MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona3/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   50

beztarczlowe -^bruzdobrzuchy.

bezzawiasowce (Inartźculafa) — podgromada czułkowców z gro­mady —-ramienionogów. Mają skorupki chitynowe z różną zawartością soli mineralnych, połączone ze sobą tylko za pomocą mięśni. Trzonek, zwa­ny także nogą, służący do pirzy-twierdzania się do podłoża, wychodzi na zewnątrz przez szczelinę między skorupkami. Do b. zaliczanych jest oko-'*' ło 50 gatunków. Są one pry-mitywniejsze od przedstawi­cieli podgromady ->-zawia-sowców. Najlepiej poananą ro­dzinę to. stanowią wiesianiko-wate. B. isą szeroiko rozsiedlone we wszystkich morzach świa­ta. [J.M.R.1

białek (Carychium) rodzaj mięczaków z rodziny Elobiidae, z rzędu ->masadoocznych. Obej-

bisior

24

mu je gatunki •mające muszlę jajowatą .lułb jajowato-wrze-cionowatą, wysokości zaledwie 2 mm, u żywych okazów bez­barwną i przejrzystą. Pusta muszla jest .biała. B. zamiesz­kują kontynenty północnej ipół-kuli. Ich 2 gatunki występu j ą w Polsce. W przeciwieństwie do więlflszości pozostałych ślima­ków nasadoocznych, (które są słodkowodne, to. żyją w wil­gotnych środowiskach lądo­wych, jak łąka, brzegi źródeł i

Muszla białka

strumyków. Ukrywają się pod opadłymi liśćmi, pod butwie-jącym drewnem i w gęstej dar­ni mchów. Są u nas bardzo pospolite, ale niełatwe do od­nalezienia ze względu na ma-leńikie rozmiary i na tryb ży-i»)cia. Z tego samego powodu istnieją duże luki w naszej wie­dzy o rozmieszczeniu, biologii i pokarmie b. [T.U.]



i. bisior -»małże.

Blaniulus guttulatus — gatu­nek stawonoga z rzędu —>julu-sów. Osiąga 'długość 'do 16 mm. W skład jego ciała wchodzi kilkadziesiąt segmentów. Ma ubarwienie brunatnawe lub

szarooliiwkowe. Żyje w glebie i butwiejącej ściółce. Bywa czę­sto . spotykany na polach uprawnych. B.g. niesłusznie uważa się za (szkodniki trus­kawek, grochu, fasoli, ogórków, ziemniaków, touraków cukro­wych i drzewek w szkółkach. Ponieważ zjadają tylko gnijące części uszkodzonych roślin, są raczej pożyteczne. Wiystępują pospolicie na całym obszarze Polski. [W.S.]



blaszkoskrzelne właściwe (Eu-lamellibranchia) rząd mię­czaków z gromady -^małżów. Obejmują znaczną większość małżów, w tym wszystkie ga­tunki słodkowodne. Należy tu wiele form tak bardzo izmie-nionych (jak np. świdrak i po-kropinik), że trudno w nich w ogóle rozpoznać małża. B.w. są bardzo zróżnicowane pod względem wielkości, która os­cyluje od 2 mm do 135 cm dłu­gości, i dochodzą nawet do 200 kg ciężaru ciała. ''Skrzela mają poszczególne mci skrze-Iowe tak gęsto połączone bele-czkami poprzecznymi, że przy­bierają postać 2 zwartych, jednolitych płatów i dopiero pod powiększeniem mikrosko­powym widać ich siatkowatą strukturę. Obydwa płaty pła­szcza często się zrastają i two­rzą syfony, nieraz znacznej długości. Zamek łączący obie połówki muszli może zanikać całkowicie, ale przeważnie jest dobrze wykształcony w postaci kilku 'dużych i silnych zębów i listew. Układ zębów i listew zamka jest ważną cechą roz­poznawczą. Obydwa mięśnie zwieracze muszli są .na ogół równie dobrze rozwinięte. Do b.w. należy m.in. rodzina skój-kowatych. [T.U.]

błędki ->-wieloszczety wędru­jące.

25

blotniarkowate

błotniarka moczarowa -^bag-nica moczarowa.

błotniarka stawowa, nieruch (Lymnaea stagnalis) gatu­nek mięczaka z rodziny ->ł>łot-niarkowaitych. Jej muszla wy­sokości do 6 cm jest wieżycz-kowata, mia wysmukłą skrętkę i duży, .rozdęty, ostatni skręt bjs. wyglądem nie odbiega od wyglądu typowego dla rodziny.

Muszla błotniarki stawowej

Zamieszkuje całą Europę, pół­nocne rejony Azji i Amerykę Północną. W Polsce jest pospo­lita w całym kraju z wyjąt­kiem gór, częstsza w wodach stojących, ale nie unika spo­kojnych zakoli rzecznych. Jako największy i najbardziej żar­łoczny z naszych ślimaków wo­dnych, stanowi ważny skład­nik biocenozy wszędzie, gdzie występuje. Rybacy uważają b.s. za dobrą przynętę -na “sznury" do połowu węgorza oraz łososia. [T.U.]

błotniarka wędrowna {Pseudo-succinea colzcmella) gatunek mięczaka z rodziny .-^-błotniar-kowatych. Jen musela wysoko­ści 10—ii 3 mm jest jajowata, z silnie rozszerzonym ostatnim skrętem i bardzo dużym otwo­rem. W zarysie do złudzenia przypomina muszlę -»tburszty-nek, stąd naukowa nazwa, zna­cząca dosłownie “nilbybmrsz-tynka". Odróżnić ją jednak można łaitwo po urzeźbieniu powierzchni. Bursztynki mają na muszli delikatne, wypukłe prążki poprzeczne, b.w. zaś — prążki poprzeczne i spiralne, tworzące razem charakterysty­czną prawidłową kratkę. Żywe okazy 'ubarwione są ciemno, prawie czarno. Odznaczają się obyczajami na wpół ziemno­wodnymi, podobnie do —wbag-nicy. Ojczyzną ,b.w. jest Ame­ryka Północna, środkowa i północna część Ameryki Połud­niowej. Zostały one zawleczo­ne do Europy z wodnymi ro­ślinami ozdobnymi i rozpo­wszechniły się tutaj po ogro­dach botanicznych, gdzie za­siedlają, nieraz licznie, baseny w cieplarniach. Szkód nie wyrządzają, gdyż żywią się przede wszystkim martwymi szczątkami roślinnymi oraz zwierzęcymi. [T.U.]

błotniarkowate (Lymnaeidae)

— rodzina mięczaków z rzędu

—-nasadoocznych. Ich muszle są zwykle mniej lub 'bardzie] wieżyczkowate, wysokości od kilku milimetrów do kilku centymetrów, stosunkowo cien­kościenne. Na dosyć dużej gło­wie mają iparę szerokich, pła­towatych, niewciagałnych czuł-ków. Maleńfcie oczy leżą na przednim końcu podstawy czułków. Noga jest szeroka i mocna. B. zamieszkują wody słodkie całego świata. Żyją zwykle w niegłęibofldch wodach stojących lub leniwie płyną­cych. Tylko niektóre gatunki bytują w jeziorach na głębo­kości wielu dziesiątków me-

błyszczotka

26

trów. B. są żarłoczne. Na ich pokarm składają się najróż­niejsze rośliny żywe i martwe, a także padlina. Ponieważ wy­stępują zwykle masowo, są ważnym ogniwem w przepły­wie materii i energii przez bio­cenozy wodne. Służą za ipo-karm ptakom wodnym, np. wielu gatunkom 'kaczek, a tak­że ptakom mniej związanym z wodą, jak 'nip. •wrony. Stanowią poważmy składnik pożywienia ryb. Służą też jako żywiciele pośredni dziesiątkom gatun­ków przywr pasożytujących w rożnych kręgowcach. Pod tym względem zajmują pierwsze miejsce wśród wszystkich in­nych rodzin ślimaków. W Pol­sce żyje około 8 gatunków b. Należą do inich m.in. błotniarka stawowa i otułka. [T.U.]



błyszczotka (Cochlicopa) —ro­dzaj mięczaków z rodziny Co-chlicopidae, z rzędu ->trzon-koocznych. Muszla b. ma około

błyszcząca. B. są pospolite w całej Polsce. Żyją w najróż­niejszych środowiskach lądo­wych — suchych i wilgotnych, leśnych i łąkowych, w górach wśród skał i na niżu. Żywią się pokarmem roślinnym za­równo żywym, jak i martwym. Stosunkowo często jiadają niż­sze grzyby. [T.U.]



bodo (Bodo) — rodzaj wolno żyjących pierwotniaków z rzę­du -»-Kźnetopiasttda. Jego przedstawiciele mają rozmiary 10—20 urn, groszkowaty kształt ciała oraz 2 wici, przy czym jedna skierowana jest do przo­du, a druga —i ku tyłowi. Na

Muszla blyszczotki

5 mm wysokości, wyjątkowo do 7 mm. Jest kształtu jajowato--wrzecłonowatego, barwy żół-tobrązowej, bardzo gładka i

Bodo l —jądro; 2—klnetoplast; 3—wić

przedzie ciała obok podstawy wici znajduje się fcinetoplast. Różne gatunUd b. są bardzo roz­powszechnione w środowiskach zawierających duże ilości amo­niaku, np. w wodach ścieko­wych i rozkładających ®ię od­chodach 'zwierzęcych. [A.J.K.]

bokochód (Xysticus) — rodzaj stawonogów z rodziny ukośni-kowatych (Thwnisidae), z pod-rzędu ->-pa jaków wyższych. Obejmuje gatunki pająków o

27

bosmina

długości ciała 5—10 mm, które kształtem przypominają małe kraby i podobnie jaik one mogą chodzić w bok lub ido tyłu. B. mają zwykle szarobrunatne ubarwienie, czasem, zwłaszcza u samców, żółto-czamobrunat-ne, bardzo kontrastowe. Żyją w różnych środowiskach, polu­jąc aktywnie w idzień na po­wierzchni gleby lub na- rośli­nach (nawet wysoko w koro­nach drzew). Z około 100 ga­tunków b. (znanych z całego świata na terenie Polski wy­stępuje 14. [W.S.]

bonella (Bonellia) rodzaj pierścienicy ,z gromady -»szcze-tnic. Obejmuje gatunki odzna­czające się toardzo silnym dy­morfizmem płciowym. Samice dochodzą do około 15 cm, sam-

Bonella A — samica; B — samiec, na 'ry­sunku nieproporcjonalnie duży w stosunku do wielkości samicy (l — zbiornik nasienia; 2 — jądro);

strzałka wskazuje samca na ciele

samicy


ce natomiast osiągają wielkość 1—3 moim. Te ostatnie pokryte są rzęskami, brak im układu krwionośnego, a ich przewód pokarmowy pozbawiony jest otworu gębowego i odbytowe­go. Samce przenikają do jelita przedniego sannacy, a 'następnie przedostają się do jej metane-frydiów, gdzie zapładniają przechodzące ,tą drogą jaja. Larwa b. nie ma zdetermino­wanej płci. Gdy pływa swo­bodnie, wówczas powstaje z niej samica, a jeżeli przyczepi się do wyrostka głowowego sa­micy — wówczas rozwija się w samca. B. zamieszkują A-tlantyk oraz Morze Śródziem­ne. [M.G.]

bosmina, słoniczka (Bosmina)

— rodzaj stawonogów z rzędu

-i-wioślarek. Długość samic nie przeferacza l mm, samce nato­miast są 'nieco mniejsze. Sko­rupka owalna, wydłużona teu tyłowi ii zaostrzona, okrywa cały tułów wraz z 6 parami odnóży jednakowej budowy. Nie wyodrębniona wyraźnie od tułowia głowa ma charaktery­styczny podwójny 'dziób, utwo­rzony z długich czułkow I pa­ry, u samiczki nieruchomych, obejmujących z 'boków krótki dziób czołowy. Postać zewnę­trzna ulega daleko idącym zmianom sezonowym. Zmienia się ona także silnie 'w zależno­ści od rodzaju wód, w których żyją b. 'Większość należących tu gatunków cna znaczny za­sięg geograficzny. B. występu­ją w najrozmaitszych zbiorni­kach wodnych, nie wyłączając słonawych mórz (jak Bałtyk)! jezior tatrzańskich. Bytują za-rówino w strefie przybrzeżnej, jak i w toni wodnej. Są zwie­rzętami ciepłolubnymi, rozwi­jają się najliczniej w powierz­chniowej warstwie wody, zwła-

brachionus

28

Bosmina Bosmina coregoni

szcza w okresie lata. W Polsce występuje pospolicie kilka ga­tunków b. [L.Z.1

brachionus (Brachionus) je­den z częściej występujących w 'wodach śródlądowych ro­dzajów •olbleńców z gromady

-a-wrotków. W toni wodnej utrzymuje go silny aparat wrotkowy. Z tego rodzaju naj­częściej w polskich wodach spotykane są gatunki: Brachio­nus angularis i Brachionus calycifiorus. Pierwszy z nich żyje głównie w strefie (przy­brzeżnej idrobnych zbiorników wodnych. Długość jego ciała wynosi 0,1—0,2 mim. Drugi wy­stępuj e w strefie (przybrzeżnej oraz IŁmnetycznej jezior. Ga­tunek ten wykazuje znaczną zmienność. Długość jego ciała wynosi 0,1—0,4 mm. [M.S.]



brodawnik (Holocyłithża) — rodzaj strunowców z gromady

-*żachw. Obejmuje gatunki mające kszrtałt przysadzistej lub wzniesionej beczułki i

twardą, iskórzastą, często chro­powatą powłokę ciała. Wyso­kość b. przekracza 10 cm. Wy­różniają się one jaskrawym, pomarańczowym lub czerwo­nym zabarwieniem. Otwory wlotowy i wylotowy oddalone są od siebie najwyżej o 1/3 dłu­gości ciała i umieszczone na krótkich, cylindrycznych syfo­nach. B. reprezentują gatunki żyjące pojedynczo, 'rozprze­strzenione w płytkich morzach wszystkich stref geograficz­nych. (Tabl. XX). [L.Z.]

bruzdnice (Difioflagellata)rząd pierwotniaków z podgro-mady ->wiciowców roiśltonych. Osiągają rozmiary 40—150 [wa. Ciało ich otacza gruby, celulo­zowy pancerzyfe, złożony z wie­lu maleńkich płytek. Kształt pancerzyka, choć zbliżony do kulistego, jest zawsze asyme­tryczny. W pancerzyku wyróż­nia się dwie półkule, pnzedzie-lone równikowo przefbiegającą bruzdą. W części tylnej pro­stopadle d'o niej przebiega 'po­łudnikowa bruzda, zwana bruzdą tylną. W miejscu połą-

Pokrój bruzdnic l — bruzda tylna; 2 — bruzda rów­nikowa wraz z wicią olorężną; 3 — ciałko podstawowe wici osiowej



29

bruzdobrzuchy

czenia obu bruzd znajduje się cialiko podstawowe wici bieg­nącej okrężnie w bruździe rów­nikowej. Wlić ta przez zrośnie-' de się na całej swej długości z wstęgowatą wypustką cyto-plazmatyczną tworzy tzw. błonikę falującą, zdobią ido na­dawania ikioimórce ' b. iriuchu obrotowego. Druga wić, tzw. osiowa, osadzona na ciałku podstawiowym -w .bruździe tyl­nej, Biega poza obręb ciała, nie ma błoniki falującej i spełnia funkcję lokomotoryczną. Ciało b. bywa taikźe zaopatrzone w celulozowe kolce i wyrostki. B. asymilują dwutlenek węgla dzięki obecności chloroplastów zawierających obok chlorofilu również inne barwniki z grupy ksantofilu (peridininę, diadi-noksantynę, diksantynę). Ist­nieją jednak także gatunki cu-dzożywne, pozbawione chloro­plastów. Substancjami zapaso­wymi są skrobia i tłuszcze. Wszystkie b. mają swoistą bu­dowę jądra. W jądrze tym wy­stępują pęczki skręconych, na­gich nici tewasu dezoksyrybo­nukleinowego, pozbawionych histonów i białek kwaśnych, charafcterystycznych dla struk­tury chromosomów. Te skrę­cone pęczki mci DNA stale podlegają ruchom -na terenie jądra. B. rozmnażają się we-getatywnie przez podział. W trakcie podziału jądra nie wy­kryto dotychczas wrzeciona mitotycznego, nie jest również znany mechanizm segregacji nici DNA. U niektórych gatun­ków opisano także proces płciowy z kopulacją faogamet. W cyklu życiowym pewnych gatunków distnieją stadia cyst proetrw.aanikowych. B. wystę­pują masowo w planitatonie w wodach morskich i słodkich. Niektóre gatunki tworzą kolo­nie. Pewna grupa b. morskich pasożytuje w różnych organiz­mach roślinnych i zwierzęcych, np. w piesze glonów, w prze­wodzie pokarmowym skorupia­ków, żachw i wielosaczetów, a także ma skrzelach ryb. 0-librzy-mie piog'awy wolno żyjących 'b. z rodzaju Amphidinium. spo­tykane na (zachodnich wybrze­żach Afflanitylku, noszą nazwę czerwonego przypływu lub czerwone') wody. Mogą one prowadzić do masowego ginię­cia ryb i skorupiaków na sku­tek wydzielania przez b. do wody substancji trujących. Jednym z bardziej znanych przedstawicieli to. jest morski noooświetlik. [A.J.K.]



bruzdobrzuchy, beztarczowe (Solenogastres, Aplacophma)gromada mięczaklów z (podtypu

-wobunerwców. Są idwubooznie symetryczne, o ciele cylindry­cznym, robakowatym, całko­wicie otulonym płaszczem. Muszli brak. W płaszczu fkwią liczne igły wapienne — spiku-le. B. mają głowę i nogę silnie uwistecznioae. Ich jama płasz­czowa jest zredukowana do tzw. kloaki, leżącej na tylnym końcu ciała i zawierającej pa­rę skrzel. W bardzo uproszczo­nym układzie pokarmowym wątrobę stanowią 2 pola na­błonka gruczołowego na ścianie jelita. Tarka bywa różnorodna

— składa się z kilku odrębnych ząbków bądź 2 2 bocznych “szczęk" albo całkowicie zani­ka. B. są wyłącznie morskie, denne, na ogół przebywają w obrębie szelfu, wyjątkowo do 20.00 m głębokości. Poruszają się ruchem robakowatym. Część z nich żyje w mule, ży­wiąc się jego organicznymi składnikami. Inne wspinają się po koloniach stullbiopławów i koralowców, pożerając ich po­lipy. Należy tu około 140 ga­tunków. W stanie kopalnym nie są znaine. (T.U.]

bruzdoglowiec szeroki

30

bruzdoglowiec szeroki (Diphyl-lobothrium latum) gatunek płazińca z rzędu PseudophylU-dea, s. podgromady -^tasiem­ców właściwych, występujący w stadium dojrzałym w jelicie cienkim wielu ssaków odży­wiających się rybami (u czło­wieka, fohi, lisa, kota iłd.). Długość jego steobili może 'do­chodzić do 20 m. Skoleks za­opatrzony jest w 2 szerokie bruzdy 'przyssawkowe (stąd nazwa). Za skoteksem znajdu­je się cienka szyjka, przecho­dząca w łańcuch członów, któ­rych szerokiość jest większa od długości. Liczba członów u jednego osobnika może prze-

Bruzdogiowiec szeroki A — skoleks; B — człon płciowy

kraczać 3000. Środkową i tylną część strobili tworzą człony zawierające macicę wypełnio­ną -dojrzałymi gajami. Jaga wy­dostają się z członu iprzez otwór maciczny (znadujący się po jego brzusznej stronie) do światła jelita żywiciela osta­tecznego, a stamtąd wraz z ka­łem — na zewnątrz. Aby na­stąpił dalszy rozwój, jaja b.sz, muszą się dostać do wody, gdzie wylęgają się z nich -»ko-racidia o średnicy 'około 50 (im. Koracidia, gdy zostaną po­łknięte przez różne gatunki skorupiaków planktonowych (z wyjątkiem -yoczlika), bywają całkowicie strawione. Nato­miast w jelicie tego ostatniego strawieniu ulega jedynie mrzę-siona otoczlka, a oswobodzona

-^•onkosfera za pomocą haków oraz prawdopodobnie gruczo­łów penetracyjnych przedostaje się przez tkankę jelita do jamy ciała, gdzie przekształca eię w

->priocerkoid długości 500—

-6W [im. Na tym etapie roz­wój pasożyta w oczliku kończy się. Ażeby mógł odbywać się jego dalszy rozwój, oczlik mu­si być zjedzony (przez określo­ne gatunki ryb. W przewodzie pokarmowym ryby procerkoid traci cerkomer (niekiedy odpa­da on już w jamie ciała oczli-ka). Taki procerfeoid pozostaje jakaś czas w jelicie ryby, a na­stępnie przebija jego ścianki i umiejscawia się ostatecznie w mięśniach, śledzionie, wątrobie luib w gruczołach płciowych gospodarza. Tam przekształca się w następną postać larwal­ną, zwykle otorbiającą się, zwaną -»plerocerkoidem. Lar­wa ta u b.sz. dochodzi do oko­ło 3 om długości i do 3 mm szerokoścL Na jej przednim końcu wytwarzają się dwie bruzdy przyssawkowe, podob­ne do tych, jakie występują u dorosłych osobników. Ryba jest drugim żywicielem b.sz-, a ponieważ pasożyt nie dojrze­wa w niej płciowo, nazywamy ją, podobnie jak oczlika, żywi­cielem (pośrednim. Z ryb żywi- » cielami pośrednimi b.sz. mogą być m.in. szczupak, jazgarz, okoń, miętus, pstrąg jeziorowy,

31

brzegulica

Stadia rozwojowe bruzdoglowoa szerokiego

• koracidium; B — onkosfera wyjęta z oczlika 5 dni po zarażeniu;

• miody procerkoid; D — oczlik z 2 onkosf erami l l procerkoidem;

E—w pełni ukształtowany procerkaild; r — plerocerkoid

M1

sieja, sielawa, sandacz i styn-ka. Kyby drapieżne zarażają się, zjadając inne ryby, zara­żone plerocerkoidami. Po stra­wieniu ryby, plerocerkoidy po­nownie otorbiają się, tym ra­zem w tkankach ryby drapież­nej. Plerocerkoidy mogą w ciele ryby przebywać prawdo­podobnie przez kilka lat. Ży­wiciel ostateczny earaża się zjadając ryby zawierające ple­rocerkoidy (w przypadku czło­wieka — ryby niedogotowane lub niedosmażone). W żywicielu ostatecznym larwy przyczepia­ją się do ścianek jelita, rosną, wytwarzając około 30 członów dziennie, i po 'upływie 3—5 ty­godni przekształcają się w doj­rzałą płciowo postać pasożyta. bjsz. na skutek pochłaniania części pokarmu spożywanego przez gospodarza, 'wydalania i wydzielania substancji trują­cych oraz 'czysto mechaniczne­go oddziaływania może dopro­wadzić do 'znacznych zaburzeń w organizmie, {kończących się nawet zejściem śmiertelnym z .powodu imedokr.wistości. We­dług niektórych badaczy ane­mia tego typu wywołana jest niedoborem witaminy Bia, któ­ra pochłaniana jest w dużych ilościach przez bJsz. Rozpozna­nie zarażenia tym tasiemcem polega na stwierdzeniu w kale żywiciela ostatecznego jaj albo dojrzałych członów paso­żyta. [M.S.]



brzegówka ->pobrzeżka.

brzegulica, ośmiornica piżmo­wa (Eledone) rodzaj mię­czaków z podrzędu ->-ośmior-nic właściwych. Obejmuje ga­tunki podobne z wyglądu do

brzeżnice

32

33

Caligoida

-ośmiornic. Są one jednak •od tych ostatnich mniejsze i róż­nią się też lukładem przyssawek lezących fu b. na każdym ra­mieniu w l szeregu. W pełni wyrośnięte osobmiki imają nie­co ponad 50 cm (z iramiionami) długości. W morzach europej­skich żyją 2 gatunki b. Prze­bywają ina idinie. W chłodnych' wodach wybrzeży Atlantytou odbywają wędrówki sezonowe. Latem spotyka się je ca głę­bokości około 15 m, jesienią — 50—60 m, a zumą jeszcze głę­biej. Swymi obyczajami przy­pominają ośmiornice. Poławia się je w celach konsumpcyj­nych. [T..U.]



brzeżnice (Marginellidae)redauta mięczaków, z rzędu

->.jednoprzedsionkowców. Są to małe ślimaki, mające muszle wysokości l—3 cm, w kształcie pośrednie między muszlami

-»porcelanek i ->oliwek. Otwór muszli jest podobny jśk u oli­wek, ale na jego przyśrodko-wym, wrzecionowym . brzegu widnieje szereg wyraźnych, spiralnych listewek, wybiega­jących z wnętrza muszli. Licz­ne gatunki b. zamieszkują mo­rza strefy tropikalnej i subtro­pikalnej. Żyją ina płytkim dmie, głównie skalistym, .rzadziej piaszczystym. Ze względu na żywe 'kolory i pięknie bły­szczącą powierzchnię muszli są one używane na rozmaite ozdo­by. [T.U.]

brzuchatek -^.ergasilus.

brzuchorzęski (Gastrotricha)gromada z typu -»obleńców. Długość ich ciała waha się w granicach 0,05—'1,5 mm. Są wydłużone, kształtem przypo­minające butelkę, wrzeciono­wate lub cylindryczne. Zwykle wyróżnia się u nich część gło­wową, szyjną, tułowiową i ogon. Wszystkie b. pokryte są na stronie brzusznej rzęskami, które służą do pływania lub pełzania. Pozostałą część cia­ła pokrywa oskórek, mający charakterystyczne 'dla ikażdego gatunku urzeźbienie, oraz wy­twory oskórka, jak np. tarczki, szczecimiki, listewki. Otwór gę­bowy znajduje się zwykle na szczycie głowy i prowadzi do krótkiej, cewkowatej jamy gę­bowej, biorącej czynny udział wprzyjmiowamiiu pokarmu. Na­stępne części przewodu pokar-

Schemat budowy brzuchorzęska

1 — rurka z gruczołem kleistym;

2 — jajnik; 3 — jajo; 4 — proto-nefrydrum; 5 — nerw boczny; 6 — zwój nerwowy; 7 — otwór gębo­wy; 8 — gardziel; 9 — jelito; 10— .odbyt

mowego to gardziel, jelito środkowe i jelito tylne. Do gardzieli przylegaiją gruczoły ślinowe. Otwór •odbytowy jest umieszczony (między rozwidle­niem ogonowym, po stronie brzusznej lub grzbietowej.

Układ nerwowy stanowi parzy­sty zwój głowowy, połączony spoidłem poprzecznym, oraz 2 pnie biegnące wydłuż ciała. Narządami zmysłów są różnego rodzaju włoski, wici i jamki rzęskowe. B. odżywiają się glo­nami, wiciowcami, okrzemka­mi, pływkami zielenic itp. B. słodkowodne mają 2 protone-frydia. Przypuszcza się jednak, że spełniają one główną rolę w procesie regulacji ciśnienia osmotycznego, a nie w .procesie wydalania. U form morskich (mniej licznych) protonefrydia nie występują. W przeciwień­stwie do obleńców większość stanowią obcinaki. Niektóre gatunki są partenogenełyczne, u innych zaś spotyka się za­równo samce, jak i samice. Ciekawostką jest tafet, że sa­mice składają jaja, których długość może dochodzić do po­łowy długości ciała samicy. B. trzymają się dna wód, które zamieszkują. Należy do nich około 200 gatunków. Zdaniem

wielu autorów są grupą ob­leńców najbardziej zbliżoną do płazińców. [M.S.]

bursztynka {Succinea) rodzą} mięczaków z rodziny bursztyn-kowatych (Succineidae), z rzę­du -»-trzonkoocznych. Muszla b. wysokości ok. 1,5 cm, wy­jątkowo do 2 cm, jest bardzo cienka, prześwitująca, najczę­ściej barwy bursztynu. Polskę zamieszkują 4 gatunki b. Żyją one w środowiskach wilgot­nych. Można je spotkać w nad­wodnych zaroślach, pełzające po liściach i gałęziach krzewów, po ziołach i po ziemi. Niektóre znajduje się masowo na brze­gach jezior, na wyrzuconych przea fale szczątkach trzcin i innych roślin wodnych. B. są wszystkożerne. Zjadają świeże liście roślin, a także martwe szczątki roślinne i zwierzęce. Trafiają się jednak wśród nich również przypadki kanibaliz­mu. (Tabl. XVII). [T/U.]

C

Caligoida — rząd stawonogów z podgromady ->widłonogów. Rozmiary samic wahają się za­zwyczaj w granicach 5—50 mm;

samce są zwykle mniejsze, wy­stępują W postaci karzełkowa-tych pasożytów samic. Ciało C. jest silnie spłaszczone, złożone z tarczy głowowej, z kilku wol­nych segmentów tułowiowych z 4 parami odnóży oraz z nie-segmentowanego, częste szczą­tkowego odwłoka. Należą tu. pasożyty zewnętrzne, żywiące się krwią zwłaszcza ryb, a tak­że wielorybów i niektórych bezkręgowców. Żyją zwykle na





1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna