MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona35/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   31   32   33   34   35   36   37   38   ...   50

skrzelowce — -^przywry mo-nogenetyczne z rodziny Dacty-logyridae i Gyrodactylidae. Pa­sożytują na skrzelach i skórze ryb słodkowodnych i morskich. Ważne z gospodarczego punktu widzenia są rodzaje daktylo-gyrus i gyrodaktylus. [M.S.1

skrzydelnik (Strombus) — ro­dzaj mięczaków z rodziny Strombidae, z rzędu -»-jedno-przedsionkowców. Muszle s. mają najczęściej wysokość 3— —10 cm, ale istnieją gatunki rosnące do 30 cm, a nawet 40 cm. Samice są nieco większe od samców. Muszla młodych s. jest stożkowata, a u dorosłych zewnętrzna krawędź otworu muszli rozbudowuje się w kształt szerokiego “skrzydła". To skrzydło może być znacznej grubości, a jego wewnętrzna

powierzchnia — wyszukanej barwy. Wieczko z konchioliny jest sztyletowate wydłużone, osadzone na wydłużonej i bar­dzo ruchliwej, tylnej części no­gi. Gwałtownymi ruchami wie­czka może się s. odbijać od podłoża i w ten sposób w razie zagrożenia kilku skokami od­dalić w bezpieczniejsze miejsce. Przypadkowe uderzenie wiecz­kiem może być dla napastnika bolesne, a nawet spowodować poważne okaleczenie. Normal­nym sposobem poruszania się ś. jest również odpychanie się wieczkiem od podłoża, tylko w wolniejszym tempie. Ślimaki te w ogóle nie mogą zwyczajnie pełzać, gdyż noga ich nie ma płaskiej podeszwy. S. w liczbie kilkudziesięciu gatunków za­mieszkują przybrzeżne wody wszystkich mórz tropikalnych i ciepłych. Żyją na niezbyt głę­bokim dnie piaszczystym, czę­sto w pobliżu łąk podwodnych.

Muszla elorzydelnika

Żywią się pokarmem roślin­nym. Duże gatunki są jadane;

istnieje nawet spory przemysł przetwórczy, a także specjalne

potrawy, przyrządzane wyłącz­nie ze s. (amerykański conch chowder). Z dużych muszli-i. wyrabia się trąbki bądź wyci­na ozdoby z ładnie ubarwio­nych “skrzydeł". Niektóre ga­tunki wytwarzają piękne różo-wawe perły, cenione na rów­ni z kamieniami półszlachetny­mi. [T.U.l



skrzydłonogie (Pteropoda) — rząd mięczaków z podgromady

-^•tyłoskrzelnych. Mają nogę i muszlę silnie uwstecznione. Pływają wiosłując wyrostkami skórnymi, przypominającymi skrzydła motyli. Żyją w plan-ktonie wszystkich mórz pełno-słonych. Stanowią ważny skła­dnik pokarmu ryb i wielory­bów fiszbinowych. Należą do nich m.in. skrzydłówka i po-pływka. [T.U.]



skrzydlopławka (Clione) — ro­dzaj mięczaków z rzędu

-^•skrzydłonogich. Obejmuje gatunki o długości ciała l—

-3 cm, których muszla zanikła całkowicie. S. pływają w toni wodnej, wiosłując 2 wyrostka­mi nogi. Pożerają nieco mniej­sze od siebie organizmy plan-ktoniczne. Zamieszkują licznie morza polarne i zimne, gdzie występują masowo i są waż­nym składnikiem pożywienia większych organizmów plan-ktonożernych, głównie wielory­bów fiszbinowych. [T.U.]

skrzydtówka (Cttó) rodzaj mięczaków z rzędu -^-skrzydło-nogich. Obejmuje gatunki od­biegające od kształtów typo­wego ślimaka. Ich muszle dłu­gości (kilku milimetrów stano­wią wysmukłe stożki bez skrętów, bardzo cienkie i zu­pełnie przejrzyste. S. pływają swobodnie w wodzie za pomocą ruchów dwupłatowatych wyro­stków nogi. Ponieważ obydwa

skrzypek

wyrostki uderzają równocześ­nie, przypominają nieco lecą­cego motyla. Liczne gatunki s. zamieszkują wszystkie morza l oceany świata, unosząc się swobodnie w toni wodnej od powierzchni do głębokości 2000 m. Żywią się mniejszymi od siebie organizmami plan-ktonowymi, które odfiltrowują z wody. Występują w tak ogromnych ilościach, że w wie­lu miejscach na dnie oceanicz­nym tworzą się pokłady mułu złożone przeważnie z ich mu­szelek. Stanowią ważny skład­nik pokarmu większych zwie­rząt planktonożernych, jak nie­które ryby i wszystkie wielo­ryby fiszbinowe. [T.U.]



skrzypek, uka, mrugacz, 'krab mrugacz, nawigator, krab na­wigator (Uca) — rodzaj stawo­nogów z sekcji -».krabów. Obej­muje gatunki mające głowotu-łów 'długości l—2 cm, trape-zoidalny, rozszerzony z przodu. Ich oczy umieszczone są na długich słupkach. Szczypce z jednej strony ciała znamionuje znacznie silniejszy rozwój niż ze strony przeciwnej. Dyspro­porcja ta zaznacza się szcze­gólnie jaskrawo u samca, u którego większe szczypce mają niezwykle wydłużone końce. S. są pospolitymi mieszkańcami plaż tropikalnych, graniczących z bagnami. Żyją w głębokich norkach, zlokalizowanych w niewielkiej odległości od wody. Część norek mieści się w zasię­gu maksymalnych pływów morskich. Te ostatnie zamyka­ne są dość szczelnie w czasie przypływu, w związku z czym przynajmniej w części pomie­szczenia utrzymuje się powie­trze. S. żerują gromadnie w czasie odpływu morza. Są wszystkożerne. Samce wydają, szczególnie w porze nocnej, skrzypliwe dźwięki, przyipomi-

318

nające świerkanie świerszcza. Dźwięki te nasilają się w okre­sie godowym. Do rytuału godo­wego należą ponadto harce wokół samiczki, połączone z ukłonami oraz wymachiwa­niem potężnych l barwnych szczypiec, które jednocześnie ostrzegają rywali przed wkro­czeniem na zajęte terytorium. S. żyją w dużych skupieniach, do 50 okazów na l m* dna. Do rodzaju s. należy ponad 60 ga­tunków szeroko rozprzestrze­nionych w strefie tropikalnej l spełniających ważną funkcję czyścicieli strefy przybrzeżnej morza. [L.2.]



skrzyplocz (.Limulus polyphe-mus) gatunek stawonoga z rzędu -»-ostrogonów. Długość jego ciała dochodzi do 60 cm. Jest zwierzęciem morskim, wy­stępuje przy dnie płytkich przybrzeżnych wód Atlantyku wzidłuż całej prawie Ameryki Północnej. Żywi się pierścieni­cami i nagimi mięczakami, które wygrzebuje z mułu i pia­sku. Żyje do 19 lat. Nie ma znaczenia gospodarczego, nato­miast pokrewne gatunki, wy­stępujące u wybrzeży Wietna­mu, są łowione i spożywane przez rybaków. (Tabl. XI). [J.P.]

skubnn (Ischyropsalis) — ro­dzaj stawonogów z rzędu -»leo-sarzy. Obejmuje gatunki wy­posażone w potężne szczęko-czułki, dłuższe niż reszta ciała. Długość ciała wraz ze szczęko-ozułkami wynosi kilkanaście milimetrów. Nogi jak na kosa-rza są niezbyt długie i dość silne. Ciało łącznie z odnóżami jest jednolicie czarne, a jedy­nie miejsca słabiej zeskleroty-zowane mają jaśniejszą barwę. S. zamieszkują środowiska wil­gotne i ciemne. Kryją się pod butwiejącymi pniami drzew, pod kamieniami w pobliżu gor-

319

słonaczek

sfeich potoków i w jaskiniach. Ich podstawowym pożywieniem są ślimaki głównie z rodziny szklarek. Swymi potężnymi szczękoczułkami potrafią obła­mywać po kawałku muszlę tak długo, aż dobiorą się do scho­wanego w jej wnętrzu ślimaka. S. kruszą nie tylko delikatne muszle szklarek, ale i ślimako-watych, a nawet wyjątkowo. twarde i mocne skorupki świd-rzyków. Żyją. wyłącznie w Eu­ropie. Zamieszkują góry i wy­żyny, od Hiszpanii i Portugalii po Rumunię. W Polsce wystę--pują 2 gatunki s., jeden w Su­detach i Jurze Kratoowsko--Częstochowskiej (w jaskiniach koło Ojcowa), a drugi w Kar­patach. [W.S.]

skuiłce (Glomerida) — rząd stawonogów z gromady -»fcro-cionogów. Mają ciało o owal­nym zarysie, wysoko wyskle-pione, złożone z kilkunastu seg­mentów, na pierwszy rzut oka przypominające -»-równonogi. Drobne gatunki są białe i po­kryte licznymi wyrostkami skórnymi, a większe — gładkie i lśniące, przy czym na zielon­kawym, brunatnym lub czar­nym tle ich ciała występują złociste, żółte lub czerwone plamy i kreski. Wszystkie s. mają zdolność zwijania Się w kulkę, która u gatunków tro­pikalnych przekracza rozmia­ry piłeczki pingpongowej. U samców zmodyfikowana ostat­nia .para odnóży służy do ko­pulacji. S. żyją głównie w ściółce leśnej, rzadziej na łą­kach i w ogrodach. Czasem zdarzają się ich masowe pój a-wy i wówczas zaczynają wę­drować w zespołach liczących tysiące okazów. Większość ga­tunków zamieszkuje obszary tropikalne. W faunie Polski wy­stępuje łącznie 12 gatunków i podgatunków s. [W.S.]

skuliczek (Ci/listicus) — rodzaj stawonogów z rzędu -»-równo-nogów. Obejmuje gatunki o wydłużonym, w zarysie jajo­watym ciele. Mają one falistą przednią krawędź głowy, z za­ostrzonym występem czoło­wym i bokami głowy. Płytka ogonowa jest z tyłu zaokrąglo­na i zaopatrzona w długi ostry wyrostek, po którego bokach sterczą odnóża ogonowe. Za­niepokojone s. zwijają się w nieregularną kulkę, przyciska­jąc czulki do grzbietowej stro­ny ciała. Rodzaj ten obejmuje kilkanaście gatunków rozprze­strzenionych w południowej, rzadziej środkowej Europie oraz w przyległych częściach Azji, zasiedlających różne bio-topy lądowe. W Polsce wystę­puje s. gładki. [L.2.]

skuliczek Kładki (Cylisttcus convexus) — gatunek stawo­noga z rodzaju -»-skuliczka. Ma ciało długości do 14 mm, bar­wy szarobrunatnej, z 2 podłuż­nymi smugami, złożonymi z białawych plamek. Występuje w rozmaitych biotopach — za­równo pod kamieniami (zwła­szcza u podnóża wapiennych skał), jak i w piwnicach (głów­nie pod ziemniakami), w cie­plarniach, ruinach i koło za­budowań. Spotkać go można także na brzegach zbiorników wodnych pod kamieniami i zwałami trzciny lub trawy morskiej. Niekiedy zasiedla na­wet nory jaskółek brzegówek. S.g., rozprzestrzenione pierwot­nie tylko w Europie, zostały zawleczone przez człowieka w inne rejony Ziemi, zwłaszcza do Ameryki Północnej i Połud­niowej. [L.Ż.1



słonaczek, solowiec, solanko-wiec (Artemid salina) — gatu­nek stawonoga z podgromady ->-skrzelonogów. Ma ciało wy-

sionecznice

330

Slonaczek

dłużone i półprzeźroczyste, lek­ko różowawe, długości do 18 mm. Część tułowiowa jest bocznie ścieśniona i zaopa­trzona w 11 par odnóży. Głów­nym siedliskiem s. są bardzo słane wody śródlądowe, o za­soleniu 40—200 %o, jakkolwiek spotkać go można w jeszcze bardziej słonym środowisku (do 300 %o), jak również w niemal słodkiej wodzie. Tak ogromną zdolność przystosowawczą za­wdzięcza on 'doskonałemu me­chanizmowi fizjologicznemu umożliwiającemu utrzymywa­nie stężenia soli we krwi na stale jednakowym poziomie. W każdym ze środowisk o od­miennym zasoleniu inna jest .szybkość dojrzewania s., co wpływa na budowę ciała. W im bardziej słonej wodzie prze­bywają s., tym bardziej wydłu­ża im się odwłok i dochodzi do tym większej redukcji ostat­nich członów. S. jest gatunkiem kosmopolitycznym, spotyka­nym na wszystkich kontynen­tach. Występuje nie tylko na nizinach, ale i w wodach gór­skich do wysokości 4500 m (w Tybecie) oraz w niektórych przymorskich limanach. S. roz­mnaża się dzieworodnie. Jego larwy (-»-pływik) wykluwają się czasami z jaj już w worecz­ku lęgowym. S. żywią się planktonowymi okrzemkami i zielenicami, a w razie ich nie­dostatku opuszczają się na dno zbiornika, pochłaniając delika­tny muł wraz z bakteriami. Są

hodowane nierzadko jako po­karm dla ryb akwaryjnych, a nawet ryb użytkowych, z cen­nym jesiotrem włącznie. By­wają konsumowane również przez człowieka (a mianowicie przez niektóre plemiona in­diańskie oraz arabskie). [L.Ż.]



slonecznice (Heliozoa) rząd pierwotniaków z podgromady

->lpromienionóżek. W przeci­wieństwie do -opromienić i

-potwornie nie mają ani szkie­letu organicznego, ani mineral­nego. Pewne jednak elementy szkieletowe w postaci małych płytek, igiełek i kryształów krzemionkowych mogą być po­rozrzucane w cytoplazmie na­około centralnej części, w któ­rej znajduje się jedno lub kilka jąder. Nie występuje u s. nigdy charakterystyczna dla promie­nie torebka organiczna, otacza­jąca jądro wraz z częścią cy-toplazmy. Nibynóżki wzmoc­nione są włókienkami osiowy­mi (aksonemami), które pro­mieniście rozchodzą się z cen­trum cytoplazmy kulistej ko­mórki o średnicy 10—100 [im. Dotychczas tylko u niektórych gatunków wykryto zdolność do wytwarzania gamet i ich kopulację. Zewnętrzna war­stwa cytoplazmy, w której u pewnych gatunków s. przeby­wają symbiotyczne glony, ma strukturę piankowatą i silnie uwodnioną. W cytoplazmie wewnętrznej odbywają się pro­cesy trawienne i znajduje się wodniczka tętniąca. S. wystę­pują najczęściej w wodach słodkich, otwartych lub w śro­dowiskach wilgotnych, np. tor­fowych. Parę gatunków żyje w wodach słonych. Niektóre formy tworzą kolonie, w któ­rych osobniki połączone są że­latynowatą mufką. S. często wiodą drapieżny tryb życia i są zdolne do pożerania nawet

TABLICA XIII. SKORUPIAKI

Pąkle przytwierdzone do muszli omulka

Śpiewka z rodzaju Argulus

l

małych bezkręgowców, np. wirków. [A.J.K.]



sloniczka ->ibosmina.

slonopójki (Halacandae) —ro­dzina stawonogów z podrzędu -rTrombidiioTmes. Żyją głów­nie w morzach na glonach lub pasożytują na różnych mors­kich bezkręgowcach. Nieliczni przedstawiciele występują rów­nież w wodach słodkich. [J.P.]

slupkowce ->istrongylidy. solankowiec -»6łonaczek.

solfugi (Solifugae) rząd sta­wonogów z gromady ->paję-czaków. Rosną 'do 7 cm 'długo­ści. Mają segmentowany gło-wotułów i odwłok, szczęko-czułki bardzo masywne, a nogogłaszczki wydłużone, peł­niące funkcję narządów doty­ku. Mimo groźnego wyglądu są nieszkodliwe, gdyż brak im gruczołów jadowych i mogą co najwyżej kaleczyć szczypcami szczękoczułków. Są aktywne wieczorem lub nocą, biegając charakterystycznym, zygzako­watym i na pozór 'szybkim ru­chem, a w 'dzień 'kryją się w norach. Żywią się' owadami Cap. termitami, konikami pol­nymi) i innymi bezkręgowcami

_______________. soryt

(np. 'dżdżownicami); obserwo­wano również pożeranie przez nie 'jaszczurek. S. nie wykonu­ją tańców godowych, a 'samice po złożeniu jaj i przykryciu ich . ziemią nie interesują się dal­szym losem potomstwa. Wy­stępują w isuchych, gorących lub 'ciepłych okolicach .połud­niowej Europy i Azji, w Afry­ce i w obu Amerykach. Zna­nych jest ponad 800 gatunków z rzędu s. [J.P.]



soliter -tasiemiec uzbrojony. solowiec -wsłonaczek.

soryt — forma przetrwalniko-wa większości gatunków —^gą­bek zwyczajnych, będąca for­mą rozmnażania wegetatywne­go, noszącego miano pączko­wania wewnętrznego. S. mają kształt kuli o średnicy znacz­nie mniejszej od l mm. Po­wstają wewnątrz organizmu macierzystego gąbki ze skupie­nia pewnej liczby -»-archeocy-tów. Sam zarodek tworzy się z reguły z jednej tylko komór­ki i odżywia się kosztem po­zostałych archeocytów. S. prze­kształcają się w swobodnie pływające larwy, niczym nie różniące się od larw powsta­łych na 'drodze rozrodu płcio-

Solfuga z rodzaju Caleodes



sparganum

wego (->-amfiblastula, ->-paren-chymula). Larwy te pływają przez jakiś czas swobodnie w wodzie, a następnie osiadają na dnie, przechodzą metamorfozę i przekształcają się w młode gąbki. Formy przetrwalnikowe gąbek słodkowodnych noszą nazwę --ngenrul. [J.M.R.]



spar&anum — -^plerocerkoid mający zdolność pączkowania, co prowadzi do powstania lar­wy z rozgałęzieniami. S. wy­stępuje w rozwoju bruzdo-głowca Diphyllobothrium eri-nacei. Spotyka się go w mięś­niach somatycznych żab, węży oraz wielu gatunków ptaków i ssaków. Różni się od plero-cerkoidów -^-bruzdogłowca sze­rokiego taśmowatym kształ­tem, długością i podłużnym rowkiem, biegnącym wzdłuż brzusznej części ciała. [M.S.-]

spawęki -Mnogogłaszczkowce.

spirostomum (Spirostomitw) — rodzaj pierwotniaków z rzędu -^•róanorzęsków. Obejmuje ga­tunki o rozmiarach l—3 mm. Są one 'wydłużone, silnie spła­szczone, o zarysie prawie pro­stokątnym. Wzdłuż krawędzi ciała przebiega idługi szereg błonek dogębowych. Szereg ten zakręca do zagłębienia gębo­wego, które przesunięte jest nieco na stronę brzuszną. Po­dobnie jak u innych orzęsków na dnie tego zagłębienia znaj­duje się “otwór gębowy" ko­mórki. Wnętrze tylnej części ciała zajmuje l olbrzymia wo-dniczka tętniąca. Makronukleus ma postać sznura ze zgrubie­niami i każdemu jego zgrubie­niu towarzyszy l mikronu-kleus. Ciało s. jest bardzo sil­nie kurczliwe. S. odżywiają się bakteriami. Znane są zarówno z wód słodkich, jak i słonych. Spotyka się je w Europie, w Azji oraz w Ameryce Północ­nej. [A.J.K.]

Spirotricha — podgromada pierwotniaków z gromady -»-orzęsk6w. Charakteryzuje je rozwinięte pole gębowe, oto­czone prawoskrętną spiralą, złożoną z licznych tołonek do­gębowych, które zbudowane są ze zlepionych rzęsek. Ruch tych błonek, zwanych także mem-branellami dogębowymi, wy­wołuje dogębowy prąd wody, napędzający pokarm. Do S. na­leżą rzędy: rożnorzęsków, spo-dorzęsków oraz Entodinio-morpha, różniące się między sobą pozagębowym orzęsieniem ciała. [A.J.K.]

spirula (Spirula spirala) — ga­tunek mięczaka z rzędu ->-dzie-sięciornic. Ma ciało kręte. kształtu fasolowatego, długości około 5 cm (bez ramion), z cze­go oikolo 1/3 przypada na gło­wę. Ramiona są bardzo kró­tkie. Na końcu tego zaokrąglo­nego worka trzewiowego znaj­duje się po bokach para niedu­żych, kolistych płetw. Muszlę s. obrasta wprawdzie płaszcz (jak

3fl3

spodorzęski

Spirostomum

-makronukleus; 2 — mikronukleusy; 3—rynienka gębowa; 4—“otwór gębowy" komórki; 5 — blonki dogębowe; 6 — wodniczka tętniąca

u wszystkich dwuskrzelnych), ale jest ona zwinięta spiralnie, podzielona przegrodami na ko­mory, podobnie jak u łodzika i innych czterosikrzelnych. Tak samo jak u tych ostatnich przegrody muszli są przebite pośrodku otworkami, przez które aż do komory początko­wej przebiega rurkowata wy­pustka ciała, zwana syfonem. Wnioskuje się stąd o wielkiej długowieczności tego gatunku. S. żyją pelagicznie we wszyst­kich morzach strefy tropikal­nej i subtropikalnej, na głębo­kości 250—1750 m. O ich trybie życia wiadomo bardzo mało. Na podstawie obserwacji w akwa­riach przypuszcza się, że uno­szą się one najczęściej w wo­dzie głową na dół, co spowo­dowane jest izapewne obecno­ścią muszli, która działa jak pęcherz pławmy. Pływają po­dobnie do innych dziesięcior-nic, używając płetw do ruchów powolnych i odrzutu do ru­chów szybkich. Muszle s. znaj­dują się mieraz na plażach, wy­rzucone tam przez fale mors­kie. [T.U.]



śpiewka karpiowa (Argulus fo-liaceus) gatunek .stawonoga z rzędu -wsplewek. Rośnie do długości 12 mm. Pasożytuje okresowo na rybach karpiowa-tych, szczupaku i niektórych innych rybach słodkowodnych Eurazji. Występuje także w obrębie zarosłych zatok wód słonawych, np. w Zatoce Puc­kiej, tj. w wodzie o zasoleniu około 7%o. Wyrządza poważne szkody w gospodarstwach kar­piowych, ponieważ zranione ryby ulegają często groźnej chorobie pleśniawce. [L.Ż.]

śpiewki {Branchiwa) rząd stawonogów z podgromady —.-widłonogów (niektórzy auto­rzy traktują je jako odrębną

podgromadę skorupiaków). Na­leżą tu gatunki pasożytnicze o silnie spłaszczonym, w zarysie niemal kulistym ciele, złożo­nym z głowy i 4-segmentowego tułowia, okrytym z wierzchu szerokim pancerzem, spod któ­rego sterczy drobny rozwidlony odwłok. Kończyny głowowe przekształcone są w 2 duże przyssawki oraz haczyki. S. posługują się w czasie pływa­nia 4 dwugałęzistymi .odnóża­mi pływnymi tułowia lub bo­cznymi 'skrzydełkami pancerza. Żywią się krwią ryb słodko­wodnych (rzadziej morskich) albo płazów, przyczepiając się okresowo do ich skory, którą rozcinają ostrymi żuwaczkami. W przypadku gromadnego wy­stępowania s. 'ryby ulegają osłabieniu, a w powstałych ra­nach rozwija się często pleś-niawka, prowadząca nierzadko do śmierci gospodarza. S. są rozdzielnopłciowe i jajorodne. Kopulacja 'przebiega w toni wodnej lub na ciele ryby. Jaja sklejone w długie sznureczki składane są na roślinach, ka­mieniach lub innych przedmio­tach podwodnych. Po kilku ty­godniach wylęgają się młode osobniki, dość podobne do swych rodziców. S. obejmują zaledwie 75 gatunków, z któ­rych znaczna większość należy do jednego tylko rodzaju s. (Tabl. XIII). [L.2.]



spodorzęski (Hypotricha)rząd pierwotniaków z podgro­mady —>-Spirotricha. Mają sil­nie spłaszczone ciało. Orzęsie-nie składa się z wielu dużych, ruchliwych i grubych szczeci­nek (cirri), które wyglądaj ą tak jak duże rzęski, a składają się z pozlepiany ch ze sobą poje­dynczych rzęsek. Oprócz szcze­cinek s. mają orzęsienie dogę-bowe typowe dla iSpźrotricha, złożone z wielu błonek dogę-

spondylus

bowych (zlepionych rzęsek), ustawionych kolejno jedna za drugą, które napędzają pokarm do cytostomu. Poszczególne rodzaje i gatunki s. wyróżniają się różną liczbą, wielkością i położeniem szczecinek. Do s. należy m.in. małżynek. [A.J.K.]



spondylus (Spondylus) — ro­dzaj mięczaków z rzędu ->aie-równamięsniowych. Muszla s. przypomina muszlę ->prze-grzebka zarysem oraz tym, że jej prawa połówka jest bar­dziej wypukła od lewej. Po­wierzchnię muszli okrywają liczne sterczące toolce, sięgają­ce u niektórych gatunków do 5 cm długości, podczas gdy średnica całej muszli rzadko przekracza 10 cm. Zamek jest dobrze rozwinięty i składa się z 2 zębów w 'jednej i 2 dołków w drugiej [połowie muszli. Mu­szle s. są barwne, przy czym ich barwa może się znacznie wahać nawet w obrębie l ga­tunku. S. zamieszkują morza strefy tropikalnej i subtropi­kalnej. Żyją ma 'ogół na głębo­kości 'do kilkunastu metrów, na skałach, wrakach itp., przy­twierdzając się do nich prawą połówką muszli. (Tabl. XVI). [T.U.]

sporocysta stadium 'rozwo­jowe -Mprzywr digenetycznych powstające z -Mmiracidium. Po wniknięciu do żywiciela po­średniego miracidium prze­kształca się w s. macierzystą. Następuje przy itym redukcja organów zmysłów, uproszcze­nie .układu nerwowego oraz ulega pewnej przebudowie układ wydalniczy. Cała meta­morfoza trwa zwykle 2—3 dni. Dorosła macierzysta s. przed­stawia Się jako cienkościenny, kształtem zbliżony do ikuli, wrzecionowaty lub wydłużony woreczek, wewnątrz którego

znajdują się komórki zarodko­we. Z narządów występujących w miracidium zachowują się komórki zarodkowe i zwykle też protonefrydia. S. macie­rzysta 'osiąga zazwyczaj 2—

—3 mm długości, może jednak u niektórych gatunków docho­dzić do 10 mam. Umiejscawia się w organach wewnętrznych mięczaków (głównie ślimaków). Z (komórek zarodkowych s. macierzystej mogą powstawać

—»iedie lub s. potomne, które różnią się od s. macierzystej przede wszystkim mniejszymi rozmiarami. Redie lub s. po­tomne wydostają się ze s. ma­cierzystej przez otwór rodny albo przez rozerwanie ściany jej ciała. W s. potomnej po­wstają następne stadia rozwo­jowe przywr, zwane -^-cerka-riami. [M.S.]



sporogonia — proces wytwa­rzania ikomórek inwazyjnych, zwanych s p o r o z o i t a m i. U niektórych aporowców właści­wych (-^-ziarniaki i ->hurmacz-ki) sporozoity powstają we­wnątrz spór na drodze podzia­łów encystowanej komórki. Sporozoity mogą również two­rzyć się bezpośrednio z ency­stowanej zygoty, a więc z pominięciem stadium spory (-^krwinkowce). [A.J.K.]

sporowce pelzakowate (Amoe-bosporidia, Chidosporidia)podtyp z typu —.-pierwotnia­ków. Są pasożytami zarówno kręgowców, jak i bezkręgow­ców, tworząc wewnątrz tkanek żywiciela bądź wielojądrowe plazmodia (u Myxosporidia), bądź jedynie formy dwujądro-we (u Microsporidia). W cyklu rozwojowym s.p. występują spory zaopatrzone w tzw. to­rebki biegunowe. Te ostatnie to wodniczki wypełnio­ne płynem, w którym znajduje

sporowce właściwe

się tzw. nić biegunowa. Żywi­ciel zaraża się połykając spory. Gdy zewnętrzna otoczka spory zostaje nadtrawiona, nić biegu­nowa wystrzela ize swej toreb­ki i wbija się w nabłonek je­litowy gospodarza. Wystrzele­nie nici spowodowane jest wy­sokim ciśnieniem płynu we­wnątrz torebki. Nić jest w środku 'drożna, podobnie jak igła strzykawki. Przez jej prze­wód wydostaje się inwazyjna amebula. Jest to jednoją-drowy lub dwujądrowy pier­wotniak, mający postać pełza-ka. Amebula zostaje wstrzyk­nięta w głąb nabłonka, po czym aktywnie penetruje tkan­ki żywiciela, aby usadowić się w odpowiednim dla siebie miejscu. Następnie rozrasta się w wielojądrowe plazmo-dium, z Iktórego wyodrębniają się inwazyjne spory. S.p. wy­twarzają spory jednokomórko­we (u Mźcrosporźdźa) bądź wie­lokomórkowe (u Myxosporidia). Spora jednokomórkowa jest pojedynczą komórką, która w swym wnętrzu zawiera l lub rzadziej 2 torebki biegunowe. Jej jądro wraz z częścią cytoplazmy tworzy amebulę powstającą w momencie opusz­czania spory. Spora wielo­komórkowa składa się z wyodrębnionej komórki dwu-jądrowej amebuli, z całkowi­cie wyodrębnionych komórek biegunowych z torebkami bie­gunowymi oraz ze zdegenero-wanych komórek tworzących otoczkę spory. Po wystrzeleniu nici biegunowej komórki bie­gunowe oraz komórki otoczki nie biorą udziału w dalszym rozwoju pierwotniaka. W ob­rębie s.p. wyróżnia się 2 gro­mady: Microsporidia oraz My­xosporidia. [A.J.K.]





1   ...   31   32   33   34   35   36   37   38   ...   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna