MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona21/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   50

okogfów, ipolifem, ignik (Poly-phemus pediculus) gatunek stawonoga z rzędu -».wioślarek. Długość samic dochodzi do 1,8 mm, samce są o połowę mniejsze. Olbrzymie oko zaj­muje całą przednią część ru­chomo 'osadzonej i wydłużonej głowy, co świadczy o drapież­nym trybie życia. Silnie zre-. dukowana skorupa tworzy u samic obszerną komorę lęgową, mieszczącą kilkadziesiąt jaj. Na krótkim tułowiu 'znajdują się 4 pary dwugalęzistych od­nóży. Drobny odwłok wycią­gnięty jest w diugi wyrostek

ogonowy, zakończony parą dłu­gich szczecin. O. występują w różnorodnych zbiornikach słod-kowodnych, zwłaszcza w przy­brzeżnej strefie zbiorników, w której najliczniej rozwijają się z początkiem lata. Są rozsie-

Okoglów

dione na półkuli północnej w Starym, jak i Nowym Świecie, w strefie klimatu umiarkowa­nego. tL.2.]



okręt portugalski ^bąbelnica.

okrytoskrzelne (Tecdbrancfeta) — rząd mięczaków z podgro-mady —rtyłoskrzelnych. Pocho­dzą od -.•przodoskrzelnych, sa­me zaś dały początek wszyst­kim innym rzędom tyłoskrzel-nych oraz podgromadzie -»plu-codysznych. Zawsze mają muszle. Jama płaszczowa leży u nich z tyłu i mieco na prawo. W jamie płaszczowej znajduje się l iskrzele. Pnie nerwowe są długie, nie skrzyżowane. O. mają liczne wyrostki skórne o różnorodnej budowie i funkcji. Żyją na 'dnie strefy przybrzeż­nej mórz. Należą 'do nich m.in. akteon i aplyzja. [T.U.]

solirywacz____________

okrywacz (Callapa) — rodzaj stawonogów z sekcji -Arabów. Obejmuje gatunki mające gło-wotułów długości ponad 11 cm, szeroki, silnie zwapniały i pięk­nie zabarwiony. Ich masywne szczypce I ipary odnóży krocz-

Oicrywacz

nych .służą nie tylko do ataku, lecz funkcjonują także jako tarcza osłaniająca przednią, de­likatną część ciała. 4 pozostałe, słabiej rozwinięte pary odnóży tułowiowych przystosowane są do chodzenia, O. żyją na dnie mulistym, od strefy brzegowej do 50 m, rzadziej do 200 m głębokości. Stanowią bogaty w gatunki rodzaj, szeroko roz­przestrzeniony w morzach tropikalnych i subtropikal­nych. [L.Ż.l

ksn (Malleus) — rodzaj mię­czaków z rzędu ->nierówno-mięśniowych, odznaczający się nie spotykanym wśród innych małżów 'kształtem muszli. Obie jej 'połówki mają znacznie wy­dłużony i iprosty górny brzeg oraz wydłużony językowato ku dołowi dolny brzeg. Ponieważ ponadto muszla jest nieco spła­szczona, wygląda z boku jak młotek. Wysokość jej może osiągać 20 cm. O. w liczbie kilku gatunków zamieszkują morza obszaru indopacyficzne-go. Żyją ,na niewielkiej głębo-

__________________196

kości, na 'dnie skalistym, do którego przytwierdzają się nić­mi bisioru. Ze względu na ory­ginalny wygląd są poszuki­wane przez kolekcjonerów. (Tabl. XVI). [T.U.]

oliwki (Olwidae) rodzina mięczaków z rzędu —»-jedno-przedsionkowców. Ich muszle wysokości l—10 cm naśladują kształtem wiernie owoc, od którego wzięły mazwę. Skręty muszli są prawie całkowicie okryte iprzez duży ostatni skręt tak, że widać 'tylko ich frag­menty przy wierzchołku. Wy­dłużony, szczelinowaty otwór ciągnie się prawie przez całą wysokość muszli. Poszczególne rodzaje i gatunki o. różnią się od siebie niewiele kształtem muszli, za lo znacznie barwą i rysunkiem. O. zamieszkują morza strefy tropikalnej, sub­tropikalnej oraz umiarkowa­nej, przy czym liczba ich ga­tunków stopniowo maleje w miarę spadku temperatury. Ży­ją na niezbyt głębokim dnie, szczególnie licznie na rafach koralowych. Ze względu na atrakcyjne barwy 'o. były od niepamiętnych czasów używa­ne do wyrobu naszyjników i innych ozdób, a obecnie są chętnie kolekcjonowane, (Tabl. XVII). [T.U.l

omatnik (Therżdźon) — rodzaj stawonogów z rodziny -*oma-tnikowatych. Obejmuje formy długości ciała do 5,5 mm, ma­jące prawie kulisty (u samic) lub walcowaty (u samców) od­włok, nieraz bardzo żywo ubarwione. O. budują nieregu­larną sieć przeważnie wśród niskich roślin lub na gałązkach drzew i krzewów, a niektóre gatunki — w szczelinach skał lub murów. Sieć zawsze wy­posażona jest w specyficzną kryjówkę, gdzie przebywa pa-

1&7


omulek

jak. O. jest jednym z najwięk­szych rodzajów pajęczaków. Liczy kilkaset gatunków ze wszystkich stref klimatycznych i •części świata. W Polsce jest reprezentowany przez 15 ga­tunków. O. opiekują się po­tomstwem. Kilka .pospolitszych gatunków ma pewne znaczenie gospodarcze — tępią one nie­które szkodniki upraw sosno­wych. FW.S.]



omatnikowate -pogoń-ców. Świeżo wylęgnięte pającz­ki karmione są wydzielaną przez matkę •zawartością jej przewodu pokarmowego, nieco

starsze jedzą same zdobycz upolowaną i oadtrawioną przez matkę. Opieka kończy się z chwilą uzyskania przez potom­stwo zdolności do samodzielne­go zdobywania pokarmu. Mło­de pajączki opuszczają wów­czas sieć matki i zaczynają niezależną egzystencję. Nie­które gatunki o., jak np. czar­na wdowa, dysponują bardzo silnym jadem, groźnym nawet dla człowieka i 'innych dużych ssaków. Samce wszystkich ga­tunków o. mają dobrze rozwi­nięty aparat głosowy (strydu-lacyjny), a dźwięki wydawane przez niektóre gatunki są sły­szalne i odróżnialne nawet uchem ludzkim. O. liczą ponad 1500 gatunków, z których w Polsce znane są 53. [W.S.]



omułek (Mytiius) rodzaj mięczaków z rzędu -^nierów-nomięśniowych. Obejmuje ga­tunki mające muszlę o kształ­cie zbliżonym do trójkąta, na tylnym końcu zaokrągloną, cienkościenną, ciemnobrązową lub ciemnofioletową, prawie czarną. Długość muszli wynosi 2—15 cm (zależnie od gatunku i środowiska). O. w liczbie kil-

Muszla omulka

onkomiracidium

198


ku gatunków zamieszkują wszystkie morza; jeden, o. ja­dalny {Mytiius edulis), żyje również w Bałtyku. Obniżone zasolenie wody sprawia jed­nak, że tutaj osiąga on długość na 'ogół n8e większą miż 5 cm, podczas igdy ten sam gatunek w Morzu Północnym lub Śród­ziemnym rośnie niekiedy na­wet do długości 15 cm. O. żyją gromadnie na bardzo .niewiel­kich głębokościach, przyczepio­ne bisiorem do skał, kamieni, pali i różnych budowli porto­wych. Na zachodzie i południu Europy są 'uważane za .przy­smak S spożywane w setkach tysięcy ton rocznie. Obecnie znaczna większość o. znajdu­jących się w handlu pochodzi z hodowli. Hodowla polega na dostarczaniu odpowiedniego podłoża ido osiedlania .się larw, a następnie na przenoszeniu młodych o. ma miejsca szcze­gólnie dogodne, przesiedlaniu zwierząt nadmiernie zagęsz­czonych i ochronie przed dra­pieżnikami. Głównymi wroga­mi 'hodowli 'o. są ślimaki z ro­dziny rozkolcowatych, roz­gwiazdy i w nieco mniejszym stopniu kraby. Globalnie po­ławia się o. w ilości ponad 300 000 ton rocznie. [T .U.]

onkomiracidium — powstające z jaja, orzęsione stadium lar­walne —xprzywr monogenetycz-nych. Larwa ta przekształca się zazwyczaj bezpośrednio w sta­dium dorosłe. [M.S.]

onkosfera (oncosphaeraj — pierwsze stadium larwalne —••tasiemców, rozwijające się już w jaju. Bywa zwykle kształtu kulistego, a zbudowa­na jest z 'kilkuset komórek. W pobliżu jednego bieguna •znaj­duje się 6 embrionalnych ha­ków .ułożonych parami w ten sposób, że daje się wyróżnić

parę haków środkowych i dwie pary bocznych. Haki obsługi­wane przez iwłókienka mię­śniowe, gruczoły wydzielające substancję rozpuszczającą 'ko­mórki oraz zdolność zmiany kształtu ciała ułatwiają o. prze­ciskanie się .przez tkanki żywi­ciela pośredniego. O. otoczona warstwą urzęsionych komórek nazywa się -Aoracildium. Do­staje isię do jelita żywiciela pośredniego biernie, przez zje­dzenie jaja albo koracidium. Rozwija się dalej tylko w okre­ślonych żywicielach, a nierzad­ko w określonych tkankach. Przekształca 'się w —>procer-koid bądź w —i-wągier. [M.S.]



opallny (Opalinata) groma­da pierwotniaków z podtypu

—>-Sarcomastżgophora. Komórki ich zawierają 2 lub więcej ją­der i pokryte są gęstym orzę-sieniem. Poszczególne rzęski, podobnie jak u —i-orzęsków, układają się w podłużne szere­gi, zwane 'kinetami, biegnące równolegle od przodu ku tyło­wi ciała. O. osiągają 100—

—300 urn długości. W .odróżnie­niu od orzęsków nie mają 'ko­mórkowego “otworu gębowe­go". Odżywiają się całą po­wierzchnią ciała, wchłaniając płynny pokarm w postaci ami­nokwasów, peptydów itp. Da­wniej sądzono, że o. pobierają rozpuszczone w wodzie sub­stancje jedynie na drodze os­mozy. Obecnie na podstawie obserwacji przez mikroskop elektronowy wiadomo, że skła­dniki pokarmowe pobierane są przez maleńkie wpuklenie bło­ny komórkowej, tworzące wod-niczki pinocytalne. Proces ten nazwano mikropinocytozą (-wpinocytoza). O. mają złożony cykl życiowy. Pasożytują w je­licie odbytowym płazów, rza­dziej ryb. Na wiosnę duże, pła­skie okazy o., zwane trofonta-

199


organella

mi, wielokrotnie dzielą się po­przecznie i podłużnie. Następ­nie drobne, kilkujądrowe for­my edcystują się i są wyda­lane ź odchodami żywiciela do wody. Cysty połykają kijanki. W ich jelicie otoczka cyst zo­staje strawiona i wydostają, się z nich tzw. gamonty, które wzrastając przekształcają się w osobniki troficzne (trofonty) albo przez dalsze podziały wy­twarzają mikro- i makroga-mety. Po kopulacji gamet zy-goty tworzą generację cyst,

Cykl rozwojowy opalin l — trotcmt; 2, », 4, 5 —,kolejne podziały trofonta; 6 — cysta; 7 — gamont; 8 — makro- i mikroga-meta; 9 — kopulujące gamety; 10 —zygocysty; 11—protrofont; 12— miody trofont

zwanych zygocystami, które zostają wydalone do wody. Z cyst tych po połknięciu przez kijanki wydostają się początkowo jednojądrowe ko­mórki. Stają się one ga­moniami następnej generacji.

Ta generacja gamontów wy­twarza również trofonty bądź gamety, a następnie zygoty i zygocysty. Cykl płciowy o. zachodzi więc w kijankach kilkakrotnie aż do ich meta­morfozy w dorosłe żaby i współwystępuje z rozwojem bezpłciowym (tworzeniem pro-trofontów i trofontów). O. wy­stępują u wszystkich gatunków żab w Polsce. Najpospolitszymi krajowymi gatunkami 'o. są:

Opalma ranarum występująca

• w żabie trawnej, żabie ziem­nej, w ropusze zielonej i ropu­sze szarej, Cepedea dimidiata

— w żabie wodnej oraz Proto-opalina caudata w kumce. Zarażenie żab o. zachodzi zwy­kle masowo w marcu i kwiet­niu. Zakażenie jałowych kija­nek za pomocą cyst w warun­kach laboratoryjnych jest bar­dzo łatwe do przeprowadzenia. Należy jedynie do wody, w której hodowane są kijanki, dodać nieco kału żab zarażo­nych o. [A.J.K.]

organccznik, .tubipora (Tubi-pora) rodzaj jamochłonów z rzędu —^korkowców. Jego ga­tunki tworzą ikolonie o twar­dym szkielecie z mocno spojo­nych sklerytów, mające postać równoległych względem siebie, blisko ze sobą sąsiadujących rurek barwy ciemnoczerwonej, w których tkwią jaskrawozie­lone polipy. W miarę wzrostu kolonii wzwyż, polipy odgra­dzają się od 'dolnych opusto­szałych części rurek denka­mi (tabulae). Pod wpły­wem zaniepokojenia chowają się >do 'wnętrza. O. współucze­stniczą w tworzeniu raf kora­lowych Oceanu Indyjskiego, Pacyfiku, Morza Czerwonego i Atlantyku. [Z.S.]

organella —^komórka pierwot-niacza.

orzęski

orzęski (Ciiiata) jedyna 'gro­mada pierwotniaków z podty-pu ->Ciliophora. Charakteryzu­ją się specyficzną budową po­wierzchniowej warstwy ciała i związanym z nią sposobem po­działu komórki, zróżnicowa­niem jąder i (procesem płcio­wym, zwanym koniugacją. Cia­ło o. pokrywa mniej lub -bar­dziej jednolite orzęsienie. Rzę­ski są organellum ruchu. Ich współdziałanie ze sobą powo­duje 'określone, 'kierunkowe ru­chy zwierzęcia. Orzęsienie i położenie innych struktur po­wierzchniowych, np. cytosto-mu, otworków wydaliniczych, wodniczete tętniących i komór­kowego 'otworu odbytowego (cytopyge) wyznaczają przód i tył organizmu. W czasie po­działu wegetatywnego o. z oso­bnika macierzystego powstają 2 osobniki potomne w położe­niu jeden za drugim (metame-rycznym) w stosunku do przo-dotylnej osi ciała osobnika macierzystego, a więc zachodzi tu podział 'poprzeczny. Podział o. wiąże się z 'odpowiednią re­organizacją struktur cytoplaz-małycznych, a w szczególności orzęsienia. Proces ten nazywa się morfogenezą podziałową. Niektóre organella zostają za­chowane i są rozdzielane do obu osobników .potamnych, in­ne rozpuszczają się i są od­twarzane na nowo w każdym z nowych osobników itak, że ich wielkość i położenie są dosto­sowane do •wielkości i kształtu ciała tych osobników. Drugą istotną cechą o. jest zróżnico­wanie jąder na mikronukleusy (jądra generatywne) i malkro-nukleusy (jądra wegetatywne). Milkronu'kleusy mają zdolność zarówno do podziału mitotycz-nego, jak i podziału reduk­cyjnego, czyli mejozy. Duże makronulkleusy są jądrami o bardzo dużej ilości chromaty-

___________________200

ny, lecz nie mają 'wyróżnico-wanych, typowych chromoso­mów, tylko granule chromaty-nowe. W makronukleusie za­chodzi synteza kwasu dezoksy­rybonukleinowego (DNA) jafe i rybonukleinowego (RNA). W jądrze tym występują również jąderfea zawierające RNA. Mi-kronukleus nie zawiera jąde-rek, a synteza kwasu rybonu­kleinowego jest w nim praw­dopodobnie ograniczona lub zablokowana. Tym tłumaczy się fakt, że o cechach fenotypo-wych idecyiduje makronukleus, a nie miferonukleus. W procesie koniugacji 'uczestniczą po 2 osobniki łączące się ze sobą ściśle stronami gębowymi. W miejscu tym zanikają rzęski i prawdopodobnie fragmenty błony (komórkowej, a powstaje most cytoplazmatyczny. Wów­czas mikronukleusy obu par­tnerów przechodzą podział re­dukcyjny. Z 4 jąder potomnych, powstałych z każdego mikro-nukleusa, 3 rozpuszczają się, a l •dzieli mitotycznie, wytwa­rzając tzw. pronukleusy, czyli jądra gametyczne. Jeden z nich

Schemat koniugacji orzesków A — połączeni partnerzy (l — ma­kronukleus (rodzicielski; 2 — ml-kronukleus 'rodzicielski); B — 4 ha-ploMalne jądra po meiozie — 3 z nich rozpuszczają się, a I dzieli się mitotycznie; C — wymiana pro-mukleusów; D — kontuganty z ją­drem zygotycznym (3); E — eks--koniugant z zanikającym starym mafcronukleusem i z formującymi się nowymi malaronukleusem (4) oraz mikronukleusem (5)



201____________________

jest stacjonarny, a drugi — migracyjny. Procesy takie od­bywają się w obu partnerach jednocześnie. Pronukleusy mi­gracyjne wędrują na krzyż przez most cytoplazmatyczny. W wyniku tej wymiany każdy z partnerów ma l pronukleus własny, stacjonarny, i l cudzy, migracyjny, uzyskany od par­tnera. Te 2 pronukleusy zlewa­ją się (jest to właściwy proces zapłodnienia), tworząc diploi-dalną zygotę. Po rozdzieleniu się partnerów w każdym z nich jądro zyg etyczne podlega sze­regowi podziałów mitotycznych i przemianom, 'wytwarzając w rezultacie nowy diploidalny mikronukleus i nowy poliplo-idałny makronukleus, podczas gdy stary makronukleus ulega rozpuszczeniu w cytoplazmie. Osobliwość zjawiska koniuga­cji polega na tym, że partnerzy po rozdzieleniu się mają jądra genetycznie różne niż poprzed­nio, będąc morfologicznie tymi samymi osobnikami, z tą samą cytoplazmą, z tym samym ukła­dem rzęskowym i innymi stru­kturami cytoplazmatycznymi. Jest to jak gdyby naturalna transplantacja jąder. Proces koniugacji powodujfe 'zmianę genetyczną, a mimo to pierwot­niaki przez; kilka pokoleń za­chowują cechy morfologiczne charakterystyczne 'dla uprzed­niego genotypu. O. opanowały wiele środowisk. Część z nich jest ważnym elementem plan-ktonu, niektóre zaś pędzą ko­lonijny i osiadły tryb życia, jak np. wirczyki. Znamy wiele gatunków o. występujących wśród wilgotnych ziaren pias­ku plaż morskich i słodkowod-nych. Liczne o. bytują w cia­łach innych organizmów bądź jako symbionty, jak np. Ento-diniom.orpha, bądź jako paso­żyty, jak np. tailorzęsek. For­my wolno żyjące zjadają bak-



______________osłonice

terie i sinice lub większe okrzemki albo odżywiają się drapieżnie. W obrębie o. wy­różnia się 4 podgromady: rów-norzęse, SpTrotricha, wieńco-rzęse i bezrzęse. [A.J.K.]



osiadki -»-wieloszczety osiadłe.

oskrobia (Anomia) rodzaj mięczaków z rzędu ->nierów-nomięślniowych. Nieregularnie kolista muszla o. składa się z odmiennie ukształtowanych (po­łówek. Prawa połówka muszli, będąca połówką 'dolną, jest płaska, a w pobliżu wierzchoł­ka ma głębokie wycięcie, cza­sem przekształcające się w otwór. Przez ten otwór wycho­dzi na zewnątrz bisior połączo­ny w jeden słupek, silnie zwa­pniały, często przyrastający do prawej połówki muszli. Lewa połówka muszli, funkcjonująca jako górna, jest silnie wypukła. Całość wygląda jak tacka na­kryta kloszem. Muszle mają barwę niepozorną, żółtawobru-natną, a średnica ich wynosi 2—6 cm. O. wiodą życie osiad­łe. Zamieszkują wszystkie mo­rza pełnosłone z wyjątkiem podbiegunowych. Żyją na nie­wielkiej głębokości, na .skałach, kamieniach i muszlach innych małżów, a także na palach, ki­jach, koszach, płotach, łodziach, a nawet korkowych pływakach sieci rybackich. Nad Morzem Śródziemnym o. są jadane jak ostrygi, na surowo. [T.U.]

osłonice (Tunicata) — podtyp z typu ^strunowców. Obejmują zwierzęta bardzo prymitywne, o budowie dwubocznie syme­trycznej. Mają ciało nieseg-mentowane, otoczone celulozo­wą osłonką, zwaną tuniką. Obok 'bandzo drobnych gatun­ków o wielkości zaledwie l mm należą tu olbrzymy osiągające długość kilku metrów. Długość

osnuwilc

202


niektórych kolonijnych o. prze­kracza nawet 25 m. Przedni odcinek przewodu pokarmo­wego ma ipostać worka skrze -lewego, pełniącego 'jednocześ­nie funkcję oddechową 'i po­karmową. Następuje tu wy­miana gazowa oraz odf litrowy-wanie pokarmu złożonego z drobnych organizmów plankto-nowych i z cząstek martwej materii organicznej. O. są nie­mal wyłącznie obupłciowe, lecz rozmnażają się również bez­płciowo przez pączkowanie. Prowadzą osiadły lub plankto-niczny tryb życia. Stanowią niezbyt 'wielką grupę zwierząt, obejmującą ponad 2000 gatun­ków. Zasiedlają niemal wyłą­cznie pelnosłone środowish.o morskie, znacznie rzadziej — wody słonawe. Większość przedstawicieli o. zamieszkuje wody [płytkie, a tylko 'nieliczne gatunki żyją w głębinach mor­skich, w których nie przekra­czają jednak igłębokości 3000 m. Podtyp osłonie dzieli się na 3 gromady: ogonice, sprzągle i żachwy. [L.Ż.]

osnuwik (Linyphia triangula-ris} gatunek stawonoga z ro­dziny ->-osnuwikowatych. Osią­ga do 7 mm długości. Dość du­że, płachtowate sieci rozpina najczęściej wśród gałązek ja­łowców i młodych sosenek. Jest jednym z najpospolitszych kra­jowych pająków. Gdy wystę­puje bardzo licznie, ma pewien wpływ na zmniejszenie liczeb­ności niektórych szkodników upraw sosnowych. [W.S.]

osnuwikowate (Linyphiidae)rodzina stawonogów z podrzę-du -^pająków wyższych. Obej­mują małe i łbardzo małe formy o długości l—8 mm. Mają cia­ło wydłużone, odwłok zwykle owalny, inogi długie. U mniej­szych gatunków odwłok bywa

brunatny, szary lub czarny, jednobarwny albo ze słabo wi­docznym deseniem z jaśniej­szych (białawych) i ciemnych plam. Niektóre większe formy, np. osnuwik, są żywo ubar­wione, z charakterystycznym dla każdego gatunku rysun­kiem na odwłoku, a często też i na głowotułowiu. O. budują sieć dość nieregularną, zawsze poziomą, złożoną z zasadniczej, gęsto tkanej płaszczyzny łow­nej oraz rozpiętych powyżej i poniżej niej nici napinają­cych. Pająk biega zawsze po dolnej powierzchni płaszczy­zny łownej (grzbietem w dół) i zdobycz atakuje przez sieć. Zaniepokojony lub wystraszo­ny próbuje ukryć się w odle­głym zakątku sieci, a jeśli to nie wystarcza, pozornie na oślep rzuca się w dół, zawsze jednak asekurując się błyska­wicznie wysuwaną nitką. Nie­które gatunki nie budują sieci łownych i polują jak pająki biegające. O. spotyka się w różnych środowiskach, zwykle jednak żyją wśród roślin ziel­nych, na krzewach lub gałę­ziach drzew (gatunki budujące sieci) albo w ściółce czy pod kamieniami (gatunki biegają­ce). Wiele form przystosowało się do życia w jaskiniach, co wyraża się u nich zanikiem pigmentu, częściową lub cał­kowitą utratą oczu, wydłuże­niem odnóży oraz rozwojem włosków i szczecinek czucio­wych. O. są jedną z najlicz­niejszych rodzin pająków. W Polsce stwierdzono występo­wanie ponad 100 gatunków. Liczba gatunków znanych z ca­łego świata .szacowana jest na Około 2500. Jednym z .pospolit­szych krajowych o. jest osnu­wik. [W.S.]



ostrogony (X2phosiwa) — rząd stawonogów z gromady -*sta-

203


osirożanka

roraków, którego przedstawi­ciele istniegą do dziś w prawie nie zmienionej postaci od sylu-ru. O. dochodzą ido 60 cm dłu­gości. Mają głowotułów i VII segment ciała pokryte wspól­nym pancerzem o zarysie pod­kowy. Druga tarcza okrywa segmenty odwłoka. Miejsce sty­ku obu pancerzy pozostaje ela­styczne ii w tym miejscu zwie­rzę może zginać ciało. Na ikoń-cu .odwłoka znajduje się rucho­mo z mim połączony, długi, ostro zakończony wyrostek, stanowiący zmodyfikowany ostatni segment odwłoka (tel-son), zrośnięty z 3 poprzedzają­cymi go segmentami (X, XI i XII). Odnóża ukryte są pod pancerzem. Szczękoczułki peł­nią funkcję chwytną, a mogo-głaszczki przypominają dalsze 4 ipary odnóży. Te ostatnie — odnóża glowotułowiowe (kro-czme) — zakończone są szczyp­cami. Na członach biodrowych mają wykształcone płytki szczękowe. Za IV parą odnóży krocznych znajdują się szcząt­kowe odnóża segmentu VII, tzw. chilaria, służące do popy­chania .pokarmu, pokruszonego przez płytki szczękowe, w kie­runku otworu gębowego leżą­cego pomiędzy obu rzędami nóg. Odnóża odwłokowe mają kształt ipłytek. Ich pierwsza para przekształcona jest wwie-człko płciowe kryjące otwory płciowe, a pozostałe na tylnych powierzchirriach wyposażone są w iskrzela. O. mają l parę oczu złożonych, na grzbietowej stro­nie pancerza głowotułowia oraz parę małych pojedynczych oczek na przedniej krawędzi pancerza. Narządami zmysłu chemicznego (smak, węch) są szczeciny czuciowe rozmiesz­czone gęsto na odnóżach. O. żyją w 'strefie przybrzeżnej, (na mulistym lub piaszczystym dnie płytkich mórz. Żywią się

mięczakami i pierścienicami, które wygrzebują z dna. Do­rosłe poruszają się pełzaniem, odpychając się od podłoża no-^gami, zwłaszcza 'ostatniej pary. Ruchy ich są powolne. Stwier­dzono • np., że są one zdolne przebyć odległość 33 km w ciągu 56 'dni, czyli nieco mniej niż 0,5 km dziennie. Umieją zagrzebywać się w pias­ku lub mule. Młode pływają w pozycji grzbietem do dołu, wiosłując skrzelowatymi odnó­żami głowotułowia. Samice składają jaja w dołkach wyko­panych w piasku na brzegu, w strefie zalewanej podczas przypływu. W czasie składania jaj samiec polewa je nasie­niem, zapłodnienie jest więc zewnętrzne. Do jednego dołka samica składa 200—1000 jaj, powtarzając tę czynność w o-kresie godowym CK),—il5 razy. Jaja dochodzą do 3 mm średni­cy. Wylęgająca się z jaja larwa przypomina nieco pokrojem -^trylobity. Ma ona niepełną liczbę odnóży odwłokowych i pozbawiona jest kolca odwło­kowego. Braki te uzupełniają się po l linieniu. O. osiągają dojrzałość w wieku 9—12 lat, liniejąc do tego czasu około 16 razy. Mogą żyć do 19 lat. Obec­nie żyją 4 gatunki o. Skrzy-płocze występują przy atlan­tyckich wybrzeżach Ameryki Północnej, 2 gatunki z rodzaju Tachypleus u wybrzeży po-łudniowo-wschodniej Azji, a Carmoscorpźus — u wybrzeży Zatoki Bengalskiej, Półwyspu Malajskiego i Filipin. Wymarłe gatunki z ery paleozoicznej i mezozoicznej żyły również na obszarze dzisiejszej Europy i Bliskiego Wschodu. [J.P.]




1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna