MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984


rozsfcocz ~*emiera'cze& zalewo­wy. r



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona32/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   28   29   30   31   32   33   34   35   ...   50

rozsfcocz ~*emiera'cze& zalewo­wy.

roztocze (Acari, Acarina)rząd stawonogów z gromady

->-pajęczaków. Rozmiary ich ciała leżą zwykle w granicach 0,5—2 mm (ale dorosłe samice niektórych gatunków po opiciu się krwią dochodzą nawet do 3 cm długości, a istnieją rów­nież gatunki mające mniej niż 0,1 mm długości). Budowa cia­ła r. odbiega nieco od ogólnego schematu budowy pajęczaków. Zewnętrzna segmentacja jest w dużym stopniu zatarta. Sia­dy jej można znaleźć jedynie w ułożeniu płytek okrywają­cych część ciała, w wyodręb­nieniu się poszczególnych tagm i w metamerycznym układzie członowanych odnóży. Seg-

ineirrtacja ciała jest jednak wy­raźna w czasie rozwoju zarod­kowego. Podział na tagmy jest rożny u różnych grup. U więk­szości r. wyodrębnia się przed­nia część ciała, odpowiadająca segmentom szczękoczułkowemu i nogoglaszczkowemu oraz seg­mentom, na których osadzone są nogi I i II pary. Ta część zwie się proterosomą. Seg­menty, 'na których osadzone są nogi III i IV pary, zrastają się z odwłokiem w jednolity region zwany histerosomą. Te 2 za­sadnicze regiony wykazują rol-maity podział u różnych grup r. System nerwowy koncentru­je się w proterosomie, tworząc mózg. Narządy zmysłowe to różnego rodzaju szczecinki i włoski czuciowe, szczeliny zmysłowe oraz (u niektórych gatunków) oczy. Układ pokar­mowy r. składa się ze skom­plikowanej jamy przedgębo-wej, gdzie znajdują się szczę-koczułki, z otworu gębowego, gardzieli ssącej i jelita. Jelito odbytowe i odbyt występują tylko u niektórych grup r. Na­rządami wydalniczymi są cew­ki Malpiighiego uchodzące do jelita oraz gruczoły biodrowe (należące do r. kleszcze zaka­żają zarazkami niektórych cho­rób właśnie przez wydzielinę tych gruczołów). Niektóre r. (przędziorkowate) wyposażone są w gruczoły przędne na wardze górnej. Wiele małych r. oddycha przez powłoki ciała i nie ma żadnych specjalnych narządów oddechowych, u in­nych występują tchawki. Tyl­ko u niektórych istnieje krót­kie serce z l lub 2 parami otworów opatrzonych zastaw­kami. B. są rozdzielnopłciowe. Do zapłodnienia dochodzi za pomocą odnóża przekształco­nego do przenoszenia nasienia, a u Acaroidei prącia. W roz­woju osobniczym większości r

291


roswój zarodka

występują 4 stadia młodociane (larwa i 3 kolejne stadia

Noto-stigmata, Parasitiformes, Trombidiformes, Sarcoptifor-mes i TetrapodiU (obejmujący rodzinę szpecielowatych). R. pasożytują na zwierzętach (kleszcze, świerzbowce) l rośli­nach (przędziorkowate, szpe-cielowate) bądź żywią się roz­kładającymi się szczątkami organicznymi. Stanowią ważny składnik fauny wodnej (wodo-pójki) i glebowej (mechowce). Choć znaczenie r. jest olbrzy­mie, są bardzo jeszcze słabo poznane. [J.P.]

roztoczek domowy (.Glycypha-gus domesticus) gatunek sta­wonoga z rodziny Acaridae, z podrzędu -uSarcoptiformes. Zamieszkuje wilgotne miesz­kania. Żywi się przede wszyst­kim pleśnią. Jest nosicielem larw tasiemca Catenotaenia pusilla. [J.P.]



roztoczek owłosiony (Glycy-

phagus destructor) gatunek stawonoga z rodziny Acaridae, z podrzędu -i-Sarcoptiformes. Jest groźnym szkodnikiem pro­duktów żywnościowych oraz zbiorów przyrodniczych. Spo­tyka się go również w ulach oraz w gniazdach ptaków i gry­zoni. (Tabl. XII). [J.P.]

rozwątrzyca ->-eunice. rozwielitka ->-dafnia.

rozwierucha (Antedon) — ro­dzaj szkarłupni z podrzędu

-»-liliowców pierzastych. Obej­muje formy o zabarwieniu purpurowym, różowym lub żół­tym. Pośrodku górnej (oralnej)



Rocwterucha Antedon melUterra-nea

strony niewielkiej tarczy mie­ści się gęba, na jej zaś skraju — odbyt. R. prowadzą .osiadły tryb życia tylko w okresie młodocianym. Okazy dorosłe łażą po dnie lub pływają w je­go pobliżu za pomocą 10 dłu­gich, ruchliwych ramion (dłu­gości do 15 cm każde) bądź też przyczepiają się do różnych przedmiotów 'podmorskich kil­kunastoma wysmukłymi wąsa­mi chwytnymi. Należy tu 7 ga­tunków zamieszkujących pół-noono-wschodni Atlantyk l przyległe morza pełnosłone, na głębokości 5—500 m. [L.Ż.]

rozwój zarodka. Trwa on od momentu zapłodnienia jaja do chwili podjęcia przez osobnika swobodnego, samodzielnego ży­cia. Pierwsza faza rozwojowa, polegająca na podziale zapłod­nionej komórki jajowej na sze­reg komórek potomnych (bla-stomerów), nazywa się bruzd-kowaniem. Szybkość przebiegu tego procesu i jego specyfika zależą od ilości i rozmieszcze­nia w jaju plazmy odżywczej (żółtka, deutoplazmy), ponie­waż żółtko utrudnia bruzdko-wanie. U jaj ubogich w plazmę odżywczą występuje bruzdko-wanie całkowite i równomier­ne, tan. że w trakcie kolejnych podziałów jajo dzieli się całe na ibiastomery mniej więcej

rozwój zarodka

292

równej wielkości. Bruzdkowa-nie -prowadzi tu do uformowa­nia moruU — zbitego zespołu komórek, przypominającego kształtem owoc morwy. Na­stępnie komórki moruli roz-stępują się, tworząc pęcherzyk o ściance złożonej z l warstwy komórek, zwanej blastodermą. Pęcherzyk wypełnia się pły­nem powstałym z wydzieliny komórek i z wody przenikają­cej tu ze środowiska zewnę­trznego (jeżeli bruzdkowanie zachodzi w wodzie). Jamka w pęcherzyku zwie się pierwotną jamą ciała (blastocelem), a cała struktura — blastulą. Jaja ubo­gie w żółtko występują m.in. u niektórych robaków, u jeżow-ców i bezczaszkowców, a mó­wiąc ogólnie — u zwierząt przechodzących przez stadium larwy oraz u form żyworod-nych, czerpiących pokarm w trakcie rozwoju embrionalnego z organizmu matki. W jajach bogatszych w żółtko, zwanych biegunowożółtkowymi, wyróż­nia się biegun animalny, za­wierający jądro, i plazmę twór­czą, oraz biegun wegetatywny, w 'którym skupia się plazma odżywcza. Bruzdkowanie bywa wówczas (w zależności od ilości deutoplazmy) całkowite, prawie równomierne, lub całkowite, nierównomierne, tzn. że na bie­gunie wegetatywnym tworzą się komórki bogatsze w żółtko i większe od komórek bieguna animalnego, albo cząstkowe, zwane tarczowym. To ostatnie zachodzi w jajach bardzo bo­gatych w deutoplazmę. Nie bierze ona udziału w podziale komórid, a podział ogranicza się do bieguna animalnego, gdzie jądro wraz z plazmą two­rzy niewielką tarczkę zarodko­wą. Drugą formą bruzdkowa-ma cząstkowego jest tzw. bruzdkowanie powierzchniowe, występujące np. u owadów.

Zachodzi ono w jajach śródżół-tkowych. Wnętrze tego typu jaj wypełnia plazma odżywcza z pogrążonym w niej jądrem, otoczonym znikomą ilością plazmy twórczej (ooplazmy), której reszta gromadzi się na obwodzie komórki. W jajach śródżółtkowych jądro dzieli się na wiele jąder potomnych, roz­mieszczających się początkowo równomiernie w deutoplazmie, a następnie podążających na jej powierzchnię, gdzie otacza­ją się częściami plazmy twór­czej. W ten sposób tworzy się na obwodzie jednowarstwowa blastodermą blastuli zawiera­jącej wewnątrz żółtko. Z, bla­stuli w wyniku dalszego pro­cesu rozwojowego, zwanego gastrulacją, powstaje tzw. ga-strula. U wielu gąbek, jeżow-ców i u lancetnika gastrula tworzy się przez wpuklenie do środka wegetatywnej części ściany blastuli. W miejscu wpuklenia powstaje tzw. prą" gęba. Zewnętrzną warstwę ko­mórek stadium gastruli na­zwano zewnętrznym listkiem zarodkowym (ektodermą), a wewnętrzną — wewnętrznym listkiem zarodkowym (entoder-mą). Przebieg gastrulacji zależy od zawartości deutoplazmy w jaju. U wielu form zwierzęcych proces tworzenia się gastruli jest odmienny od tego, który opisano powyżej, a mianowicie entoderma powstaje dzięki ob­rastaniu komórek bieguna we­getatywnego (makromerów) przez komórki bieguna ani­malnego (mikromerów) albo na drodze wwędrowywania nie­których komórek blastoder-my do blastocelu bądź dzięki rozszczepieniu się komórek blastuli, polegającym na jed­noczesnym podziale wszystkich komórek blastodermy rozdzie­lających się tym sposobem na 2 warstwy — ekto- i ento-

293

róg Trytona

dermę. U gąbek i jamochłonów również w stadium dorosłym ciało zbudowane jest tylko z 2 listków zarodkowych — ekto- i entodermy. Choć u tych pierw­szych i u wielu przedstawicieli tych ostatnich występuje po­nadto warstwa pośrednia, me-zenchymatyczna, zwana tu me-zogleą, to jednak nie ma ona zwartej postaci listka zarodko­wego, gdyż składa się z nie u-postaciowanej substancji, do której wtórnie wniknęły ko­mórki z innych warstw. Nato­miast u pozostałych grup tkan­kowców, począwszy od płaziń-ców, w trakcie rozwoju tworzy się jeszcze trzeci, środkowy li­stek zarodkowy, zwany mezo-dermą. Powstaje on rozmaicie — np. u pierścienic, skorupia­ków i mięczaków z blastoder-malnego brzegu pragęby, skąd komórki wwędrowują do pier­wotnej jamy ciała, gdzie dzie­ląc się wielokrotnie tworzą litą tkankę. U szkarłupni i bezcza-. szkowców mezoderma formuje się z kieszonkowatych wypu­stek entodermy stanowiącej ściankę jelita pierwotnego. Pierwotna jama ciała z czasem bądź zanika, bądź utrzymuje się częściowo, op. jako światło naczyń krwionośnych, albo po­zostaje dobrze rozwinięta, jak np. u nicieni. Począwszy od pierścienic w trakcie r.z. two­rzy się prócz pierwotnej także wtórna jama ciała (celoma), która pojawia się w obrębie mezodermy. U postaci rozwi­niętych zajmuje ona zwykle przestrzeń między trzewiami a ścianką ciała, u niektórych jednak grup jest reprezento­wana przez jamę gonad lub jamę osierdziową, jak np. u mięczaków. U płazińców, ob-leńców, pierścienic, stawono­gów i (mięczaków pragęba sta­nowi przyszły otwór gębowy, stąd zwą się one pragębowcami

(pierwoustymi). U wtórnogę-bowców (wtórnoustych), do których należą szkarłupnie i strunowce, pragęba z czasem zamyka się bądź przekształca w odbyt, a otwór gębowy po­wstaje na przeciwległym koń­cu zarodka. Ostatnim etapem r.z. jest tworzenie się rozmai­tych tkanek i narządów z 3 li­stków zarodkowych. Z ektoder-my wykształca się pokrycie ciała, nabłonek wyścielający światło przedniego i tylnego odcinka przewodu pokarmo­wego oraz układ nerwowy z komórkami zmysłowymi. Z en­todermy tworzy się nabłonek wyścielający środkową część przewodu pokarmowego, na­błonek pełniący w gruczołach trawiennych funkcje wydziel-nicze i inne nabłonki wewnę­trzne. Z mezodermy wywodzi się tkanka łączna formująca m.in. szkielet wewnętrzny, tkanka mięśniowa, krew. [T.S.]

róg Trytona, tryton (Charonia) — rodzaj mięczaków z rodziny Cymatiidae, z rzędu ->jedno-przedsionkowców. Muszle tych olbrzymich ślimaków, skręco­ne spiralnie w kształt wysmuk­łego stożka, osiągają wysokość 25—50 cm. R.T. zamieszkują pełnosłone morza strefy tropi­kalnej, subtropikalnej i cieplej­szych części strefy umiarko­wanej. Żyją na niezbyt głębo­kim dnie kamienistym i ska­listym, rzadziej piaszczystym. Są groźnymi drapieżnikami:

napadają i połykają w całości rozgwiazdy, strzykwy i małże. Ich 'nazwa pochodzi stąd, że ongiś greckiego bożka Trytona przedstawiano często grającego na muszli ślimaka z tego ro­dzaju. Gdy odpiłuje się wierz­chołek muszli i zadmie w nią, powstaje donośny, huczący dźwięk. B.T. były używane po­spolicie .przez starożytnych



rówien

284

róznonogi

Greków, przez legiony rzym-tfeie, a nawet i dzisiaj rybacy na Morzu Śródziemnym uży­wają ich nie&iedy jako rogów mgłowych. Największy gatunek r.T. Charania tritonis z Oceanu Indyjskiego i Pacyfiku jest tak­że używany przez krajowców jako instrument muzyczny, ale wykonują oni otwór z boku muszli, w jednej trzeciej jej długości od wierzchbłka. (Tabl. XVII). [T.U.l



rówień (Brissus} rodzaj szkarłupni z rzędu -Mserdusz-kowców. Obejmuje formy ma­jące dużą, spłaszczoną od spo­du, owalnie wydłużoną skorupę długości do 20 -cm. Zabarwie­nie skorupy i kolców jest popielate. W przedniej części skorupy widnieje charaktery­styczny rysunek, utworzony z wfcięsłych pasm płytek ambu-lakralnych, z których przednia para rozszerza się równomier­nie ku przodowi, a 4 pozostałe są płatkowało rozszerzone. Ciało okrywają krótkie, przy­pominające futerko kolce, skie­rowane do tyłu. R. reprezen­tuje szereg gatunków rozsied­lonych na dnie piaszczystym i mulistym w ciepłych morzach Atlantyku, Pacyfiku oraz Oce­anu Indyjskiego. [L.Ż.]

równonogt (Isopoda) — rząd stawonogów z podgromady -»-pancerzowców. Długość ich ciała waha się najczęściej w granicach 0,5—3 cm, ale nie­które gatunki rosną nawet do 25 cm długości. R. mają ciało na ogół mniej lub bardziej grzbietowo-torzusznie spłasz­czone, niekiedy bardzo szero­kie, rzadko wysmukłe i walco­wate. Jest ono zróżnicowane na głowę, tułów i odwłok. Z gło­wą zrasta się I segment tuło­wia. Niekiedy (np. u krabian-ka) silnie rozwinięte żuwaczki

tworzą parę potężnych klesz­czy. Cz-ułki są na ogół krótkie, przy czym I para bywa często ledwo widocana, a długość II pary rzadko przekracza poło­wę długości dała. W obrębie tułowia wyróżnić można 6 do 7 segmentów zaopatrzonych w parzyste, jednogałęzicte odnó­ża, czasami osiągające znaczne długości (np. u szczudlika). Odwłok składa się z 6 segmen­tów, zlewających się niekiedy ze sobą. Z każdego segmentu wyrasta para odnóży odwłoko­wych. Ostatnia para, będąca ważną cechą rozpoznawczą przy oznaczaniu gatunków, nosi na­zwę odnóży ogonowych. Ostat­ni segment odwłoka różni ślęz reguły d«ść znacznie budową od pozostałych i zwany jest płytką ogonową; u szeregu ga­tunków wodnych osiąga ona spore rozmiary, okrywając od strony grzbietowej listkowate skrzela. Charakterystycznym odruchem obronnym wielu ga­tunków r. jest zwijanie całego ciała w dość regularną kulkę. Liczne gatunki potrafią przy­stosować zabarwienie swego ciała do otoczenia, zmieniając kolor i deseń w dość szerokich granicach. B. są w większości rozdzielnopłciowe i jajorodne. Żywią się głównie pokarmem roślinnym lub rozkładającymi się szczątkami organicznymi. Szereg morskich gatunków wiedzie życie drapieżne (np. podwój) lub pasożytnicze, ży­wiąc się krwią ryb (ega, nę-fcawka, rybosz). Znane są też wśród r. drewno jady (np. na-wierć, stutoik) drążące kanali­ki w palach i drewnianych bu­dowlach wodnych, wskutek czego wyrządzają nierzadko po­ważne szkody gospodarcze. R. przystosowały się do najroz­maitszych środowisk. Więk­szość spośród 4000 znanych ga­tunków zamieszkuje środowis­ko morskie. Znane są też gatun­ki słodkowodne oraz lądowe. Na brzegach morskich w strefie oprysku żyje bardzo ruchliwa łigia, chowająca się w razie niebezpieczeństwa pod wodę. Lądowe i lądowo-wodne r. za­siedlają najchętniej wilgotne biotopy, kryjąc się pod kamie­niami, opadłymi liśćmi lub ko­rą drzew. Niektóre jednak ga­tunki (jak np. prosioaek szor­stki) nie stronią od bardziej suchych miejsc, wygrzewając się niekiedy nawet w promie­niach słonecznych na karnie- -niach i skałach. [L.Ż.]

równorzęae (Holotricha)—pod-gromada pierwotniaków z gro­mady -»orzęsków. Mają rów­nomierne orzęsienie ciała. Rzę­ski ułożone są w podłużne południkowe szeregi, biegnące od przedniego końca ciała ku tyłowi, zwane kinełami. Ciałka podstawowe należące do tej samej kinety łączą się między sobą delikatnymi włókienkami, widocznymi dokładnie jedynie w mikroskopie elektronowym. Dzięki nim ktaeta jest struk­turą sztywną i wzmacnia ciało komórki. Cy tostom znajduje się bądź bezpośrednio na powierz­chni ciała (np. u prorodona i chilodonelii), bądź na dnie jamki (kieszonki) gębowej, któ­ra stanowi wpuklenie błony komórkowej (np. u pantofelka i tetrahymeny). Cytostom oto­czony jest rzędami rzęsek na­pędzających pokarm, tworzą­cymi często 4 błonki dogębowe ze zlepionych rzęsek. Czasem wzmocniony bywa włókienka­mi. R. obejmują formy wolno żyjące lub pasożytnicze. Wy­stępują w wodach słodkich i słonych. [AJ.K.]



róża wiatrów (Solarium, Ar-chitectonica, Philippia) gru­pa pokrewnych i bardzo po­dobnych do glebie rodzajów mięczaków z rodziny Archtte-ctonicidae, z rzędu ->-jedno-przedsionkowców. Ich muszle o średnicy do 7 cm mają kształt regularnego stożka, bardzo ni­skiego i szerokiego, przypomi­nającego tarczę lub chińaki słomiany kapelusz. Są złożone z dużej liczby wąskich, ciasno nawiniętych skrętów i pokryte delikatnym ornamentem regu­larnie rozmieszczonych plamek i pasków, stąd też nasuwają na myśl ozdobną tarczę zegara lub kompasu. Należy tu około 40 gatunków zamieszkujących morza tropikalne. R.w. żyją na płytkim dnie piaszczystym. Są poszukiwane przez kolekcjone­rów. (TabL XVII). IT.U.]

róznonogi (Heteropoda) — gru­pa mięczaków z rzędu -»-jedno-przedsionkowców obejmująca rodziny Atlantidae, Carinari-idae i Pterotracheidae), przy­stosowana do pelagioznego, planktonicznego trybu życia i do drapieżnictwa. W rodzinie Atlantidae typowy rodzaj Atlanta ma muszlę średnicy około 3 cm, tak dużą, ze całe zwierzę może się w niej scho­wać, ale tak lekką, że nie prze­szkadza mu ona swobodnie unosić się w wodzie. Noga dzie­li się na 2 części. Na tylnej znajduje się wieczko, a przed­nia jest przekształcona w płet­wy i opatrzona przyssawką do przytrzymywania zdobyczy. Atlanty nie są dobrymi pływa­kami i mogą napastować tylko organizmy dość powolne, jak np. meduzy. W rodzinie Cari-nariidae typowy rodzaj chy-b o t k a (Cannaria) osiąga długość ciała 50 cm, ma muszlę o wysokości zaledwie 5 cm, kształtu czapeczki frygijskiej, cienką i przejrzystą jak blon-ka. Worek trzewiowy jest też odpowiednio oiewieBd. Tylna



różnorzęski

296

Chybotka


część nogi, pozbawiona wiecz­ka, służy za główny narząd napędowy, podobnie jak ogon ryby. Na przedniej części nogi zachowuje się jeszcze przy­ssawka. Oczy są rozwinięte znacznie lepiej niż u atlanty — zjawisko normalne u aktywne­go drapieżcy. Większa też jest gardziel, zbrojna w potężniej­szą tarkę. Chybotka ma zwy­czaj pływać w odwróconej po­zycji, .grzbietem ku dołowi. Najwyższy szczebel doskonało­ści w przystosowaniu do pela-gicznego i •drapieżnego trybu życia osiąga rodzina Pterotra-cheidae z typowym rodza­jem ściężnicy (Pterotra-chea). Muszla u reprezentują­cych ją gatunków zanika cał­kowicie, a jeszcze lepiej roz­winięte oczy i zwoje mózgowe umożliwiają sprawny pościg. Gardziel znajduje się na końcu ruchliwego, długiego ryjka, tarka zaś składa się z niewiel­kiej liczby długich i ostrych zębów. Sciężnica potrafi chwy­tać nawet ryby, z których mniejsze połyka w całości. R. są rozpowszechnione we wszy­stkich morzach gorących i ciepłych. [T.U.]

różn&rzęsld {Heterotricha)rząd pierwotniaków z podgro-mady -^-Spirotricha. Mają gę­ste, równomierne orzęsienie,

złożone z południkowych rzę­dów rzęsek (kinet), oraz spiralę złożoną z szeregu rzęskowych błonek dogębowych, które pro­wadzą do “otworu gębowego" komórki. Do r. należy m.in. spirostomum i trębacz. [A.J.K.]



rureczniki (Tubź.ficidae) — ro­dzina pierścienic z gromady -9-skąposzczetów. Są kształtu wydłużonego, wysmukłego, a u niektórych gatunków przód ciała bywa nieco rozszerzony. Osiągają od 2 do ponad 200 mm długości, przy czym przeważają formy drobne, długości kilku do kilkunastu milimetrów. Ma­ją zabarwienie od żółtoczer-wonego, przez czerwone, bru­natne, szare, do czarnego. U niektórych z nich przednia część ciała jest nieco inaczej zabarwiona niż reszta, u in­nych — siodełko bywa jaśniej­sze od reszty ciała. Szczecinki rozmieszczone są na poszcze­gólnych pierścieniach w 4 pę­czkach — 2 grzbietowych i 2 brzusznych, co uważa się za cechę pierwotną. Osocze krwi ma barwę jasnożółtą, czerwoną lub zielonkawą. R. rozmnażają się wyłącznie płciowo, przy czym u wielu gatunków wystę­puje wysuwalne prącie. Sio­dełko w formie pierścienia opasuje ciało lub jest przerwa­ne po stronie brzusznej. Do r. należą wyłącznie formy wodne, głównie będące składnikiem fauny dennej wód śródlądo­wych, ujść rzek i mórz. Roz­mieszczenie geograficzne r. jest b. szerokie. Szczególnie duży zasięg występowania mają eu-rytopowe gatunki przybrzeżne. R. występują w całej strefie umiarkowanej półkuli północ­nej, mniej licznie w strefie zwrotnikowej i na półkuli po­łudniowej. Żywią się resztkami organicznymi, mikroorganiz­mami i wykorzystują także

207


rurkeplawy

wolne aminokwasy występują­ce w mule. Ze względu na czę­sto liczne występowanie r., jakość ich pokarmu i przysto­sowanie się niektórych gatun­ków do życia w wodach ście­kowych należą one do najważ­niejszych gospodarczo wodnych skąposzczetów. Ich pozytywne znaczenie polega na znacznym udziale w oczyszczaniu wód ściekowych oraz na tym, że stanowią pokarm ryb i innych zwierząt wodnych. Pewne ga­tunki są jednak żywicielami pośrednimi tasiemców z rodzi­ny Caryophyllaeidcie, pasoży­tów ryb, i przyczyniają się w ten sposób do powstawania szkód w hodowlach jezioro­wych i stawowych. Gatunki z rodzaju Tuł)ifex żyją w kolo­niach złożonych nieraz z bar­dzo dużej liczby osobników, w wodach śródlądowych zamulo­nych, szczególnie licznie w ście­kach. Tkwią zwykle przednią częścią ciała w dnie zbiornika, natomiast część tylna, wystają­ca nad powierzchnię dna, wykonuje faliste ruchy, ułat­wiające przepływ wody i oddy­chanie. Niektóre gatunki prze­bywają w rurkowatych kanali­kach. Gatunek Tubi}ex tubifex, dochodzący do 8,5 mm długości, barwy czerwonej, hodowany jest .jako pokarm ryb akwa­riowych. Dotąd opisano około 150 gatunków r., z których w Polsce występuje 20. [M.G.]

Kolonia fureczników z rodzaju Tubifex

rurkopławy (Siphonophora)rząd jamochłonów z gromady

—Mstułbiopławów. Przedstawi­ciele ich żyją wyłącznie w ko­loniach zwanych kormusami, unoszących się swobodnie w to­ni, przeważnie u powierzchni morza. Wykazują daleko posu­nięty polimorfizm i specjaliza­cję funkcji. Zapłodnione jajo rozwija się w larwę typu

—»-planuli, która wyrasta w po­lipa — założyciela kolonu. Przybiera on rurkowatą postać pnia kolonii i zwraca się otwo­rem gębowym ku dołowi. Od-pączkowują od niego polipy, które specjalizują się w pełnie­niu różnorodnych funkcji i uwstecaniają nieomal do na­rządów. W ten sposób całość kolonii uzyskuje wyższy po­ziom integracyjny, jakby nową osobowość wyższego rzędu. Po­szczególne osobniki (zoidy) po­łączone są ze sobą swymi ja­mami gastralnymi, a jama pnia spełnia rolę wspólnego spich­rza. 2 typy osobników kolonii nie będące polipami, tylko me­duzami — to dzwony pływne i osobniki słciowe. Pień kolonii u niektórych gatunków bywa dyskowaty i krótki (np. u we-lelli i porpity). W skład typo­wej kolonii wchodzą osobniki następujących typów: l. pień (założyciel) kolonii Ha swym górnym (przeciwustnym) końcu wytwarzający, mocny pęcherz

— pneumatofor — wypełniony gazem i utrzymujący całość przy powierzchni wody; 2. dzwony pływne — nektofory, ożyli uwstecznione meduzy, których skurcze powodują kie­runkowy ruch kolonii; 3. ruro­wate bądź workowate polipy odżywcze karmiące kolonię (sy­fony, trofozoidy, gastrozoidy), o wystającym na stożku, silnie rozciągliwym otworze gębo­wym; 4. polipy obronne, wy­rastające u nasady poprzednich



rurkowiec

208

w formie długich, wielokrotnie rozgałęzionych- nici kurczli­wych z licznymi parzydełkami;

5. twarde, łuskowate polipy ochraniające, które osłaniają kolonię przed uszkodzeniami;

6. bezuste nidowate polipy — palpony — pełniące rolę czuł-kow; 7. osobniki płciowe — gonozoidy — pączkujące na częściach pnia, zwanych bla-stostylami lub gonoforami. Po­szczególne okazy kolonii sku­pione bywają niekiedy w tzw. ->-kormidia. U większości r. osobniki żeńskie i męskie roz­wijają się w osobnych kolo­niach. B. w liczbie ok. 150 ga­tunków zasiedlają wyłącznie pełnosłone morza, w ciepłych rejonach zamieszkują raczej warstwy głębsze i chłodniejsze,

Schemat budowy kolonii rurkopia-wów

l — pęcherz z gazem; 2 — dzwo­ny plywne; 3 — pień kolonii: 4 — osłona; 5 — nić chwytna; 8 — po­lip odżywczy; 7 — gonofor z wi­doczną w środku pączkując; me­duzą

a w umiarkowanych — przy­powierzchniowe. Do r. o naj­większym zasięgu geograficz­nym należy bąbelnica. [ZJS.]




1   ...   28   29   30   31   32   33   34   35   ...   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna