żyjący w strefie półmroku w jaskiniach i niszach skalnych oraz w piw­nicach. Razem z nim w tym samym środowisku występuje często drugi pokrewny gatunek

Meta merianae. Dwa pozo­stałe gatunki krajowe żyją wśród ziół i krzewów, najczę­ściej na skrajach lasów i na polanach. [J.P]

metacerkaria — larwalne sta­dium inwazyjne w cyklu roz­wojowym —>.przywr digenety-cznych, powstające 2 -*cerka* rii. W trakcie przeobrażania się w m. zanikają pewne na­rządy certearii (gruczoły pene-tracyjne, narządy czuciowe,

—oczy), następuje odrzucenie ogonka, a także sztylecika u

tych larw, 'które go posiadały. M. jest zwyfcie formą ocysto-waną. Cerkarie mogą się incy-stować w środowisku zewnę­trznym lub w organizmie, do którego dostają się biernie lub przenikają aktywnie. Do nie­dawna cer karle incystujące się w środowisku zewnętrznym, jak np. u -»-motylicy wątrobo­wej, 'nazywano adoleska-riami, ostatnio jednak coraz częściej adoleskarie nazywane są również m. Wśród niektó­rych przywr w stadium m. mo­że zachodzić 'daleko idąca orga-nogeneza. W pewnych przypad­kach w stadium m. mogą być wytwarzane komórki jajowe i plemniki, a nawet mogą two­rzyć się jaja. Żywiciel ostate­czny zaraża się, zjadając m. wraz z trawą albo też z zara­żonym żywicielem pośred­nim. [M.S.]

metakrynus (Metacrinus) — ro­dzaj szkarłupni z podrzędu Isocnmdn, z rzędu -^-liliowców członowanych. Obejmuje kilka gatunków o 'długim, pięciogra-niastym trzonku, z którego po­wierzchni wyrasta szereg okół-ków długich wąsów (po 5 wąsów w okółku). Silnie roz­gałęzione ramiona układają się w kształcie kielicha kwiatu. M. znane są głównie z mórz ota­czających południowo-wschod-nią Azję, gdzie zasiedlają dno zwykle na głębokości 100—

—600 m. [L.2.]



mezostoma, bajornik (Mesosto-łna ehrenbergi) — rodzaj pła-żińców z rzędu -^-wirków pro-stojelitowych. Obejmuje gatun­ki silnie spłaszczone, o ciele przezroczystym, osiągające 9—

—15 mm długości. Przez ciało przeświecają białawe zwoje mózgowe, pnie nerwowe, wy­pełniony pokarmem przewód pokarmowy oraz narządy roz-



" /? •••\


;^ ^


s

'/,

3


b


/":;


3©;


;-?


iQ


*'.".':


J Q;


;-ii


\Q


.•.'


•©!


s'1 ^





£


Q\'<









2 ©


% ^'•


\© ©


'*'


©


Li


.0..-' :©.:./

•' ''•^


Mezostoma

rodcze. M. odżywiają się głów­nie wioślarkami oraz częściowo niektórymi skąposzczetami i wrotkami. Chwytanie ofiary ułatwia im wydzielina gruczo­łów śluzowych znajdujących się na brzusznej stronie ciała. M. są bardzo wytrzymałe na głodowanie. W Polsce wystę­pują na niżu w drobnych zbior­nikach wodnych, wśród obfitej roślinności. [M.S.]

Micropharyngea fera.

Microsporidia — gromada pier­wotniaków z podtypu -»No-sema bombycis powodująca u jedwabnika morwowego scho­rzenie zwane pebryną. [A.J.K.]

mięczaki (Mollusca) — typ wol­no żyjących, pierwotnie mors­kich -^bezkręgowców, silnie zróżnicowany i stąd trudny do scharakteryzowania. Istnieje pewien typowy zestaw cech, wyróżniający m., ale prawie żadna z tych cech z osobna nie jest wspólna wszystkim ich grupom. M. są dwubocznie sy­metryczne (z wyjątkiem ślima­ków), o ciele miękkim fc-nie mają budowy metamerycznej, czyli segmentalnej (z jedynym i' to dyskusyjnym wyjątkiem jednotarczowców). U większoś­ci ciało jest podzielone na gło­wę, nogę i worek trzewiowy oraz okryte fałdem skórnym — płaszczem (u małżów i łódko-nogów głowa nie wyodrębnia się). Płaszcz wytwarza muszlę zbudowaną z substancji orga­nicznej, zwanej konchioliną, i ze związków walpnia (u bruzdo-brzuchów muszli brak). Prze­strzeń między płaszczem a wor­kiem trzewiowym, zwana jamą płaszczową, zawiera skrzela, ujście nerek i odbyt. Głowa, noga, płaszcz, muszla albo pier­wotne skrzela zanikają u nie­których grup. Gardziel jest uzbrojona w konchioltaową płytkę (tarkę), pokrytą liczny­mi ząbkami (brak jesj tylko u małżów), u ślimaków zaś, u łódkonogów i głowonogów — również w konchiolinową szczę­kę o różnorodnej budowie. Nie­zbyt skomplikowany przewód pokarmowy bywa zwykle wy­posażony w parę gruczołów ślinowych i duży gruczoł tra­wienny, zwany wątrobą. Układ nerwowy, zbudowany z 2 par wzdłużnych pasm tkanki ner­wowej (u obunerwców i- jedno-tarczowców) bądź złożony z pewnej liczby parzystych zwo­jów nerwowych i pni nerwo­wych połączonych .poprzeczny­mi komisurami (u pozostałych grup), jest rozmaicie wykształ-

11 tlAvlrrAtfn

mięczakopodobne

162

cony. Jako .narząd wydalniczy funkcjonuje zwykle l para sil­nie rozbudowanych metane-frydiów, zwanych nerkami. M. żyją w morzach (przedstawi­ciele wszystkich gromad), w wodach słodkich (ślimaki i mał­że) i na lądzie (tylko ślimaki). Liczba współcześnie żyjących gatunków bywa .szacowana na około 125 000, a więc m. są po stawonogach -najliczniejszym typem zwierząt na ziemi. Dzie­li się je na 2 podtypy: obu-nerwce i muszlowce. it.u.]



mieczakopodobne ->czułkowce.

mikrofilaria (microfilaria)pierwsze stadium rozwojowe -^•filaru, pasożytujące we krwi ssaków i człowieka. M. są lar­wami rozwijającymi się w ciele dorosłej samicy. W momencie opuszczania dróg rodnych mat­ki są już dobrze wykształcone, kształtu nitkowatego, ruchliwe. W tym momencie otacza je zwykle pozostałość osłonki ja­jowej. Dalszy rozwój m. przez stadium -»-larwy rabditoidalnej do stadium larwy inwazyjnej odbywa się w żywicielu .po­średnim, tj. u krwiopijnych stawonogów, iktóre zarażają się pijąc krew chorego zwierzęcia. M. wielu filarii charakteryzuje dobowa wędrówka w ciele ży­wiciela. Zob. też: filaria Ban-krofta i loa-loa. [M.S.]

mikrohydra -»-kraspedakusta.

miracidlum — pierwsze sta­dium larwalne w cyklu rozwo­jowym -*przywr digenetycz-nych, rozwijające się z jaja. Stadium to zaraża pierwszego żywiciela pośredniego. U więk­szości przywr m. wydostaje się z jaja w środowisku zewnętrz­nym, w wodzie, u niektórych zaś wylęga cię dopiero we­wnątrz żywiciela pośredniego

po zjedzeniu przezeń jaja przywry. M. wylęgające się w środowisku zewnętrznym ata­kuje żywiciela pośredniego czynnie, przedostając się do jego ciała. Długość życia m. zależy głównie od temperatury i kwasowości otoczenia, a rów­nież od ilości materiału zapa­sowego (glikogenu), jakim dys­ponuje. Na przykład m. -»mo-tylicy wątrobowej żyje 6—25 godzin. Na ogół ciało m. ma kształt cylindryczny z pewnym rozszerzeniem w przedniej jego części (mniej więcej w 1/3 dłu­gości). Pokrycie ciała rzęskami, obecność narządów zmysło­wych (mogą występować plam­ki oczne) i swobodny tryb ży­cia jest reminiscencją wolno żyjących przodków przywr. U m. występuje l—2 par komórek płomykowych. Układ nerwowy ma postać zwoju głowowego i podłużnych pni. W tylnej czę­ści ciała m. znajdują się ko­mórki zarodkowe. Z komórek tych, występujących oddzielnie lub zgrupowanych w postaci kuł, rozwija się już w pierw­szym żywicielu pośrednim na­stępne stadium rozwojowe, zwane -^sporocystą. [M.S.]



mitra (Mitra) — rodzaj mięcza­ków z rodziny Mitridae, z rzę­du -»jednoprzedsionkówców. Muszla m. jest wrzecionowata, wysokości 1—10 cm, i ma po­wierzchnię gładką, lśniącą, rzadko z wystającymi guzkami lub listewkami. W szczelino­watym otworze muszli po stro­nie wewnętrznej występuje kilka wyraźnych listewek. Li­czne gaitunki m. zamieszkują morza strefy tropikalnej i sub­tropikalnej, przy czym gatunki subtropikalne są mniejsze i mniej barwne (brunatne, żół­tawe lub szarawe), natomiast m. z mórz tropikalnych odzna­czają się znacznymi rozmiara-

163

motylim wątrobowa

mi i bajecznym ubarwieniem. M. żyją na niegłębokim dnie kamienistym lub skalistym. Ich muszle były i są nadal używa­ne przez krajowców do wyro­bu ozdób oraz poszukiwane przez kolekcjonerów. CT.U.]



mooetka -»porcelanki.

monorafis Monorhaphis chuni gatunek gąbki z rzędu Am-phtdiscophora, z gromady -^gą­bek szklistych. Ma silnie roz­dęte, cylindryczne ciało, któ­rego wysokość wynosi około l m. Jest ono przeszyte igłą osiągającą długość 3 m i gru­bość 8,5 mm. Część tej igły wy-

Fragment monorafisa

staje poza ciało i tkwi w mu-listym dnie. M. m.ch. żyją w Oceanie Indyjskim na głębo­kości 1500—2000 m. [J.M.R]

morska pomarańcza (Tethys aurantium) — gatunek gąbki z rzędu ->gąbek czteroosiowych. Ma kształt kulisty. Nazwę swą zawdzięcza wielkiemu podo­bieństwu wewnętrznej budowy ciała do budowy pomarańczy. Również jej barwa jest jaskra­wa, często pomarańczowa. Ra­dialny szkielet składa się z du­żych, wtórnie jednoosiowych igieł. M.p. stanowi gatunek kosmopolityczny, spotykany prawie we wszystkich mo­rzach. [JJM.R.]

motylioa wątrobowa {Fasciola. hepatica) gatunek płazińca z gromady -»przywr digenety-cznych. Osiąga 18—51 mm dłu­gości oraz 4—13 mm szerokości. Jest 'kształtu liściastego, roz­szerzona w przedzie ciała, z wyodrębnionym krótkim stoż­kiem, na którego wierzchołku znajduje się otwór gębowy okolony przyssawką gębową. Przyssawka brzuszna leży dość blisko przyssawki gębowej. Przed przyssawką brzuszną uchodzi otwór płciowy, z 'któ­rego może wystawać męski narząd kopulacyjny — prącie. U dojrzałych płciowo osobni­ków za przyssawką brzuszną znajdują się pętle macicy. Roz­gałęzione jądra leżą w środko­wej i tylnej części ciała. Po prawej stronie ciała, przed ją­drem, znajdujesięgałązkowaty jajnik. Silnie rozgałęzione 2 pnie jelita dochodzą do końca ciała. Wzdłuż osi ciała przebie­ga rozgałęziony pęcherz wydal­niczy. Dorosła m.w. pasożytuje w przewodach żółciowych owcy, bydła, kozy i innych przeżuwaczy. Tylko przypad­kowo zaraża się nią człowiek, świnie, zające i inne gatunki zwierząt. Zapłodniona w ooty-pie komórka jajowa zostaje otoczona przez komórki żółtni-kowe, a następnie cały ten ze­spół przesuwa się do początko­wego odcinka macicy, gdzie pokrywa się najpierw bez­barwną i cienką, a potem gru­biejącą i ciemniejącą otoczką. Jaja po przejściu przez całą macicę wydostają się przez otwór płciowy. Dalszy rozwój

notylica wątrobowa

164


lasłępuje wtedy, gdy jajo wy-1 ostające się z kałem żywiciela na zewnątrz trafia do wody. Z jaja wylęga się ->noiracidium. A.by miracidium mogło się da­lej rozwijać, musi wniknąć do j amy płaszczowej ślimaka

-wbagnicy moczarowej, a stąd do jego trzustko-wątroby. W trzustko-wątrobie ślimaka mi­racidium przekształca się w

—>.sporocystę (a ta z kolei może wytwarzać sporocysty potom­ne). W sporocystach powstaje następne stadium w postaci licznych -»-redu. W ciągu lata redie mogą wytwarzać redie lotomme. Wewnątrz redii ma­cierzystych (albo potomnych) ; worzą się -»cerkarie. Cerkarie ii.w. opuszczają ciało ślimaka ; po krótkim okresie swobod­nego życia otorbiają się, przy­twierdzając się do roślin wod­nych, źdźbeł trawy, jak również do przedmiotów pły­wających na wodzie lub pod powierzchnią wody. Otorbione cerkarie nazywa się adoleska.. riami lub -*metacerkariami. Żywiciele ostateczni zarażają się, zjadając je wraz z trawą. Przypuszcza się, że młode m.w. uwolnione w przewodzie po­karmowym dostają się do prze­wodów żółciowych dwiema drogami: przebijając się do naczyń krwionośnych i płynąc żyłą wrotną wraz z krwią do wątroby albo przebijając się przez jelito do jamy brzusznej, skąd przedostają się czynnie przez torebkę wątroby i miąższ do drobnych przewodów żół-

Motylica wątrobowa

Jajo z wieczkiem; B — wykluwające się miracidium; C — sporo-cysta; D — redia; f; — cerkarla

165

motylicska

ciowych. W miarę dorastania pasożyty przemieszczają się do większych przewodów. Po osiedleniu się w przewodach żółciowych pasożyty wywołują stan zapalny wątroby. Przeci­skając się przez drobne prze­wody żółciowe powodują roz­rywanie ścianek, co może pro­wadzić do krwawień. Na skutek działania 'pasożyta ścianki przewodów żółciowych, zwła­szcza u bydła, ulegają stward­nieniu, często odkładają się w nich sole wapnia i magnezu. Wskutek rozrostu tkanki łącz­nej międzyzrazikowej cała wą­troba ulega stwardnieniu (marskość wątroby). M.w. może ponadto zaczopować przewody żółciowe oraz zawlekać do wą­troby niepożądaną florę bakte­ryjną. Zwierzęta zarażone, zwłaszcza owce, chudną i szyb­ko się męczą. W następstwie wzrastającego wyniszczenia może nastąpić śmierć zwierzę­cia. Choroba wywołana przez m.w. zwie się fasciolozą albo też chorobą motyliczą. (Tabl. VIII). [MJ3.]



motyliczka (Dicrocoelium den-driticum) — gatunek płazińca z gromady ->przywr digenety-cznych. Osiąga 4—12 mm dłu­gości. Pasożytuje jako postać dojrzała w wątrobie przeżuwa­czy, a ponadto jest spotykana czasami u człowieka, zajęcy, królików, świń, koni. Jej pier­wszym żywicielem pośrednim są ślimaki lądowe (mjn. Zebrź-na detrita i Helicella ericeto-rum). Z przełkniętych przez ślimaka 'jaj wykluwają się --xmiracidia, które w jego trzu­stko-wątrobie przekształcają się w -^sporocysty. Ze sporo-cyst macierzystych powstają sporocysty potomne (do 100), a w nich tworzą się -»-cerkarie zaopatrzone na przednim koń­cu ciała w sztylecik. Cerkarie

MotyUczka l — przyssawka gębowa; S — gar­dziel; 3 — przełyk; 4 — część po­chwowa macicy; 5 — torebka prą­cia; 6 — przyssawka brzuszna; 7 — widełki jelita; 8 — macica; » — ją­dro; 10 — jajnik; U — zbiornik nasienny; 12 — gruczoł Mehiisa;



Użółtnik

wydostają się ze ślimaka do środowiska zewnętrznego. Do niedawna przyjmowano, że cerkarie były zjadane przez przeżuwacze, gdzie w przewo­dach żółciowych wątroby uzy- . skiwały dojrzałość. Obecnie uważa się, że cykl rozwojowy m. przebiega ż udziałem jesz­cze jednego żywiciela pośred­niego, a mianowicie mrówki, w której odwłoku cerkarie prze­kształcają się w -»imetacerka-rie. Przeżuwacze zarażają się zjadając wraz z trawą mrówki



mózgownik

1®6


opanowane przez metacerkarie. Jak podają niektórzy badacze, w mrówce może się otorbiae nawet do 100 cerkarii. M. zna­na jest na wszystkich konty­nentach z wyjątkiem Austra­lii. [M.S.]

mózgownik (Dtptona cerebrź-formis) gatunek jamochłona z rzędu -^.korali madreporo-wych. Tworzy bułowate kolo­nie o zwartym wapiennym szkielecie, przy czyim poszcze­gólne polipy, dzieląc się wzdłuż niecałkowicie, formują długie szeregi, wijące się na podo­bieństwo zakrętów kory móz-

Mózgownik

gowej (analogicznie jak u wą-dolnicy). Kolonie m. osiągają do 20 cm średnicy. Występuje on u zachodnich wybrzeży Atlantyku. [Z.S.]

mrówczarka (Dfpoena) — ro­dzaj stawonogów z rodziny

-*omatmkowatych. Obejmuje gatunki o długości ciała 2—

—4 mm, przeważnie czarno ubarwione. M. nie budują sieci, żywią się głównie mrówkami, a zdobycz chwytają opuszcza­jąc się 'na nitce przymocowa­nej do gałązki sosenki nad ścieżką uczęszczaną przez mrówki. Po złapaniu pojedyn­czej robotnicy m. natychmiast ucieka po nitce 'na 'bezpieczną gałązkę i dopiero tam zabiera się do jedzenia. W Polsce m. są

dość rzadkie. Występuje ich tu 7 gatunków. [W.S.1



mrówezynka (Myrmmachne formicaria) gatunek stawo­noga z rodziny ->drakunowa-tych. Należy do -^pająków mrówkokształtnych. Odznacza się — przy niewielkich rozmia­rach ciała (4—5 mm długości) — łudzącym podobieństwem do niektórych mrówek zarówno ze względu ha kształt, jak i sposób poruszania się. Upodo­bnienie m. do mrówek zniechę­ca prawdopodobnie wielu spo­śród ich wrogów do napaści na nie. [J.P.]

mrugacz -^skrzypek.

mszywioły (Bryozoa) groma­da z typu ->czułkowców. Żyją w koloniach mających prze­ważnie postać krzaczków, na których gałęziach osadzone są poszczególne osobniki, wyglą­dem zewnętrznym przypomi­nające polipy stułbiopławów. Dla kolonii przyjęto nazwę zoarium, a dla pojedyncze­go osobnika—zooid. Zoaria cechuje znaczna różnorodność postaci — mogą one plożyć się na podłożu lub też wyrastać do góry. Mierzą od kilku milime­trów do kilku metrów i liczą dziesiątki, a nawet setki tysię­cy drobnych osobników. Mię­dzy poszczególnymi osobnika­mi kolonii istnieje pewien po­dział funkcji. Wyróżnia się wśród nich autozooidy, keno-zooidy i heterozooidy. Autozoo­idy są zdolne zarówno do sa­modzielnego odżywiania się, jak i rozrodu, kenozooidy peł­nią przede wszystkim rolę ele­mentów mechanicznych, a więc przytwierdzają się do podłoża i łączą między sobą, ale mogą też przez pączkowanie wytwa­rzać kolonie, a heterozooidy służą do rozrodu i ochrony ko-



mszywioły

Różne gatunki mszywiołów

lonii. Pomiędzy zooidami kolo­nii zanikają ścianki częściowo hub zupełnie bądź też istnieją w nich otworki umożliwiające przenikanie płynu celomatycz-nego, a co za tym idzie — roz­prowadzanie pokarmu po całej kolonii. Ciało autozooidów składa się z kolistego (u ferę-żełnic) lub podkowiastego (u podkówczaków) lofoforu, ota­czającego jamę gębową i dźwi­gającego czułki, z występują­cego tylko u podkówczaków epistonu oraz z tułowia. Z re­guły .nie przekracza ono długo­ści -l nam. Czułki, podobnie jak cała powierzchnia ciała, służą do oddychania. Dzięki osadzo­nym na ich wewnętrznej stro­nie rzęskom, które swym ru­chem powodują napływ wody zawierającej plankton do otwo­ru gębowego, biorą także u-dział w wychwytywaniu po­karmu. U m. brak jest układu krwionośnego. Zastępuje go płyn celomatyczny, krążący w poszczególnych osobnikach dzięki istnieniu w otrzewnej orzęsionych komórek. Przewód pokarmowy jest wygięty w pętlę i kończy się. otworem od­bytowym, położonym w pobli­żu jamy gębowej. Składa się on z gardzieli, przełyku i żo­łądka. Poza swą rolą trawienia i przyswajania pokarmu pełni również funkcje wydalnicze. Układ nerwowy m. w związku z osiadłym trybem życia jest bardzo uproszczony. Składa się z l zwoju nerwowego, leżącego między otworem gębowym a odbytowym, od 'którego odcho­dzą nerwy do czułków i pozo­stałych narządów. M. rozmna­żają się płciowo i bezpłciowo przez pączkowanie. Przy roz­rodzie płciowym (m. są z regu­ły •dbojnakaimi) jaja i plemniki zostają wydalane do jamy cia­ła, gdzie następuje zapłodnie­nie, jaja zaczynają się rozwi­jać i powstaje z nich larwa. U większości m. rozwój larwy od­bywa się w jamie ciała, po czym — już w pełni ukształto­wana — wydostaje się ona na zewnątrz i prawie natychmiast osiada na dnie, rozpoczynając dość skomplikowany proces pączkowania. W nielicznych przypadkach . rozwój larwy przebiega w środowisku ze­wnętrznym, a swobodnie pły­wająca larwa nosi nazwę ->cy-fonautesa. Proces pączkowania polega na tym, że w określo­nych miejscach na powierzch­ni kolonii tworzą się wzgórki — zaczątki pączka. Taki wzgó­rek rośnie i przewęża się u nasady, ale nie dochodzi do jego całkowitego oddzielenia się i pączek pozostaje w połą­czeniu z kolonią, W pączku za-

mucedo

168

wią2uje się przewód pokarmo­wy, zwój nerwowy i czułki, co W konsekwencji prowadzi do powstania całkowicie ukształ­towanego osobnika, który sam zaczyna tworzyć pączki. U nie­których m., żyjących zwłaszcza w morzach strefy tropikalnej, szybkość pączkowania jest nie­słychanie wysoka: pewne ga­tunki mogą zaledwie w ciągu kilku godzin wytworzyć kolo­nię wysokości do 2 m! Swoisty typ pączkowania wewnętrzne­go spotyka się u m. słodko-wodnych. U m. występuje zja­wisko, zwane przemianą poko­leń: kolonie powstają z reguły przez pączkowanie osobników wytworzonych na drodze roz­rodu płciowego, a więc obie formy rozrodu — płciowa i wegetatywna — powtarzają się cyklicznie. M. są szeroko roz­siedlone na całej kuli ziem­skiej, zarówno w morzach, jak i wodach słodkich, w granicach temperatur od —2 do +29°C. W morzach z reguły występują w strefie przybrzeżnej do. głę­bokości 300 m, ale znajdowane były także nieliczne gatunki na głębokości 8000 m. Gatunki słodkowodne żyją u brzegów wód wolno płynących lub sto­jących. Osiadają zwykle na twardych przedmiotach, a więc na dnie kamienistym, żwiro­watym, na zatopionych wra­kach statków oraz na żywych roślinach i zwierzętach. M. mogą powodować pewne szko­dy w wodociągach, w których brak jest dobrych filtrów, za­tykając swoimi koloniami rury i zanieczyszczając wodę; nie­kiedy stają się uciążliwe, obra­stając grubymi powłokami dna statków. Obejmują rząd krę-żelnic l podkówczaków, a w nich 12 rodzin i 4000 gatunków żyjących współcześnie oraz około 15000 gatunków kopal­nych. [J.M.R.]



mucedo (Cristatella mucedo) — gatunek czułkowca z rzędu -^podkówczaków. Kolonie o-siągają długość kilku centy­metrów, a sporadycznie do 30 cm. Są one zaopatrzone w szeroką śluzowatą pode­szwę, za pomocą której mogą wolno pełzać po przedmiotach pogrążonych w wodzie, np. w stronę światła, z prędkością l—il5 mim na dzień. M. zamie-

Mucedo


szikuje wody słodkie Europy, Ameryki Północnej, wschod­niej części Syberii i Palesty­nę. [J.M.R.]

mulik {Radix) — rodzaj mię­czaków z rodziny -»-błotniarko-watych. Obejmuje gatunki, których muszla odznacza się wielką zmiennością kształtu. Zwykle jest ona jajowata, z małą skrętką i olbrzymim ostatnim skrętem. Jej otwór przypomina zarys ludzkiego ucha. M. imają na ogół barwę żółtawobrunatną w nieregular­ne ciemniejsze plamki, rzadziej .prawie czarną. Ich kształt nie odbiega od kształtu typowego dla rodziny. Należą do najpo­spolitszych ślimaków wodnych całej Europy, północnej Azji i Ameryki Północnej. W Polsce żyją 2 gatunki m. Na skutek zmienności muszli podział sy­stematyczny tego rodzaju na gatunki gest 'utrudniony. H,

169

muszelkowce

Muszla mulika

można spotkać we wszystkich wodach naszego kraju, włącz­nie z przybrzeżnymi płycizna­mi Bałtyku. W przeciwieństwie do błotniarki stawowej jedzą znacznie mniej żywych, zielo­nych części roślin, a za to wię­cej obumarłych i rozkładają­cych się substancji roślinnych. Chętnie żywią się padliną. Są żywicielami pośrednimi wielu gatunków przywr. it.u.]

munida, długokleszcz (Munida}

— rodzaj stawonogów z sekcji

-»-pustelnikowców. Obejmują gatunki o długości ciała nie przekraczającej zwykle 8 cm. Mają odwłok dobrze rozwinię­ty, zgięty w dół, lecz nigdy nie przylegający do głowotułowia, zakończony wachlarzem ogo­nowym. Przód głowotułowia zdobi na przedzie długi nie ząbkowany cierń, otoczony 2 bocznymi, krótszymi ciernia­mi. Duże oczy osadzone są na krótkich słupkach. Odnóża tu­łowiowe I pary, znacznie dłuż­sze od całego ciała, wieńczą bardzo smukłe szczypce. Trzy następne pary odnóży przysto­sowane są do chodzenia, a ostatnia, znacznie mniejsza pa­ra zmieniona jest w szczotecz­ki przeznaczone do oczyszcza­nia powierachni ciała. Należy

tu ponad 80 gatunków szeroko rozprzestrzenionych w morzach klimatu tropikalnego, subtro­pikalnego i umiarkowanego. Zamieszkują one głębsze partie dna morskiego, występując przeważnie na głębokościach 500—2000 m. [L.Ż.]

muszelkowce (Concfaostroca) — rząd stawonogów z podgroma-dy -»-liścionogów. Mają ciało długości 3—5 mm, wyjątkowo do 17 mm, barwy brązowawej, różowawej lub zielonkawej. Jest ono bocznie ścieśnione l zamknięte w dwuklapkowym pancerzu w kształcie muszelki. Na 'powierzchni skorupki wi­doczne są koncentryczne pier­ścienie przyrostowe, powsta­jące w czasie kolejnych linień. W przeciwieństwie do wszyst­kich .pozostałych skorupiaków u m. stare skorupki nie odpa­dają wraz z wylinką w czasie Imienia, lecz przyrastają z re­guły do nowej skorupki, wzma­cniając ją. M. pływają za po­mocą silnie rozwiniętych, dwu-gałęzistych, wiosełkowatych czułków II pary. W skład tu­łowia wchodzi 10—32 segmen­tów zaopatrzonych w parzyste odnóża, malejące stopniowo ku tyłowi. Każde odnóże składa się ze skrzelowej gałązki ze­wnętrznej oraz kilku listków wewnętrznych, napędzających pokarm do gęby. U samicy ga­łązki zewnętrzne kilku środko­wych odnóży przekształcone są w długie wyrostki przytrzy­mujące jaja, a niekiedy także zarodki znajdujące się we­wnątrz muszelki. Prawie wszy­stkie gatunki wiodą denny tryb życia, podpływając- ku po­wierzchni tylko w okresie roz­rodu. M. żywią się głównie mikroskopijnymi glonami. Są to mieszkańcy drobnych, prze­ważnie okresowo wysychają­cych zbiorników wodnych.

musilowce

170

Znanych jewt około 300 gatun­ków m., roaprzełtrzenionycfa na wszystkich kontynentach, szczególnie w strefie tropikal­nej i subtropikalnej. W Polsce skorupiaki te pojawiają się na ogół tylko w nielicznych zbior­nikach słodkowodnych. Do po­spolitszych przedstawicieli m. w naszym kraju należy




1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna