MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona27/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   ...   50

polip

Samica (z kokonem) pogoftca z ro­dzaju walęsaka

cem wydm piaszczystych, piarżysk w górach, warstw ściółki w cienistym lesie, pól uprawnych, wilgotnych łąk i bagnisk, a gatunki z rodzaju Pirata przebywają chętnie na błonce powierzchniowej wód. P. biegają szybko, a w czasie ucieczki potrafią wykonywać również dosyć duże skoki, to­też złapanie ich nastręcza pew­ne trudności. Sieci nie robią. Nici pajęczyny, które snują, używają do budowy kokonu, 'wyściełania norek, w których mają swoje kryjówki, oraz do asekuracji przy skokach. Z ca­łego świata znanych jest około 2000 gatunków p., w Polsce — 64. Do p. zaliczane są słynne tarantule, należące do najja-dowitszych pająków południo­wej Europy i środkowej Azji, niebezpieczne również i dla człowieka. [J.P.1

pokropnłk (Brecbites) — rodzaj mięczaków z rodziny Clava-gellidae, z rzędu -».blaszko-skrzelnych właściwych. Obej­muje gatunki przypominające małże tylko w bardzo wczesnej młodości, kiedy mają normal­ną, dwuklapową muszlę długo­ści około 2 mm. W toku dal­szego rozwoju muszla nie roś­nie, zaś p. robakowato wydłu­żone wydzielają wokół siebie kredowobiałą, wapienną rurę, która u dorosłych okazów do­chodzi do 16 cm długości i .pra­wie 2 cm średnicy. W pobliżu przedniego końca tej rury znajduje się pierwotna muszla, przyrośnięta do dna niewiel­kiego wgłębienia. Rura p. na przednim końcu ma lekko wy­pukłe sitko, przypominające sito polewaczki, tylny zaś ko­niec jest otwarty i otoczony lejkowatym, f ałdzistym kołnie­rzem. Ponieważ p. w później­szych okresach życia rosną tyl­ko na długość, ich rura ma stałą średnicę, ale wokół tyl­nego końca może być kilka kołnierzy, zaznaczających ko­lejne etapy wzrostu. Żywe oka­zy tkwią przednim końcem w piasku lub w mule, -wystawia­jąc tylny koniec z syfonami nad powierzchnię dna. Kilka gatunków p. żyje w przybrzeż­nych, płytkich wodach Morza Czerwonego i Oceanu Indyj­skiego. [T.U.]



polifem -»okogł6w.

polip jedna z dwóch zasadni­czych (obok -^meduzy) form pokrojowych (postaci) -»-parzy-dełkowców. Typowy p. jest o-siadły. Ma kształt rurkowaty, cylindryczny bądź woreczko-waty. P. niekolonijne przywie­rają do podłoża stopą (pode­szwą), a kolonijne wyrastają z pnia kolonii bądź ze -*sto-lonów. Na przeciwległym (u-stnym, oralnym) biegunie znaj­duje się płytka okołoustna albo stożek gębowy (proboscżs), po­środku którego leży pojedynczy otwór gębowy, odpowiednik pragęby (->.rozwój zarodkowy), u koralowców zapadnięty w

polipodium

głąb ektodermalnej gardzieli. Na krawędzi płytki czy stożka, a niekiedy i niżej, zgrupowane są w jednym bądź wielu okół-kach czułki o różnym kształcie (guzkowate, buławkowate lub długie, nitkowate), szczególnie bogato usiane parzydełkami. Ściana ciała składa się zasad­niczo z 2 warstw komórek: ze­wnętrznej, zwanej ektodermą, i wewnętrznej, zwanej ento-dermą, między którymi wystę­puje pierwotnie bezkom orkowa mezoglea bądź to w postaci cienkiej błony podstawowej (u stułbiopławów i krążkopła-wów), bądź grubszej warstwy galaretowatej (u koralow­ców). Do mezoglei wkraczają komórki zarówno z ento-, jak i z ektodermy, z których te ostatnie wytwarzają elementy szkieletowe. W charakterys­tycznej dla parzydełkowców przemianie pokoleń p. (wystę­pujące w niej na przemian z meduzami) stanowią pokolenie mnożące się bezpłciowo przez pączkowanie boczne i szczyto­we (strobilację), podział po­przeczny i podłużny oraz przez

-*frustulację. Od opisanego wzorca istnieją jednał? liczne odstępstwa: pewne p. żyją planktonicznie (np. meryzja), niektóre są pasożytnicze (np. polipodium), wiele rozmnaża się płciowo (stułbia, koralowce). U rurkopławów p. tej samej kolonii, czyli żołdy, ulegają różnorodnym, daleko ddącym przekształceniom, schodząc do roli iniemal narządów organiz­mu wyższego rzędu (tzn. ko­lonii). Rozmiary p. wahają się od mikroskopijnych do długo­ści 2 m. Istnieją 3 podstawowe typy P.: l. hydropolipy — wy­stępujące u etułbiopławów o jednolitej, nie podzielonej ja­mie gastralnej; 2. scyfopolipy

— u krąźlkopławów, u których wzdłuż ja«my gastralnej prze-



248

biegają 4 listewki entodermy;

3. p. koralowców — o ektoder­malnej gardzieli i jamie po­dzielonej na liczne komory i kieszenie wkraczające do czuł-ków. [Z.S.]

polipodium (.Polypodium hydri-

forme) — gatunek jamochłona o spornej przynależności syste- . matycznej, -według jezdnych poglądów zaliczany do rzędu —MStułbiomeduz, a według in­nych — .do rzędu ->Coronata. Występuje w postaci polipa pasożytującego w ziarnach ikry ryb jesiotrowatych jeszcze przed jej złożeniem. Dwuwar­stwowa larwa p. wnika do tworzących się jaj ryb i w miarę wzbogacania się ich w żółtko odpączkowuje kilkadzie­siąt polipów. Polipy są po­czątkowo odwrotnie uwarst­wione, tzn. że ich ektodermą zwrócona jest ku wnętrzu, a entodenma na zewnątrz, co po­zwala tym pasożytom trawić i przyswajać z zewnątrz ota­czające żółtko. Przed tarłem ryby żywicielskiej polipy wni-cowują entodermę do wnętrza,

PoMpodium

A — stadium wolno żyjące; B — ziarno ikry sterleta z pączkujący­mi na stolonach polipami; C — fragment jajnika sterleta z po­większonym, zarażonym ziarnem ikry

pontoporej*

osiągając normalne uwarstwie­nie, i wchłonąwszy resztki żółtka -wydostają się ze złożo­nego tymczasem jaja do wody, gdzie przez całe lato mnożą się przez pacaikowanie. Pod jesień wytwarzają feomórki rozrodcze. Są z reguły rozdzielnopłciowe. Nie wyjaśniano jeszcze, w ja­kich okolicznościach dochodzi do zapłodnienia fcomórete jajo­wych p. i zakażania ryb. P. wykryto w Wołdze i jej nie­których dopływach. Wyrządza­ją one znaczne szkody w po­głowiu ryb z rodziny jesiotro­watych oraz w zasobach ich ikry, używanej do produkcji kawioru. [Z.S.]



połyartemia. (Polyartemia for-cipata) gatunek stawonoga z podgromady ->skrzelonogów, o wyjątkowo dużej liczbie se­gmentów tułowiowych, .których ma aż 19. Samica wyróżnia się osobliwym odwłokiem, zlanym w jedną całość, i charakterys­tyczną plamą na wierzchu. P. jest mieszkańcem wód słonych krainy arktycanej. Towarzyszy nierzadko skrzelopływce, je­dnak w odróżnieniu od tej ostatniej zasiedla również nie­co głębsze zbiorniki słodko-wodne. [L.Ż.]

pomrowy (Limacżdae) — rodzi­na mięczaków z rzędu -s-trzon-koocznych. Dla niewpraw­nego oka są trudne do odróż­nienia od -^-silników. Różnią się od tych ostatnich położe­niem otworu oddechowego, który u p. leży w tylnej poło­wie krawędzi płaszcza, oraz ciałem bardziej wysmukłym, na końcu zaostrzonym. Szcząt­kowa muszla ma kształt nie­wielkiej wapiennej płytki, cał­kowicie ukrytej w płaszczu. P. żyją najczęściej w lasach i za­roślach pod opadłymi liśćmi, butwiejacym drewnem i ka-

mieniaimi. Żywią się pokar­mem bardzo 'różnorodnym. Ja­dają grzyby, liście, korzenie, bulwy i owoce. Wiele p. to­warzyszy człowieikowi, zasie­dlając śmietniska, tereny ru-deratoe, pola uprawne, ogrody, szklarnie, piwnice i inne po­mieszczenia, w których maga­zynuje się warzywa. P. mogą wyrządzać poważne szkody w uprawach i magazynach wa­rzyw. Polskę zamieszkuje oko­ło 16 gatunków z tej rodziny. (Tabl. XVII). [T.U.]



poatonia, małżak (Pontonia)rodzaj stawonogów z sekcji

-»-garnelowców. Obejmuje ga­tunki o długości l—4 cm; o przeźroczystym ciele. Dziób czołowy jest u nich bardzo krótki, nie ząbkowany. Odnóża kroczne I pary mają drobne szczypczyki, a odnóża II pary

- masywne kleszcze nierów­nej wielkości. P. są komensa-lami. Żyją w jamie płaszczowej większych małży, a także w kanałach dużych gąbek, w ża-chwach i niektórych innych osiadłych lub mało ruchliwych zwierzętach. Zasiedlają płytkie morza tropikalne i subtropi­kalne. [L.Ż.]

pontoporeja (Pontoporeźa) rodzaj stawonogów z rzędu

-»-obunogów. Obejmuje gatun­ki od niespełna 10 mm do 18 mm długości. Czułki stosunko­wo rzadko występujących sam­ców są cienkie i osiągają mniej więcej długość ciała. Czułki samic są ikrótikie i krępe. Sil­nie łopatkowato rozszerzony człon nasadowy ostatniej pary odnóży tułowiowych służy do zagrzebywania się w osadach dennych. Płytka ogonowa jest do połowy długości rozszcze­piona. P. żyją na dnie zbiorni­ków wodnych, podpływając nocą, szczególnie w okresie



popływka

250


Pontoporeja czarnooka (Pontoporem affinis)

godowym, ku powierzchni wo­dy. Obejmują nieliczne gatun­ki, rozmieszczane głównie w chłodnych morzach północnej półkuli. Niektóre gatunki za­siedlają również wody słodkie, a zwłaszcza silnie wyśledzone obszary ujściowe wielkich rzek syberyjskich. W Bałtyku żyją 2 gatunki p. Mają one poważ­ne znaczenie gospodarcze jako pokarm ryb. [L.2.]



popływka (Cymbulia) rodzaj mięczaków z rzędu ->-skrzydło-nogich. Cechą szczególną tego rodzaju jest wytwarzanie wtór­nej muszli (właściwa muszla zostaje odrzucona we wczes­nym stadium rozwoju) z sub­stancji zbliżonej do chrząstki. Podobnie do innych przedsta­wicieli skrzydłonogich p. żyją w planktonie mórz, wiosłując 2 płatowatymi wyrostkami no­gi. Zamieszkują morza strefy tropikalnej oraz subtropikal­nej. [T.U.]

poranią (Poranią) — rodzaj szkarłupni z rzędu -*tarczo-gwiazd. Obejmuje gatunki o średnicy do 20 cm, mające kształt zbliżony do pięciokąta, z krótkimi, prawie trójkątnymi ramionami. P. znane są z chło­dnych wód północnego Atlan­tyku. [L.Ż.]

porcelanki (Cypraeidae) — ro­dzina mięczaków z rzędu ->je-dnoprzedsionkowców odznacza­jąca się wielką jednolitością

kształtu i różnorodnością bar­wy. Muszle p. mają długość l—10 cm i kształt elipsoidy lekko spłaszczonej od spodu. Skręty muszli są całkowicie otoczone praez ostatni skręt i przez to niewidoczne od ze­wnątrz. Od dołu przez całą długość muszli ciągnie się szczelinowaty otwór, którego brzegi mogą być lekko karbo­wane i podkreślone odmienną barwą. Powierzchnia muszli jest gładka i lśniąca, jakby po­kryta emalią. Na żywym śli­maku muszlę widać tylko czę­ściowo, gdyż 2 boków okrywa­ją ją fałdy płaszcza. Ponad 150 gatunków p. zamieszkuje wszystkie pełnosłone morza świata. Najliczniejsze są w tropikalnych regionach Pacyfi­ku i Oceanu Indyjskiego. Żyją na niegłębokim dnie. Są wszystkożerne. Żywią się wo­dorostami, gąbkami, ukwiałami i mniejszymi skorupiakami. Oryginalne piękno muszli p. spowodowało, że od niepamię­tnych czasów były one awiąza-ne z kulturą ludzką na dzie­siątki sposobów. Używano ich do ozdoby strojów, sprzętów, instrumentów muzycznych, przedmiotów obrzędowych itd. Nawet nasi górale noszą wo­kół kapeluszy nanizane mu­szle monetki, czyli k a u r i (Cy-praea moneta). Duże i piękne gatunki p. były nieraz odznaką godności kapłańskiej, wodzowskiej Itp. 2 gatunki, mianowicie kauri i p. pierście-niowata {Cypraea annulus), by­ły do końca XIX w. powsze­chnie używane w wielu krajach Afryki jako drobna moneta (np; w Sudanie za jedną kauri można było wówczas kupić garść fasoli, czarkę wody albo l cebulę; na północ od Kame­runu jajko kurze kosztowało 8, kura 30—150, a skóra lwa 4000 —8000 kauri). Sławne mapy

251

portunik

Muszla porcelanki z rodzaju Cy praea

morskie żeglarzy polinezyj-skich były sporządzane z mat, na których muszelki p. ozna­czały położenie wysp. Ludom z kręgu kultury śródziemno­morskiej dolna strona muszli p. przypominała kobiece ze­wnętrzne narządy płciowe, stąd poświęcano je bogini miłości i używano jako amuletów przeciw bezpłodności, choro­bom kobiecym i nieodwzajem­nionej miłości. Tego rodzaju praktyki magiczne przetrwały aż do dzisiaj w niektórych oko­licach południowych Włoch. Nawet nazwa najpospolitszego rodzaju Cypraea wywodzi się od Pani Cypryjskiej, co było jednym z przydomków Afrody­ty (Wenus). Wbrew pozorom nazwa p. nie wywodzi się od porcelany, lecz wręcz prze­ciwnie — porcelana zawdzię­cza nazwę muszlom tych śli­maków. Kiedy mianowicie Marco Polo przywiózł ze swej podróży do Chin pierwsze w Europie naczynia porcelanowe, ich gładka, lśniąca powierz­chnia nasunęła skojarzenie z muszlami ślimaków, zwanych po włosku porcelletta lub por-ccilana. Przez długie lata po­kutowało nawet przekonanie, że Chińczycy wytwarzają te pięk­ne naczynia z pokruszonych muszli p. Muszle te są zbierane powszechnie; przeciętny tury­sta poszukuje możliwie dużej i ładnej kolorowej pamiątki znad morza, natomiast rasowy kolekcjoner, podobnie jak fila­telista, nie przywiązuje więk­szej wagi do urody muszli, lecz stara się gromadzić przede wszystkim kompletne serie, poszukując do nich gatunków rzadkich, które wobec tego osiągają na rynku wysokie ce­ny. [T.U.I

porpita (Porpźta) — rodzaj ja­mochłonów z rzędu ->-rurko-pławów. Pień kolonii należą­cych tu gatunków jest silnie skrócony, stanowiąc tratwowa-tą tarczę, którą otacza blisko 100 pierścieniowatych pęche­rzy z gazem. Kolonia ma średnicę około 5 cm. Porusza się biernie dzięki prądom wod­nym, falowaniu i wiatrowi. P. zamieszkują Atlantyk, Morze Śródziemne oraz Ocean In­dyjski. [Z.S.1

portunik, włosiennik (Portunus)

— rodzaj stawonogów z sekcji

-^krabów. Obejmuje gatunki o głowotułowiu do 7 cm dłu­gości, z przodu zaokrąglonym, z 5 bocznymi ząbkami. Mają one szczypce masywne, lewe i

Portunik europejsKI (Portunus puber)

poskoez krasny

252


prawe prawie sobie równe. Są świetnymi pływakami, wiosłu­ją listkowato spłaszczoną ostatnią parą odnóży. P. obej­muje liczne gatunki rozprze­strzenione we wszystkich peł-nosłonych morzach strefy u-miarkowanej, subtropikalnej i tropikalnej. Występują one na płytkim dnie do głębokości 50 m, rzadziej do 200 m. Nie­które gatunki, szczególnie 2 re­jonu tropikalnego Oceanu In­dyjskiego i Pacyfiku, mają znaczenie użytkowe. Głównie poławiany jest p. gazami (Portunus trttubercuiotus) w ilości ponad 20 000 ton ro­cznie. (Tabl. XIII). [L.2.]

poskoez krasny (Eresus niger) gatunek stawonoga z rodzi­ny Eresidae, z podrzędu —rpa-jąków wyższych. Długość jego ciała 'dochodzi do l •cm. Sami­ce są niepozorne, szarobruna-tno ubarwione. Samce należą do najpiękniejszych naszych pająków i niewątpliwie do najładniejszych krajowych zwierząt bezkręgowych w ogó­le. Odwłok ich pokryty jest aksamitnym, czerwonym “fu­terkiem" (o gęstych, krótkich włoskach) z 4 okrągłymi, re­gularnie ułożonymi, dużymi, czarnymi cętkami, otoczonymi białymi obwódkami. Mają gło-wotułów aksamitnoczarny, no­gi przednie I i II pary — po­marańczowe z białymi przegu­bami, nogi III i IV pary — czarne, również z białymi prze­gubami. Samice żyją przez cały rok w głębokich norach, samce natomiast wędrują w lecie po powierzchni ziemi. P.k. jest bardzo rzadki i dlatego zasłu-

Juje na całkowitą ochronę. yje na nasłonecznionych skar­pach i stokach porośniętych roślinnością stepową i ciepło­lubną. (Tabl. XII). [J.P.]



pośródek pospolity (Diastylis

rathkei) gatunek stawonoga z rzędu ->-pośródków. Rośnie do 20 mm długości. Żyje na dnie mulistym, podpływając nocą ku powierzchni morza. Rozradza się zimą. Samica no­si w swym •koszyczku lęgowym do 100 jaj. P.p. zamieszkuje

Pośródek pospolity

chłodne wody północnego Atlantyku, 'od wybrzeży kana­dyjskich i grenlandzkich po wybrzeża europejskie z Mo­rzem Barentsa włącznie. W Bałtyku, jako zimnolubny ga­tunek, przebywa w miejscach głębszych, głównie poniżej 30 m, licząc od poziomu morza. [L.Z.]

pośródki (Cumacea) — rząd stawonogów z podgromady ->pancerzowców. Większość na­leżących tu gatunków osiąga długość ciała 5—il5 mm, nie­liczne — do 35 mm. Mają one głowotułów jajowate rozsze­rzony, a odwłok zakończony

263


pólstrunowce

długimi, widełkowatymi odnó­żami ogonowymi, często pod­winiętymi pod ciało. Głowa wraz z 3—4 przyległymi se­gmentami tułowiowymi okryta jest przyrośniętym do tej czę­ści ciała schitynizowanym pan-celTzykiem, pod 'którym u sam­ców ukryta jest często nasada długich czułkót'/ II pary. Przez pancerzyk przeświecają szcząt­kowe oczy. Większość spośród ponad 700 gatunków żyje w mule lufo piasku .morskim, wy­stawiając na powierzchnię tyl­ko głowę i koniec odwłoka. Nocą p. opuszczają dno i pły­wając w toni morskiej zbliża­ją się w (płytszych miejscach do powierzchni morza, gdzie w określonej porze roku zacho­dzi kopulacja. Samica znosi od l'C do ponad ilIOlOi jaj, składa­jąc je do koszyczka lęgowego, który rozwija się okresowo na spodzie tułowia. W koszyczku tym 'następuje inkubacja jaj. Lęgnące się po l—3 miesięcy młode są już podobne do swych rodziców. P. zasiedlają wszystkie morza, nawet silnie wyśledzone. Ponieważ wystę­pują gromadnie, stanowią waż­ny składnik pokarmu wielu gatunków ryb i innych zwie­rząt. W Bałtyku występuje m.to. p. pospolity. [L.2.]



powlócznica (Halichondria pa-nźcea) — gatunek gąbki z rzę­du ->-gąbek krzemorogowych. Tworzy płaskie lub bryłowate kolonie z licznymi, niewysoki­mi, cylindrycznymi wyrostka­mi. Szkielet jej zbudowany jest z cienikich i krótkich, lekko wygiętych igieł ikrzemionko-wych. P. spotyka się w lite­ralnej strefie mórz europej­skich. [J.M.R.]

pwwoźnica (Calliactis parasiti-ca, Sagartia parasitica) ga­tunek jamochłona z rzędu

-Mikwiałów. Osiąga wysokość około 10 cm. Na żółtobrunat-nym tle ma ciemne, przebiega­jące wzdłuż ciała paski. Za­mieszkuje strefy przybrzeżne mórz europejskich. Wspina się na napotkane puste muszle śli­maków, 'zwłaszcza zamieszkane przez kraba -^pustelnika Eu-pagurus bernhardus, na któ­rych może się gromadzić w liczbie do 8 osobników. Polipy wykorzystują resztki pożywie­nia kraba, który przenosi je na muszli w dogodniejsze 'miejsca żerowiskowe, same natomiast dzięki swym parzydełkom sta­nowią dla skorupiaka ochronę przed wrogami. Jeszcze ściślej­szy typ symbiozy przejawia p. z innym gatunkiem kraba — Pagurus arrosor, na którego ślimaczych muszlach osiedla się wyłącznie pojedynczo. Sko­rupiak przesiedlając się odry­wa szczypcami p. od starej muszli i osadza ją na nowej, przytrzymując polipa, dopóki się do niej nie przyssie po­deszwą bądź czułkami. Gdy mu się zabierze ukwiała i u-mieści opodal, szuka go i przy­nosi z powrotem. [Z.SĄ



pólstrunowce (Hemźchordata)

- typ zwierząt stojący na po­graniczu 'kręgowców i -^bez­kręgowców. Według niektórych badaczy uważane są za pod-typ -^-strunowców, z uwagi na obecność parzystych i .segmen-talnie rozmieszczanych szczelin skrzelowych oraz występowa­nie niewielkiego, ślepego uwy­puklenia gardzieli, skierowane­go w głąb ryjka i wykazują-

- cego duże podobieństwo do struny grzbietowej tak pod względem rozwoju, jak ł bu­dowy oraz położenia. Z drugiej strony, zwierzęta te spokrew­nione są ze szkarłupniami, na-co wskazuje budowa ich po­staci larwalnych. Ciało p. zróż-

prą ja

254

nicowane jest na 3 odcinki: ry­jek, kołnierz oraz największy z nich — tułów. Odcinkom tym odpowiadają oddzielne worecz­ki wtórnej jamy ciała. Układ pokarmowy zaczyna się gębą umieszczoną u nasady 'ryjka lub na pograniczu kołnierza i tułowia. Dalsze odcinki tego układu — to gardziel, przełyk oraz jelito, którego przednia część ma boczne kieszonki wą­trobowe. Po bokach przełyku występują liczne szczeliny skrzelowe, łączące przewód pokarmowy ze środowiskiem zewnętrznym. Układ krwionoś­ny składa się zasadniczo z 2 podłużnych naczyń: brzusznego oraz grzbietowego, przechodzą­cego ku przodowi w zatokę sercową. Układ wydalniczy jest bardzo prymitywny. Ma postać urzęsionych przewodów, łączą­cych jamę ciała ze środowis­kiem zewnętrznym. Niezwykle prostą budową odznacza się także układ nerwowy oraz układ rozrodczy. W skład pier­wszego wchodzą 2 podłużne pasma nerwowe (grzbietowe i brzuszne), połączono w ob­rębie kołnierza obrączką. Pa­rzyste gonady położone są po bokach jelita i mają krótkie przewody, wyprowadzające produkty płciowe bezpośrednio na zewnątrz. Powłokę ciała tworzy nabłonek migawkowy i bezstrukturalna błona, pod którą rozmieszczona jest mus­kulatura. P. są rozdzielnopłcio-we i jajorodne. Zapłodnienie przebiega w wodzie morskiej. Należy tu niespełna 100 współ­cześnie żyjących gatunków, za­mieszkujących wyłącznie dno mórz pełnosłonych. P. dzieli się na 2 gromady: jelitodyszne i pióroskrzelne. [L.2.]



praja (Praya) rodzaj jamo­chłonów z rzędu ->.rurkopła-wów. Tworzy kolonie o długim

pniu, z narządem hydrostatycz­nym w postaci zbiornika ole­jowego i z 2 naprzeciw siebie rozmieszczonymi dzwonami pływnymi u szczytu. Pozba­wione czułków osobniki wy­stępują na pniu grupami w -rkormidiach złożonych z ży­wiciela, nici chwytnych z pa­rzydełkami, elementów ochra­niających i roeduzoidu. P. za­mieszkują wody Morza Śród­ziemnego. [Z.S.]



prapierścienice, pierwieńce (Archiannelida) grupa syste­matycznie niejednorodna z gromady -».wieloszczetów. Mają ciało obłe, wydłużone, o za­barwieniu od białego, przez szare, żółtawe do czerwonego. Należą do nich formy na ogół drobne, o długości od l do po­nad 100 mm. Segmentacja jest słabo zaznaczona lub jeśli wy­raźna, to występuje nie więcej niż 50 pierścieni o podobnej budowie. Parapodiów brak bądź są słabo wykształcone. Szczecinki nie zawsze wystę­pują. Po stronie brzusznej cia­ło jest zwykle mniej lub wię­cej silnie orzęsione. Na końco­wym odcinku ciała mogą wy­stępować gruczoły wydzielające kleistą substancję, służącą do przytwierdzania się do podło­ża. Układu krwionośnego zwy­kle brak. Układ nerwowy jest prymitywny. P. są przeważnie rozdzielnopłciowe, rzadziej obu-płciowe. Jaja u niektórych ga­tunków wydostają się do wody przez rozdarcie ścianki ciała organizmu macierzystego. W rozwoju występuje larwa pe-lagiozna -».trochofora. Okazy rozmnażające się spotykane są u większości gatunków w cią­gu całego roku. P. występują w morzach i w ujściach rzek, na piaskach przybrzeżnych. Pełzają po dnie lub pływają wijącym ruchem, rzadziej pę-

255


procerkoid

dzą osiadły tryb życia na glo­nach. Żywią się na ogół drob­nymi, dennymi organizmami wodnymi. Niektóre pasożytują u zwierząt morskich. P. nie są dokładnie poznane. Uważane były do niedawna za grupę prymitywnych, pierwotnych pierścienic. Obecnie przeważa pogląd, że p. obejmują uwstecz-nione wieloszczety. W wyniku rewizji cech taksonomicznych różne gatunki p. stopniowo włączane są do wieloszczetów wędrujących lub do wieloszcze-tów osiadłych. Z Bałtyku i z Morza Północnego znanych jest około 20 gatunków p., wśród nich gatunki z rodzajów Proto-drźlus i Polygordżus. [M.G.]



pratchawce, pazurnice (Protra-cheata, Onychophora) typ -^•bezkręgowców, których pew­ne elementy budowy upodo­bniają je do -^pierścienic, a In­ne — do -^stawonogów. Osią­gają zwykle około fl cm dłu­gości, a maksymalnie 15 cm. Mają kształt robakowaty i są spłaszczone na stronie brzusz­nej. P. cechuje metameria ho-monomiczna. Z każdego pierś­cienia ich ciała, prócz ostatnie­go, wyrasta para nieczłonowa-nych odnóży, kończących się pazurkami. Na głowie znajduje się 'l para członowanych czuł­ków. Za nimi leżą oczy proste. Schitynizowane szczęki otacza­ją otwór gębowy, umieszczony na spodniej stronie głowy. Po bokach głowy 'znajdują się drożne brodawki, przez które p. wyrzucają ciecz z gruczołów śluzowych na odległość do 15 cm, co stanowi sposób ich obrony. Na pokrywającym cia­ło oskórku widoczne są liczne drobne brodawki i szczecinki. Układ pokarmowy składa się z gardzieli, przełyku i jelita zakończonego odbytem. Układ wydalniczy jest podobny do

układu wydalniczego pierście­nic. P. mają otwarty układ krwionośny, w skład którego wchodzi serce, a układ nerwo­wy drabinkowy. Oddychają tchawkami. Są rozdzlelno-płciowe. Występuje u nich za­płodnienie wewnętrzne. Prze­chodzą rozwój iprosty (bez sta­dium larwalnego). Reprezen­tuje je 70 gatunków. Żyją w ciemnych i wilgotnych bioto-pach — pod kamieniami, pod korą drzew i liśćmi. Występują głównie na półkuli południo­wej — w Australii, na Nowej Zelandii, w Ameryce Południo­wej oraz w południowych re­jonach Afryki. [T.S.]





1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   ...   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna