MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona29/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   50

przeźrotka szklista

264


Przeżroczka

roślin o liściach pływających. Jest bardzo szeroko rozsiedlo­na, znana z większości obsza­rów Eurazji oraz Ameryki Pół­nocnej i Południowej. [L.2.]



przeźrotka szklista {Yitrina pellucida) gatunek mięczaka z rodziny —>-przeźrotek. Ma ku-listawę muszlę, o średnicy 3—

—5 mm, bardzo cienką, przej­rzystą i lśniącą. Jest pospolita na całym obszarze' Polski w najbardziej różnorodnych śro­dowiskach nawet stosunkowo suchych jak na przedstawiciela tej rodziny. Licznie albo nawet masowo występuje jednak tyl­ko w tych miejscach, w któ­rych przez cały rok utrzymuje się względzie stała, dość wyso­ka wilgotność, a więc np. w sąsiedztwie strumyków lub źródeł. [T.U.]



przeźrotki (Vitr{nidae) — ro­dzina mięczaków z rzędu

->trzonkoocznych. Ich muszle są bardzo cienkie, przejrzyste i błyszczące, o średnicy 3—5 mm, wyjątkowo do 6 mm. W sto­sunku do ślimaka muszla jest zbyt mała, aby mógł on się cały do niej schować. P. zamieszku­ją Europę, Aż j ę, Afrykę i Ame­rykę Północną. W Polsce wy­stępuje 5 gatunków, z czego 4 są ograniczone wyłącznie do gór i podgórzy, a tylko l — p. szklista — jest pospolity w ca­łym kraju. P. żyją przeważnie

w miejscach cienistych i wil­gotnych, ale zdarzają się i na górskich halach, zwykle jednak w sąsiedztwie potoków lub źródeł. Wiadomości o pokarmie tych ślimaków są skąpe. 'W hodowli karmiono je sałatą, plasterkami marchwi i maka­ronem, a także mięsem. W te­renie obserwowano zjadanie przez nie zwiędłych liści i but-wiejących szczątków roślin­nych, rzadziej — dżdżownic. Prawdopodobnie żywią się też niższymi grzybami. Nie mając dostatecznie dużej muszli p. są bardzo wrażliwe na suszę. Przy suchej pogodzie w ogóle nie można ich znaleźć. Natomiast w przeciwieństwie do większo­ści innych ślimaków, nie prze­szkadza im chłód. Na początku zimy widuje się nieraz liczne p. w pełni aktywne, pełzające po wilgotnych liściach wśród płatów śniegu. [T.U.]

przędziorkowatc (Tetranychi-dae) rodzina .stawonogów z podrzędu —^Trombidiformes, obejmująca liczne pasożyty roślin. Najpospolitszymi przed­stawicielami p. są przędziorki, zwane często czerwonymi pa­jączkami. Żyją one na liściach drzew liściastych i igłach drzew iglastych, -uszkadzając je przez wysysanie zawartości komórek. Przędziorki mają zdolność przędzenia cienkich nici, zabez­pieczających je przed spadnię­ciem 2 liści. Ich gruczoły przęd­ne otwierają się na wardze górnej. (Tabl. XII). [J.P.]

przodoskrzelne (Prosobranchźa) — podgromada mięczaków z gromady —^ślimaków. Mają worek trzewiowy obrócony, w jamie płaszczowej parę lub l skrzele, a pnie nerwowe długie i skrzyżowane. Są rozdzielno-płciowe. Z tej grupy pochodzą niemal wszystkie bardzo duże,

265

praylbica

kolorowe lub dziwaczne musz­le, używane do ozdoby. P. dzie­li się na 2 rzędy: dwuprzed-sionkowce i jednoprzedsion-kowce. rr.U.]



przydacznia, tridaikna (Trźdac-na) rodzaj mięczaków z ro­dziny Tridacnidae, z rzędu -*,blaszlkostezelnych właści­wych. Obejmuje gatunki nale­żące do największych małżów świata. Ich muszle mają do 135 cm długości i do 200 kg ciężaru. Są wydłużone i za­opatrzone w kilka promieni­stych, grubych żeber, pokry­tych półksiężycowymi łuskami. Krawędź tych muszli ma linię falistą, przy czym dołki i wzniesienia jednej połówki przystają do dołków i wznie­sień drugiej. W rezultacie otwór lekko rozchylonej muszli Jest zygzakowatą szczeliną, w której widnieje podobnie zyg­zakowata krawędź płaszcza, jaskrawo ubarwiona. Powierz­chnia muszli jest biaława, z reguły całkowicie obrośnięta przez mszywioły, gąbki, glony, korale, rurki wieloszczetów i muszle drobniejszych małżów. Białe wnętrze muszli opasuje żółty brzeg. Podobnie . jak wszystkie małże, p. mogą wy­twarzać perły. Największa zna­leziona dotychczas perła po­chodziła z p. olbrzymiej (Trź-docna gigas) i miała rozmiary 23X14X15 cm. Perły p. nie mają jednak wartości handlo­wej. P. w liczbie (kilku gatun­ków zamieszkują tropikalne wody Oceanu Indyjskiego, Mo­rza Czerwonego i Pacyfiku. Żyją na głębokości nie prze­kraczającej kilku metrów, na rafach koralowych. Ich plan-ktoniczne larwy, osiadając na podłożu i przeobrażając się w ostateczną postać małża, przy­twierdzają się do podłoża bi-

siorem. Po rychłym zaniknię­ciu bisioru p. leżą swobodnie na rafie, zwykle nieco przez nią obrośnięte z boków, otworem zwrócone ku górze. Zamasko­waną wówczas muszlę zdradza jednak zawsze żywa barwa płaszcza. P. jadane przez miejscową ludność. Szczególnie duże egzemplarze muszli spo­tyka się jeszcze w kościołach jako chrzcielnice. [T.U.]



przylądnik (Eriphia honagra)gatuneik stawonoga z sekcji -^.krabów. Ma głowotułów o długości do 3 cm, z boczną krawędzią wyraźnie ząbkowa-ną, a czołem niemal płasko ściętym, z wnęką pośrodku. Szczypce są masywne, nierów­nej wielkości, a pancerz — ży­wo ubarwiony. P. zamieszkują strefę pływów i przyległych obszarów, gdzie ukrywają się wśród kamieni, wodorostów, gąbek i raf koralowych. Wy­stępują też w słonawych kału­żach brzegu morskiego. Są roz­przestrzenione w strefie tropi­kalnej i subtropikalnej wzdłuż amerykańskich wybrzeży A-tlantyku. [L.Z.]

przyłbica (Cassis) rodzaj mięczaków, z rodziny Cassidae, z rzędu -»-jednoprzedśioinlkow-ców. Muszla p. jest kształtu stożkowato-kulistawego, wyso­kości (zależnie od gatunku) 8—.35 om. U dorosłych okazów brzegi otworu muszli rozrasta­ją się w szeroką, owalną lub eliptyczną tarczę, która czę­ściowo lub całkowicie okrywa muszlę od dołu. U wielkich ga­tunków tropikalnych tarcza ta jest tak wielka, że zupełnie maskuje pierwotny kształt muszli. Powierzchnia tarczy w przeciwieństwie do matowej i białawej muszli, jest pięknie ubarwiona, najczęściej w pa­stelowych kolorach różowych,

przystawiec

266


łososiowych lub jasnobrązo-wych. Otwór jest zwykle obrze­żony szeregiem gładkich zębów czy wzgórków, odcinających się jasnym kolorem od bardzo ciemnego tła. Szereg gatunków p. zamieszkuje pełnoslone mo­rza strefy tropikalnej, subtro­pikalnej i •cieplejszych części strefy umiarkowanej. Żyją one na nieglębokim dnie piaszczy­stym, odżywiając się głównie jeżowcami. Mniejsze gatunki spotykane w Morzu Śródziem­nym są poławiane i spożywane przez ludzd. Duże gatunki tro­pikalne również służą człowie­kowi za pokarm, ale znacznie cenniejszą zdobycz stanowią ich muszle. Z kolorowego ob­rzeżenia muszli rżnięto kiedyś piękne kamee, cale zaś muszle były w okresie secesji ulubioną ozdobą salonów. Muszle p. czerwonej (Cassźs rufa) są uży­wane do dnia dzisiejszego przez myśliwych jako instrument do naśladowania godowego ryku jelenia. (Tabl. XVII). [T.U.]

przystawiec (Ligidium) ro­dzaj stawonogów z rzędu —.-równonogów. Obejmuje ga­tunki o ciele owalnym, wydłu­żonym, lśniącym, barwy żółta­wej z ciemnymi plamami. Po bokach szerokiej głowy wid­nieją duże oczy, złożone z wie­lu oczek pojedynczych. Czułki II pary (w przeciwieństwie do analogicznych czułków pozo­stałych krajowych równono-gów lądowych) są bardzo wy­dłużone (dochodzą do kilkuna­stu centymetrów długości i składają się z kilkunastu czło­nów). P. obejmują około 15 ga­tunków roBprzestrzenionych w Palearktyce i Nearktyce, szcze­gólnie licznie reprezentowa­nych w południowo-wschodniej Europie. Na terenie Polski naj­pospolitszy z nich jest p. po­spolity. [L.Ż.1

przystawiec pospolity (Ligi­dium hypnorum) gatunek stawonoga z rodzaju —>-przy-stawców. Długość jego ciała dochodzi do l cm. Jest on po­spolitym mieszkańcem wilgot­nych lasów i zarośli, szczegól­nie olszyn. Ukrywa się zwykle pod opadłymi liśćmi. Gatunek ten zasiedla znaczne obszary nizinnej Europy, pojawiając się też niekiedy w górach do wy­sokości 1000 m n.p.m. [L.Z.]

przyszynka -^.pinna.

przytulik (Ancylus fluviatilis)

— gatunek mięczaka z rodziny przytulikowatych (Ancylidae), z rzędu —>nasadoocznych. Róż­ni się od innych ślimaków muszlą, która nie jest skręcona spiralnie, lecz ma kształt cza­peczki frygijskiej o długości 5—8 mm. Jedynym krajowym gatunkiem o podobnej .muszli jest.->iprzywierka należąca do rodziny Acroloxidae. P. za­mieszkują Europę, północną Afrykę i zachodnią Azję. W Polsce są rozprzestrzenione w całym kraju, ale dość rzadkie. Żyją w potokach i rzekach, rzadziej w jeziorach. Sięgają stosunkowo wysokich rejonów podgórskich. Znaleźć je można najczęściej przyczepione do po­wierzchni kamieni. Od nauko­wej nazwy p. pochodzi nazwa jednego z etapów geologicznej historii Bałtyku. Po okresie Morza Joldiowego (-*ijoldia), na skutek wypiętrzenia lądu obec­nej Finlandii i południowej Szwecji, powstało wielkie, śródlądowe, słodkie jezioro, od obfitości p. nazwane Jeziorem Ancylusowym. [T.U.]



przywierka (Acrolo.rus lacus-tris) gatunek mięczaka z rodziny Acroloxidae, z rzędu

--nasadoocznych, różniący się od innych ślimaków z tego rzę-

267

przywrą kocia

du muszlą, która nie jest skrę­cona spiralnie, lecz ma kształt wydłużonej i lekko wysklepio-nej tarczki długości 6—8 mm. Jedynym gatunkiem o podob­nej muszli jest -wprzytulik, na­leżący do rodziny przytuliko­watych. P. zamieszkują Euro­pę z wyjątkiem jej .krańców południowych i północnych. W Polsce są pospolite w całym kraju z wyjątkiem gór i pod-górzy. Żyją przeważnie w wo­dach stojących, obficie zaroś­niętych. Najczęściej można je znaleźć przyczepione do liści i łodyg roślin wodnych. P. po­dobnie do innych ślimaków wodnych bywają żywicielem pośrednim niektórych gatun­ków przywr. O trybie życia p. wiadomo nam bardzo nie­wiele. [T.U.]



przywrą jelenia, paramfisto-mum (ParamphźstomuTO cervi}

— gatunek płazińca z gromady

—.•przywr digenetycznych. Dłu­gość jej wynosi 5—15 mm. Ma kształt stożkowaty oraz silnie rozwiniętą przyssawkę brzusz­ną, położoną na końcu ciała. Pasożytuje w czepcu i żwaczu wielu gatunków przeżuwaczy. Rozwój jej przebiega podobnie do rozwoju ->'motylicy wątro­bowej. Żywicielem pośrednim

Przywrą jelenia

w środkowej Europie jest śli­mak -^zatoczek pospolity. Ży­wiciel ostateczny zaraża się, zjadając wraz z trawą otorblo-ne na źdźbłach -wmetacerkarie. Chorobotwórcze są głównie młode pasożyty, gdyż w okre­sie wędrówek wewnątrz tkanek i narządów gospodarza uszka­dzają je, powodując szereg zmian anatomopatologicznych. Intensywna -^inwazja prowa­dzi niejednokrotnie 'do śmierci żywiciela ostatecznego. [M.S.I

przywrą kocia (Opisthorchis fe-lineus) gatunek płazińca z gromady -^-przywr digenetycz­nych. Długość jej ciała wynosi 7—12 mm. Formy dorosłe pa­sożytują w przewodach żółcio­wych psa, kota, lisa i innych mięsożernych, a także człowie­ka. -*Miracidium opuszcza jajo w żołądku słodkowodnego śli­maka zagrzebki sklepioneji Przebija ono następnie ścianki jelita i w jamie ciała ślimaka przekształca się w -»-sporocy-stę. W sporocyście tworzą się

->-redie, które przenikają do trzustko-wątroby ślimaka. Na­stępne stadium rozwoju stano­wią -»cerkarie. Opuszczają one ciało zagrzebki i w wodzie ata­kują przepływające ryby z ro­dziny karpiowatych. W mięś­niach ryby cerkaria otacza się cystą, przekształcając się w

->imetacerkarię. Żywiciel osta­teczny .zaraża się, spożywając surową lub .niedostatecznie ugotowaną rybę. Uwolnione z torebek metacerkarie dążą do przewodów żółciowych, gdzie osiągają dojrzałość w ciągu 12 dni. Jaja opuszczają organizm żywiciela ostatecznego wraz z jego kałem. P.k. występuje w krajach Dalekiego Wschodu. Na skutek działalności pasożyta może dojść do szeregu zmian anatomopatologicznych u ży­wiciela. U kotów silniejsza in­wazja powoduje wycieńczenie, powiększenie wątroby, żółtacz­kę, silne powiększenie przewo­dów żółciowych. Również u człowieka przebieg choroby za­leży od liczby pasożytów. Przy intensywności zarażenia prze-

przywrą płucna

268

Przywrą kocia

l — przyssawka gębowa; 2 — gar­dziel; 3 — widełki jelita, 4 — przy­ssawka brzuszna; 5 — źóitnik; 6 — zwoje macicy; 7 — gruczot Mehii-sa; 8 — jajnik; 9 — pęcherz mo­czowy; 10 — jądro; 11 — otwór wydalniczy; 12 — zbiornik nasie­nia

kraczającej 60 przywr przebieg choroby bywa poważny. Ja-jeczka pasożyta, na których odkłada się cholesterol, mogą zapoczątkować powstawanie kamieni żółciowych. [M.S.]



przywrą płucna, iparagonimus

(Paragonirn.iłs westermani)gatunek płazińca z gromady .—Mprzywr digenetycznych. Ma ciało kształtu owalnego, długo­ści 8—16 mm. Jej formy doj­rzale pasożytują najczęściej w płucach (rzadziej w innych na­rządach) człowieka, psa, kota i świni. Jaja p.p. wydostają się

z wykrztusiną na zewnątrz. Pierwszym żywicielem pośred­nim, w którym z -».miracidium powstają —>sporocysty, a na­stępnie ->-redie i —•-cerkarie, jest ślimak czerniak (Melania). Cerkarie wydostają się ze śli­maka i atakują pewne skoru­piaki słodkowodne, w których powstają ->metacerkarie. Ży­wiciel ostateczny zaraża się, zjadając w stanie surowym za­rażone skorupiaki. Paragoni-moza wywoływana przez p.p. jest groźną chorobą ludności Dalekiego Wschodu i Ameryki Południowej. [M.S.]

przywrą szczupacza (Azygia lu-cii) — gatunek płazińca z gro­mady -^przywr digenetycz­nych. Ma wydłużone ciało o długości od 10 do ponad 30 mm. W stadium dojrzałym pasoży­tuje w żołądku wielu gatun­ków ryb drapieżnych, np. szczupaka, sandacza, okonia. Jaja wydostają się •l kałem ry­by do wody, gdzie zjadane są przez ślimaki -»-bągnice. W przewodzie pokarmowym śli­maków z jaj wydostają się

-rfniracidia, które przenikają do trzustko-wątroby, gdzie przekształcają się w -^cerka­rie. Wydostające się ze ślima­ka cerkarie zjadane są przez ryby karpiowate, w których cerkarie przekształcają się w

->-metacerkarie. Szczupak zara­ża • się zjadając zarażone me-tacerkariami ryby karpiowate. P.sz. zaopatrzona jest w silnie rozwinięte przyssawki. Draż­niąc nimi ścianki żołądka może powodować jego owrzodzenie. Przy silnej inwazji powoduje śniecie ryb. [M.S.]

przywrą żylna, schistosoma

(Schistosoma hciematobium)gatunek płazińca, z gromady

-^.przywr digenetycznych. Jest to jeden z nielicznych gatun-

269

przywry digenetyezne

ków tej gromady, który cechu­je rozdzielnopłciowość. Długość ciała samca wynosi 10—15 mm, samicy — 15—20 'mm. Stadium dojrzałe p.ż. pasożytuje m.in. u człowieka w żyłach, głów­nie w okolicy miednicy. Jaja składane są we włosowatych-naczyniach krwionośnych, skąd następnie z prądem krwi do­stają się w okolicę pęcherza moczowego, gdzie za pomocą kolca przebijają jego ściankę i z moczem wydalane są na ze­wnątrz. W wodzie z jaj rozwi­jają się --»miracidia. Żywicie­lem pośrednimi p.ż. są ślimaki słodkowodne (m.in. z rodzaju Bulinus). Powstające w ślima-

Przywra żylna A — samiec; B — samica noszona przez samca w rynience, którą tworzą faidy skórne po jego brzu­sznej stronie ciała

kach ->cerkarie po przejściu do wody przenikają przez skórę żywiciela ostatecznego. Proces dojrzewania trwa około 2—3 mieś. P.ż. żyje stosunkowo dłu­go, bo od 5 ido przeszło 18 lat. 2 rodzaju Schźstosołna pasożytuje u człowieka jeszcze Schistoso­ma mansoni waz Schistosoma japonicum. Objawy chorobowe

są wynikiem uszkodzeń powo­dowanych przez wędrujące jaja. [M.S.]

przywry digenetyczne (Dige-nea) gromada z typu ->-pła-zińców. Rozmiary ich wahają się na ogół od ułamków centy­metra do kilku centymetrów. Wyjątkowo tylko niektóre ga­tunki mogą osiągać około l m długości. P.d. są pasożytami wszystkich gromad kręgow­ców i niektórych bezkręgow­ców. Reprezentuje je przeszło 2000 gatunków. Są wydłużone­go lub owalnego kształtu. Większość ma aparat czepny .składający się z przyssawek bez haków, a tylko nieliczne gatunki mają l przyssawkę lub są ich pozbawione. Przyssawka gębowa ipołożona na samym przodzie ciała otacza otwór gę­bowy, brzuszna zaś znajduje się zwykle w pnzedńiej części, na stronie brzusznej. Otwór gębowy prowadzi do gardzieli, a u niektórych gatunków od razu do przełyku, ód którego odchodzą 2 ślepo zakończone gałęzie jelita. Bardzo rzadko przewód pokarmowy ma kształt nie rozgałęzionej rurki. Proto-nefirydialny układ wy.dalniozy składa się z 'komórefe płomyko­wych oraz z głównych pni wy-dalniczych, łączących się w ty­le w pęcherz wydalniczy, który uchodzi na zewnątrz pojedyn­czym otworem wydalniczym na końcu ciała. W skład układu nerwowego wchodzi parzysty zwój mózgowy, od którego od­chodzą 3 pary pni •nerwowych połączonych poprzecznymi spo­idłami. Silnie unerwione są przyssawki i gardziel. Dorosłe p-id. nie mają oczu. Narządy zmysłów występują jedynie w postaci komórek czuciowych umieszczonych głównie na przyissawikach. Ogromna "więk­szość p.d. jest obojnakami z

przywry monogenetyczne

270


Schemat budowy przywry (Łigene-

tycznej l — otwór gębowy; 2 — przyssaw­ka gębowa; 3 — kołnierz z wień­cem kolców; 4 — torebka gardzie­lowa; 5 — kolce skórne albo łu-seczki; 6 — gardziel; 7 — przełyk;

8 — część pochwowa macicy; 9 — przedsionek płciowy; 10 — prącie;

11 — gałąź jelita; 12 — pęcherzyk nasienny; 13 — torebka prąciowa;

14 — przyssawka brzuszna; 1S — macica; 16 — gruczoł Mehiisa; 17 — kanał Laurera; l« — ootyp; 19 — jajowód; 20 — zbiornik nasienia;

21 — przewód żółtnikowy wspólny;

22 — nasieniowód; 23 — jajnik; 24 — przewód żółtnakowy; 26 — prze­wody wyprowadzające; 26 — jądra;

27 — żółtn.ik; 28 — pęcherz wydal-niczy

silnie rozwiniętym układem rozrodczym. Układ rozrodczy męski składa się przeważnie z 2 jąder, od których odchodzą 2 nasieniowody. Nasieniowody łączą się, tworząc wspólny ka­nał wytryskowy, znajdujący się w prąciu. Przed ujściem ido prącia nasieniowody mogą się rozszerzać, tworząc pęcherzyk nasienny. W skład układu roz­rodczego żeńskiego wchodzi pojedynczy jaginik, od 'którego

odchodzi jajowód, przechodzą­cy z kolei w ootyp. Do jajo­wodu . bądź ootypu wpada wspólne ujście groniastych żół­tników, rozmieszczonych po bo­kach ciała. Zółbniki produkują komóriki z materiałem odżyw­czym 'dla jaj. Do ootypu otwie­ra się gruczoł Mehiisa, którego rola nie jest jeszcze całkowicie wyjaśniona. U wielu gatunków od jajowodu lub ootypu od­chodzi otwierający się po grzbietowej stronie ciała prze­wód, zwany kanałem Laurera. Przypuszcza się, że przez kanał Laurera jest 'usuwany na ze­wnątrz 'nadmiar wydzieliny żółtników i gruczołów Mehiisa. Ootyp przechodzi w macicę w postaci długiego, zwykle skrę­conego przewodu, wypełnione­go jajami formującymi się w ootypie. Macica otwiera się najczęściej obok męskiego na­rządu kopulacyjnego w tzw. za­toce płciowej. Zapłodnienie jest na ogół krzyżowe, ale wy­stępuje niekiedy również sa-mozapłodnienie. U p.d. wyod­rębnia się następujące stadia larwalne: -»imiracidium, ->-spo-rocystę, -^-redię, -^.cerkarię i

->metacerkarię. Rozwój p.d. jest zawsze złożony i przebiega ze zmianą żywicieli. Pierwszy­mi żywicielami pośrednimi są zawsze mięczaki, a ostateczny­mi głównie kręgowce. P.d. są bardzo rozpowszechnione. Po­wodują powstawanie licznych chorób, zwanych trematodoza-mi. Jedną z najbardziej roz­powszechnionych na kuli ziem­skiej p.d. jest motylica wątro­bowa. Do innych dość często spotykanych należą m.in.: mo-tyliczka, przywrą jelenia, przy­wrą szczupacza, przywrą żylna i przywrą kocia. [M.S.]

przywry monogenetyczne (Mo-nogenoidea) gromada z typu

-»płazińców. Rozmiary ich cia-

271

ptasznik!

ła wynoszą od l do kilku mi­limetrów. Znanych jest około 900 gatuników, p.m. Są to pa­sożyty zewnętrzne, występujące na skrzelach, skórze oraz w jamie gębowej ryb słodko-wodnych i morskich. Niektóre spotyka się w pęcherzu moczo­wym płazów lub w jamie gę­bowej oraz w przełyku gadów. Utrzymanie się pasożytów na żywicielu umożliwia silna tar­cza czepna, zaopatrzona w przyssawki oraz halki czepne,

•znajdujące się na końcu ciała. Stadium dorosłe ma oczy. P.m. są podobnie jak -^przywry di-genetycane oboijnakami, ale przechodzą rozwój bez żywicie­la pośredniego. W skład ich układu rozrodczego wchodzi l jądro, rozpadające się u nie­których gatunków na liczne pęcherziyfci jądrowe, i pojedyn-

-•zy jajnik. Ujście macicy oraz prącia znajduje się w przed­sionku płciowym, leżącym w przedzie ciała. Pochwa kończy się samodzielnym otworem na grzbietowej lub brzusznej sitro-nie ciała. W przypadku wystę­powania 2 pochw, 'mają one ujście po bokach. Od żółtników odchodzą 2 przewody żółtniko-we, fctóre łączą 'się we wspólny kanał wpadający do jajowodu. P.m. są jajorodne bądź żywo-rodne. Wytwarzają niewiele jaj. Po dostaniu 'się do wody w jaju rozwija się -^onkomiraci-dium. Główne pnie boczne układu wydalniczego otwierają się 2 otworami na grzbietowej stronie ciała. Otwór gębowy (pozbawiony przyssawki) znaj­duje się na przedzie. Prowadzi on do krótkiej gardzieli, która zazwyczaj przez przełyfe łączy się z rozwidlonym jelitem. Tyl­ko wyjątkowo jelito 'nie jest rozwidlone i ma kształt wo­reczka. U 'niektórych gatunków p.m. jelito łączy się z jajowo­dem kanałem, którego rola nie

została jeszcze wyjaśniona. P.m. charakteryzuje daleko po­sunięta specyficzność w stosun­ku do żywiciela. Szczególnie duże straty powodują one wśród narybku. Do p.m. nale­żą m.m. daktylogyrus, gyro-daktylus i diiplozoon. [M.S.]

pseudoplazmodium ->śluzowce komórkowe.

psotówka -»-ligła.

ptaszniki iMygalomorphae)podrząd stawonogów z rzędu —-pająków. Typowe p. (z ro­dziny Theraphosidae) odzna­czają 'się poza olbrzymimi jak na pająki rozmiarami ciała (długość do 11 om, rozpiętość nóg do 25 cm) bardzo obfitym owłosieniem, potężnymi szczę-koczułkami, których 2 człon jest ustawiony równolegle do osi ciała (a nie poprzecznie jak u większości pająków), oraz masywnymi, podobnymi do nóg nogogłaszczkami i dość krótki­mi, ale silnymi nogami. P. nie tylko sprawiają wrażenie bar­dzo groźnych zwierząt, ale i są nimi w rzeczywistości. Niektó­re ich gatunki (z rodzajów Acanthoscurrźa, Pfconnźctopus i Theraphosa) dysponują jadem zdolnym zabić człowieka, a

Ptasznik z rodziny Theraphostdae



puchar Neptuna

272


wszystkie zabijają drobne pta­ki, myszy czy jaszczurki. Oprócz ^silnego jadu p. mają jeszcze ^nną broń: włosy .po­krywające ich odwłok odrywa­ją się i ; wbijają w ciało ewen-. tualinego .prześladowcy, powo­dując podrażnienie skory. P. żyją na drzewach i w dziuplach, w szczelinach skal i norach wykopanych w glebie. Wiele gatunków buduje rurkowate sieci-schronienia. P. .nie budują sieci łownych, lecz polują ak­tywnie, zwykle o zmierzchu lub w nocy. Jest to grupa wyłącz­nie tropikalna. Większość ga­tunków z rodziny Theraphosi-dae występuje w Ameryce Po­łudniowej, niektóre w Afryce i Indonezji. Spokrewnione ro­dźmy zamieszkują również inne części świata. Do jednej z ta­kich rodzin należy nasz gry-zael, do innej — jeden z naj­bardziej jadowitych pająków, australijski Atrax. Znanych jest około 600 gatunków typo­wych p., a razem z pokrewny­mi rodzinami jest ich około 1500. (Tabl. XII). [W.S.]

puchar Neptuna (Poterionnep-tuni) gatunek gąbki z rzędu -^gąbek czteroosiowych. Ma kształt .pucharowaty. Jest jed­ną z największych gąbek —

Puchar Neptuna

osiąga wysokość 1,5 m i śred­nicę 80 cm. Podobnie jak po­zostali przedstawiciele rodziny Clionidae, p.N. drążą kanały w skałach wapiennych, w sko­rupach mięczaków i w szkiele­tach raf koralowych dzięki wydzielaniu substancji rozpu­szczających wapień. Często pogrążają się w skale wapien­nej na znaczną głębokość. Są spotykane w morskich wodach strefy tropikalnej, głównie w Oceanie Indyjskim. [J.M.R.]





1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna