MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona36/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   32   33   34   35   36   37   38   39   ...   50

sporowce właściwe (Sporozoa,

Apicomplexa, Telosporidia)

podtyp z typu -»pierwotnia-ków. Należą do nich wyłącznie gatunki pasożytnicze, które ce­chuje złożony cykl życiowy, niekiedy przebiegający w 2 żywicielach. Rozwijają się za­równo w świetle przewodu pokarmowego, jak łez (przy­najmniej w pewnych stadiach) śródtkainfcowo i wewnątrz ko­mórek żywicielskich. Wspólną cechą wszystkich s.w. jest wy­twarzanie komórek inwazyj­nych, zwanych isporozoitami, o kształcie banana, mających zdolność penetracji komórek żywiciela. Ich przedni koniec jest zaostrzony i tworzy pene­trującą część, tzw. zespól api-kalny (stąd nazwa Apicom­plexa). Ostatnio wykazano po­dobieństwo w budowie różnych Sporozoitów i na tej podstawie do b.w. zaliczono toksoplazmy. Stporozoity wnikają 'do ciała gospodarza w postaci spór zje­dzonych wraz z pokarmem bądź 'zostają wprowadzone do krwi przez ukłucie zarażonego nimi owada. Niezależnie od dróg penetracji atakują bezpo­średnio komórki gospodarza. Wewnątrz nich isporozoity roz­rastają się. Dalsze drogi roz­woju przebiegają różnie u roz­maitych iS.w. U większości s.w. jądro zaczyna 'dzielić się wie­lokrotnie i powstaje wieloją­drowe plazmodium. Jego jądra przyporządkowują sobie część cytoplazmy, tworząc komórki potomne. Proces ten nosi 'na­zwę —schizogonii. W tym cza­sie komórka żywiciela ulega ostatecznemu zniszczeniu, a drugie pokolenie (pasożyta ata­kuje następne komórki. Kolej­na generacja plazmodiów mo­że (powtórzyć schizogonię. Je­dynie u niektórych hurmacz-ków brak schizogonii. Sporo-zoit po wniknięciu do komórki gospodarza rośnie, ale nie wy­twarza potomnych 'pokoleń ko-



sporozoit

327 -


mórek inwazyjnych. Po ukoń­czeniu procesu dojrzewania hurmaczki te przechodzą -»-ga-mogonię. W pełnym cyklu ży­ciowym s.w. zachodzą 3 pro­cesy: schizogonia, gamogonia i ->aporogonia. Wiele s.w. powo­duje groźne schorzenia. Walka z pasożytami polega ina usu­waniu źródeł zarażenia i far­makologicznym leczeniu cho­rych. W obrębie s.w. wyróżnia się 4 gromady: ziarniaki, hur-maczki, krwinkowce oraz tok­soplazmy. [A.J.K.]

sporozoit -»-sporogania.

sprzągla (Salpa) rodzaj stru­nowców z gromady —^sprzągli. Obejmuje gatunki .kształtu cy­lindrycznego lub wrzecionowa­tego, długości l—20 cm. Po­przez przezroczystą powłokę ciała (osłonę) widoczne są o-krężne pasma mięśni, nie za­mykające 'się na stronie brzu­sznej. W rozwoju występuje przemiana pokoleń. Pokolenie bezpłciowe prowadzi do po­wstawania długich łańcuchów osobników, które z czasem od­dzielają się od siebie. Rodzaj s. obejmuje liczne gatunki, szeroko rozprzestrzenione w pełnosłonych morzach. Niektó­re z nich występują gromad­nie, zdradzając swą obecność, szczególnie nocą, intensywnym świeceniem. [L.Ż.]

sprzągle (.Thaliacea) groma­da strunowców z podtypu ->o-słonic. Mają kształt beczułko-waty, wrzecionowaty lub cy­lindryczny. Długość ich oscy­luję od l do 20 cm. Znaczna przezroczystość umożliwia bez sekcji oglądanie budowy we­wnętrznej, przy czym szcze­gólnie rzuca się w oczy szereg okrężnych wiązek mięśni, przylegających do galaretowa­tych ścianek osłonki ciała. U

wielu gatunków wiązki te' są przerwane na stronie brzusz­nej. W czasie rytmicznych skurczów mięśni woda jest wyrzucana z obszernej jamy ciała na zewnątrz, popychając zwierzątka na zasadzie odrzutu do przodu. Szereg gatunków ma organa świecące. U s. wy­stępuje przemiana pokoleń płciowych i bezpłciowych. Ge­neracja płciowa wytwarza po­jedyncze osobniki, rozmnaża­jące się z kolei bezpłciowo przez pączkowanie. Młode oka­zy pączkują zwykle w jednym miejscu, z tyłu ciała, przy czym nie od razu odrywają się od osobnika rodzicielskiego, two­rząc przejściowo łańcuchy osią­gające niekiedy długość ponad 25 m. S. obejmują około 100 wyłącznie morskich gatunków, żyjących w toni wodnej jako składnik planktonu. Występują zarówno w wodach powierz­chniowych, jak i głębino­wych. [L.Ż.]



staczał (Coenobita) rodzaj stawonogów z sekcji -s-pustel-nikowców. Obejmuje gatunki o długości ciała dochodzącej do około 5 cm. Delikatny 'wor­kowaty odwłok chowają one do wnętrza rozmaitych muszli morskich lub lądowych ślima­ków. Larwy ich rozwijają się w środowisku morskim. S. za­mieszkują wilgotne tropikalne lasy w kilkukilometrowym pa­sie wzdłuż wybrzeża morskie­go. Żywią się pokarmem zwie­rzęcym i roślinnym. W poszu­kiwaniu owoców potrafią wspi­nać się na niezbyt wysokie za­rośla. Są zwykle bardziej ak­tywne nocą niż za dnia. Wędrują nierzadko dość duży­mi stadami. Reprezentuje je 14 gatunków, które są szeroko rozprzestrzenione w krainie tropikalnej. [L.Ż.]

staroraki (Merostomata) — gromada stawonogów z podty­pu ->-szczękoczułkowców. 0-bejmują archaiczne szczęko-czulkowce morskie ze skrzelo-wymi odnóżami odwłokowymi. Do gromady tej zaliczamy 2 rzędy: ostrogony i wielkoraki. Te ostatnie są reprezentowane wyłącznie przez formy kopal­ne. [J.P.]



statoblasty — formy przetrwal-nikowe słodkowodnych gatun­ków mszywiołów z rzędu -4-podkówczaków. Z zewnątrz 'okrywa je dwuklapkowa os-ionka. Tworzą się w naszych warunkach 'klimatycznych je­sienią, a w strefach tropikal­nych — przed nastaniem okre­su suszy. Z chwilą śmierci mszywiołu rodzicielskiego, spo­wodowanej wysychaniem zbiornika bądź znacznym ob­niżeniem się temperatury wo­dy, s. wydostają się na ze­wnątrz organizmu macierzyste­go i opadają na dno lub uno­szą się w wodzie. Niektóre

Statoblast zaopatrzony w haczyki

odmiany s. zaopatrzone są w chitynowe haczyki, służące do przyczepiania się do rozmai­tych zwierząt, które przenoszą je nieraz na znaczne odległo­ści. Dzięki mocnej osłonce s. przeżywają nie sprzyjający dla ich rodziców okres. Z wiosną lub po ponownym zalaniu zbiornika wodą osłonki ich rozchylają się i z każdego s.

rozwija się młody dający przez pączk czątek nowej kolor



Stauromedusae, Ca

rząd jamochłonów

-Arążkopławów. se o kształcie kielicha klosza wyciągnięty< mion" zakończonyc krótkich, buławkow k6w. Na środku (przeciwustnej) czi występuje narząd w postaci styliika z bądź tarczki przylj rymi zwierzęta te b lub bardziej trwale dzać się do ipodło tryb życia polipów wykształcają się c tyczne dla meduz ii kopławów brzezinę) braik iim również i ciowych (-*ropaliu ma gastralna pod;

na 4 obszerne teiesz stawiciele S. są s przestrzeniem w-i morzach. Należy d świetla. [Z.S.]



stawonogi (Arthro)

—-bezkręgowców, należy olbrzymia znanych przedstaw zwierzęcego — ok współczesnych gat ło s. jest segmenty nych grup w ir< przejawia się 'tend< wania się sąsiedin tów i tworzenia czyli wyspecjalizo cinków ciała. S. m zesklerotyzowany wnętrzny, służący jako miejsce przyi i jako pancerz cl rządy wewnętrzni nowane odnóża, szczególne części( czone są stawami. się na 3 podtypy



stągwica

328

wargowce i szczękoczułkowce. Niektórzy badacze uważają s. za grupę polifiletyczną, tj. po­chodzącą nie od l wspólnego, ale od kilku różnych przodków. Brak dostatecznego materiału kopalnego uniemożliwia roz­strzygnięcie 'tej .kwestii. [W.S.]



stągwica (Tonłia, Dolium)rodzaj mięczaków z rodziny Tonnidae, z rzędu -»jedno-przedsionkowców. Obejmuje gatunki mające muszle kształ­tem zbliżone do kuli, o po­wierzchni gęsto pokrytej na przemian drobnymi żeberkami i rowkami. Wysokość muszli wynosi 15—30 cm. S. odznacza­ją się bardzo długim i ruchli­wym ryjkiem, zakończonym silną przyssawką otaczającą otwór gębowy. Do gardzieli uchodzą przewody 2 dużych gruczołów Wytwarzających kwas siarkowy o stężeniu 2— —Wo. Kwas ten służy praw­dopodobnie do zabijania zdo­byczy. S. zamieszkują morza pełnosłone strefy tropikalnej, subtropikalnej i cieplejszych części strefy umiarkowanej. Żyją na dnie, od brzegu do znacznych głębokości. Są dra­pieżne. Z napadniętego zwie­rzęcia wyrywają kawały ciała i połykają je. Niekiedy ka­leczą kąpiących się ludzi. (Tabl. XVII). [T.U.]

steatoda (Steatoda) — rodzaj stawonogów z rodziny ->oma-tnikowatych. Należą do więk­szych przedstawicieli rodziny;

długość ich ciała dochodzi do 10 mm. Mają ubarwienie bru­natne lub czarne, z białym, żółtym albo czerwonym rysun­kiem. Dysponują silnym jadem, który w przypadku południo­woeuropejskiej Steatoda pay-kulliana zabija drobne kręgow­ce (myszy, jaszczurki) i powo­duje silne bóle -u człowieka. W

Polsce występuje 5 gatunków s., z czego 2 bardzo pospolite w 'zabudowaniach. [W.S.]

stenopus (Stenopus hispidus)gatunek stawonoga z sekcji -»-garnelowców. Rośnie do dłu­gości 8 cm. Ciało barwy białej z czerwonymi paskami, miej­scami niebieskie i brunatne, usiane jest licznymi cierniami. Przednie 3 pary odnóży tuło­wiowych wieńczą kleszcze, przy czym III para wyróżnia się wyraźnie wielkością. S. oczy­szczają .skórę wielu ryb z pa­sożytów zewnętrznych, które stanowią ich ulubiony pokarm. Są rozprzestrzenione na płyt­kim dnie wszystkich tropikal­nych mórz. Kryją się chętnie w zakamarkach raf koralowych i innych nieruchomych przed­miotów, rzadziej wśród zarośli podmorskich. [L.Ż.]

stentor -^trębacz.

stigma -rkomórka pierwotnia-cza.

stolony, rozłogi — drożne, po­ziome rozrosty tkanek, z któ­rych pączkują organizmy po­tomne, spotykane u gąbek, ja­mochłonów, graptolitów i Sprzągli. [T.S.]

stonoga (Oniscus} rodzaj sta­wonogów z rzędu ->równono-gów. Obejmuje gatunki o ciele nie przekraczającym 2 cm dłu­gości, silnie rozszerzonym, w zarysie jajowatym. Płytka ogo­nowa bywa stożkowato zao­strzona, a głowa — niemal prostokątna. S. są mało ruchli­we i nie mogą się zwinąć cał­kowicie w kulkę. Obejmują szereg gatunków lądowych, znanych ze wszystkich konty­nentów. W Polsce występuje s. murowa. [L.Ż.]

straszykowce

stonoga murowa (Oniscus asel-lus) — gatunek stawonoga z rodzaju —^stonogi. Rośnie do długości 18 mm. Jej pierwot­nym środowiskiem są lasy, gdzie żyje głównie pod odsta­jącą korą drzew i w gnijących kłodach, zwłaszcza w buczy­nach. Towarzyszy także czło­wiekowi, zasiedlając piwnice, mieszkania oraz ruiny, cmen­tarze i parki. [L.Ż.]

stożeczek (Euconulus fulvus) — gatunek mięczaka, z rodziny EuconuUdae, z rzędu -»trzon-koocznych. Ma muszlę stożko­watą, o średnicy około 3 mm, odznaczającą się błyszczącą powierzchnią i piękną, złota-wobrązową barwą. Zamieszku­je całą Polskę. Jest pospolity w najróżniejszych środowis­kach lądowych — w lasach, za­roślach, na łąkach, gdzie prze­bywa ukryty pod ściółką. O ży­ciu i pożywieniu tego gatunku brak sprawdzonych wiadomo­ści. [T.U.]

stożek (cotoms) — rodzaj mię­czaków z rodziny stożków (Co-widae), z rzędu -^-jednoprzed-sionkowców. Obejmuje gatunki mające muszle kształtu dwu-stożka, przy czym górny sto­żek, utworzony ze skrętki jest mały, szeroki i spiczasty, dolny zaś, na który składa się osta­tni skręt, znacznie większy, smuklejiSzy i ścięty. Powierz­chnia muszli jest zawsze gładka i lśniąca, ale u poszczególnych gatunków ma rozmaitą barwę i rysunek. Zdecydowana więk­szość gatunków s. zamieszkuje morza strefy tropikalnej, a nie­liczne tylko trafiają się w mo­rzach strefy subtropikalnej. Żyją na niewielkich głębokoś­ciach, zwykle od strefy pływo­wej do kilkunastu metrów, rzadko do kilkudziesięciu me­trów. Są groźnymi drapieżni­kami. Zęby ich tairfei, nieliczne, duże, wydłużone i bardzo ostre, 'mają wewnątrz kanał, którym jak igłą do zastrzyków wprowadzają do ciała ofiary gwałtownie 'działający jad. Jest on niebezpieczny nawet dla człowieka. Znane są wypadki śmiertelne wśród ludzi, spowo­dowane ukłuciem dużych, tro­pikalnych gatunków s. Ze względu na niezwykłe piękno barwy i rysunku s. są szcze­gólnie poszukiwane przez ko­lekcjonerów, jednak podobnie jak w kolekcjonerstwie znacz­ków pocztowych najwyższe ce­ny na rynku osiągają okazy gatunków najrzadszych, nie zaś najpiękniejszych. Rekord ceny zapłaconej kiedykolwiek za je­dną muszlę należy do gatunku Conus gloriamaris z pobliża wy&p tropikalnej strefy Pacy­fiku. W okresie międzywojen­nym, kiedy liczba jego okazów we wszystkich zbiorach świata wynosiła około 25 sztuk, za 2 kolejne muszle zapłacono 1200 i 2000 dolarów. Teraz muszla tego s. kosztuje około 1000 do­larów. (Tabl. XVII). [T.U.l

straszyk (Deima) rodzaj szkarłupni z rzędu ->straszy-kowców. Obejmuje formy ma­jące -duże, stożkowate wypu­stki, rozmieszczone wzdłuż grzbietu i boków ciała. Wzdłuż brzegów podeszwy widnieją nóżki ambulakralne zakończo­ne przyssawkami. S. występu­ją w głębinach oceanicznych, najliczniej w Pacyfiku, gdzie przebywają na głębokości 800

—4000 m. [L.Ż.]



straszykowce (Elasipoda) — rząd szkarłupni z gromady

->-strzykw. Mają wyraźną dwu-boczną symetrię ciała. Silnie spłaszczona podeszwa obrze­żona jest rzadko rozmieszczo­nymi nóźikami ambulakralny-



strongylidy

330

mi, pozbawionymi przyssawek. Na grzbiecie występują duże, stożkowate wypustki, przydatki ogonowe i inne twory nadają­ce s. dziwaczne nieraz .kształty. Gębę otacza 10—20 krótkich, tarczkowatych i niewciągal-nych czułków. S. obejmują licz­ne gatunki, z których wiele znanych jest wyłącznie z wiel­kich głębin oceanicznych. [L.2.]



strongylidy, słupkowce (Stron-gyloidea) zespół rodzin ob-leńców z .gromady -Mnicieni. Charaicteryzują isię idobrze roz­winiętą torebką gębową. U samców na "tylnym końcu ciała występuje torebka kopulacyjna złożona z trzech płatków o-skórkowych, wspartych na tzw. żeberkach. [M.S.]

strunowce (Chordata) — typ zwierząt o dwubocznej symetrii ciała, mających szkielet wewnę­trzny w postaci struny grzbie­towej występującej przez całe życie lub tylko w stadium za­rodkowym. Przedni odcinek przewodu pokarmowego spełnia u nich również funkcje odde­chowe. Istnieje zamknięty u-kład krwionośny, a ośrodkowy układ nerwowy znajduje się po stronie grzbietowej. Obok form prymitywnych należą tu także grupy wysoko zorganizowane. Pierwsze z nich wyodrębniane są w podtypach osłonie i bez-czaszkowców, a drugie — w podtypie kręgowców. [L.Ż.]

struńce Wermithidae) rodzi­na obleńców z gromady ^-ni­cieni. Pasożytują u wielu grup bezkręgowców. Są silnie wy­dłużone (niektóre gatunki do­chodzą do 20 cm długości), w związku z czym w ciele żywi­ciela przybierają postać silnie skręconej nici. Stosunkowo czę­sto wystają nawet na zewnątrz ciała żywiciela. Pospolitym pa­sożytem pasikoników, świer­szczy i szarańczy jest Agamer-mis decaudata i Merrms sub-nigrescens. Wiele pasożytów z rodziny e. występuje u mró­wek. Na skutek zarażenia się ciało mrówki może ulegać de­formacji, przyjmując postać osobników o pośredniej budo­wie między iposzczegolnymi ka­stami. [M.S.]

strzałka (Sagitta) rodzaj z typu -*szczecioszczękich. Obej­muje formy o strzałkowatej postaci, b 2 parami płetw bocz­nych oraz l ogonową. Ciało ich jest szklisto-przeźroczyste, zwykle o długości l—3 cm, jak­kolwiek niektóre gatunki ro­sną do 8 cm. Mają głowę uzbrojoną w 2 grupy chityno-



strzykwy

Strzałka mała (Sagitta setosa)

wych szczecin chwytnych, któ­re w stanie spoczynku miesz­czą się w skórnym kapturku. S. reprezentuje prawie 50 ga­tunków rozsiedlonych w toni wodnej wszystkich mórz i oceanów. [L.2.]

strzeżek (Pinnoteres) rodzaj stawonogów z sekcji —.-krabów. U gatunków, które reprezen­tuje, długość głowotułowia sa­mic nie przekracza 2 cm; sam­ce są o połowę mniejsze. S. mają pancerz ciemnobrązowy,

Strączek Pinnoteres pisum

kulisty w zarysie i — w prze­ciwieństwie do większości kra­bów — przeważnie o miękkiej, skórzanej konsystencji, rzad­ko zaś i to tylko u niektórych samców, dość silnie zwapniały. S. żyją w jamie ciała osiadłych lub mało ruchliwych zwierząt morskich jako komensale lub niekiedy jako pasożyty. Gospo­darzami ich są rozmaite małże (np. omułek, ostryga, serców­ka), żachwy, strzykwy i inne dostatecznie duże zwierzęta. S. odżywiają się mifcroplankto-nem i substancją organiczną (zawartą w wodzie służącej do oddychania gospodarza, a także odkładającą się ma blaszkach skrzelowych i na ściankach zamieszkałej jamy), uszkadza­jąc przy tym często tkanki gos­podarza. Kopulacja odbywa się w toni morskiej, po czym sam­ce giną, a samice wyszukują ponownie dogodnego gospoda­rza, pozostając w nim do swej śmierci. W rozwoju występują planktonowe larwy, zwane ->żywikami. S. obejmują ponad 120 gatunków szeroko rozprze­strzenionych w morzach tropi­kalnych, subtropikalnych i kli­matu umiarkowanego. [L.2.]



strzępnik — ->-eurydyka

strzykwa (Holothuria) ro­dzaj szkarłupni z rzędu -»-tre-panigowców. Obejmuje ogórko-kształtae gatunki s., o długo­ści do 40 cm i wyraźnej sy­metrii dwubocznej. Grzbietowa strona ciała pokryta jest du­żymi, często stożkowatymi bro­dawkami oraz nóżkami .anabu-lakralnymi przemienionymi w krótkie wypustki czuciowe. Brzuszna strona ciała ma po­stać płaskiej podeszwy z licz­nymi nóżkami amibulakralny-mi, uszeregowanymi w 3 po­dłużnych rzędach. Dobrze wy­kształcone narządy Cuviera

Strzykwa Holothuria tubulosa

wyrzucane są w razie niebez­pieczeństwa iprzez odbyt. Gęba otoczona jest 20 .krótkimi, roz­gałęzianymi czułkami. S. repre­zentuje kilkadziesiąt iga^unków rozsiedlonych we wszystkich płytkich 'tropikalnych i sub­tropikalnych morzach. Więk­szość gatunków ma znaczenie użytkowe. Są one zbierane za­zwyczaj w czasie odpływu, często po prostu gołymi ręko­ma lub z łodzi za pomocą ka-szorka na długim kiju. [L.2.1

strzykwy (Holothurioidea)gromada z typu -••szkarłupni. Są kształtu ogórkowatego lub robąkowatego, o mniej lub bardziej zatraconej symetrii promienistej. Ich długość waha się w granicach l—200 cm, a średnica nie przekracza zazwy­czaj 5 cm. Ciało okryte jest miękkim worem skórno-mięś-niowym. W skórze rozrzucone są luźno 'drobne wapienne pły-fki lub igiełki szkieletowe, mające postać kółeczek, roz­widlonych stożków, pałeczek, kotwiczek itp. Na powierzchni ciała widnieje 5 podłużnych rzędów nóżek ambulakralnych, z [których trzecie/ kroczne, znajdują się na spodniej stro­nie ciała, zwanej często podesz­wą, a drugie, nierzadko całko­wicie odmiennie wykształcone, przebiegają wzdłuż grzbietu. Często jednak 'zachodzi częścio-

studniczek

wa lub całkowita redukcja rzę­dów nóżek ambulakralnych. S. pełzają po dnie, rozciągając i hurcząc na przemian swe ciało, przytrzymując się dna nóżka­mi lub elementami szkieleto­wymi. U szeregu gatunków na powierzchni ciała sterczą bro­dawki. Gęba oraz odbyt umie­szczone są na 2 przeciwległych końcach, w 'związku z czym można wyróżnić przednią i tylną 'część ciała. Gęba oto­czona jest przez 10—30 czuł-ków, mających kształt palcza-sty albo mniej lub bardziej rozgałęziony, dzułki te służą do pobierania pożywienia składa­jącego się najczęściej z mar­twej materii organicznej, 'któ­rą s. pochłaniają wraz z osa­dami 'dennymi. Przewód pokar­mowy kończy się obszerną kloalką, kurczącą się rytmicznie dzięki pracy specjalnych mięś­ni. U większości gatunków do kloaki otwierają się parzyste płuca wodne, napełniane ry­tmicznie wodą, oraz wydłużone narządy Cuviera, wyrzu­cane w razie niebezpieczeństwa na zewnątrz wraz z tylną czę­ścią przewodu pokarmowego oraz częścią płuc i oplątujące napastnika. Utracone narządy szybko się regenerują. Więk­szość s. jest rozdzielnopłciowa i jajorodna. W rozwoju wystę­puje przeważnie planktonowa larwa typu —.-uszatka. Znanych jest około 1000 gatunków s. rozprzestrzenionych we wszy­stkich pełnosłonych morzach. Około 50 gatunków ma znacze­nie użytkowe, stanowiąc waż­ny składnik kuchni chińskiej. Corocznie wydobywa sie^około 15 000 ton s. S. dzieli się na 5 rzędów: ogórkowce, trepan-gowce, straszykowce, beczuł-kowce i kotwicznikowce. [L.Z.]



studniczek, nifargus (Niphar-gus) rodzaj stawonogów z

rzędu -s-obunogów. Obejmuje gatunki o przeźroczystym cie­le. Mają one niezbyt długie czułki, ostatnią parę odnóży odwłokowych silnie wydłużoną i dwugałęzistą, a płytkę ogono­wą częściowo rozszczepioną. S. brak oczu lub występują u nich tylko oczy szczątkowe, co wią­że się z podziemnym trybem życia. Zamieszkują rozmaite wody podziemne, pozbawione całkowicie lub częściowo do­stępu .światła. Spotkać je moż­na przede wszystkim w jaski­niach i studniach. Żyją też na głębokim dnie dużych jezior alpejskich, a także w niektó­rych osłoniętych źródłach lub kałużach, mających połączenie z wodami podziemnymi. Obej­mują ponad 50 gatunków roz­przestrzenionych najliczniej w w południowej i środkowej Eu­ropie (zwłaszcza w krajach bałkańskich) oraz w przyle­głych częściach Azji. Na tere­nie Polski występuje kalka ga­tunków s. [L.Z.]



stulnik (Sphaeroma) rodzaj stawonogów z rzędu -wówno-nogów. Obejmuje gatunki, któ­rych ciało dochodzi .do 15 mm długości, jest spłaszczone, w zarysie regularnie owalne, bar­wy szarawej z ciemnymi pla­mami. Spłaszczone, wachlarzy-.kowate odnóża sterczą po bo­kach płytki ogonowej. Zanie­pokojone s. zwijają się w re­gularną kulkę. Rodzaj obejmu­je kilkadziesiąt gatunków roz­siedlonych na płytkim dnie wszystkich mórz strefy tropi­kalnej, subtropikalnej i umiar­kowanej. Żyją pod kamieniami i wśród glonów. Niektóre ga­tunki ryją jamki lub kanaliki w skałach wapiennych albo w palach, wgryzając się niekiedy do głębokości 10 cm. W Morzu Bałtyckim występują 2 gatun­ki s. [L.Z.]

333

stułbioplawy

stułbia, hydra — zbiorcza na­zwa .przedstawicieli kilfcu ro­dzajów jamochłonów z rzędu

->®tułbiowców, m.Łn. z rodzaju Hydra, Chlorohydra, Protohy-dra i Pelmatohydra. Są to zwierzęta o postaci wyłącznie polipa, rozmiarach na ogół kilku milimetrów (maksymal­nie 3 cm) i 'bardzo rozciągli­wych czułkach, które mogą wielokrotnie przekraczać dłu­gość ciała (np. u Pelmatohydra

— ośmiokrotnte). Zamieszkują z reguły wody słodkie, stojące bądź powoli płynące, zarośnię­te. Wiodą życie półosiadłe, przyczepione podeszwą (stopą) do roślin bądź innych obiektów podwodnych, co pewien czas jednak przemieszczają się, krocząc sposobem gąsienicy miernikowca albo wykonując przerzut stopy ponad przycze­pionym do podłoża wieńcem czułków. S. rozmnażają się zarówno bezpłciowo (przez pączkowanie, rzadko przez po­dział), jak i płciowo, przy czym niektóre gatunki są obojnacze (np. Hydra vulgaris i Chloro­hydra viridissima), a inne roz-dzieLnopłciowe (Hydra attenua-ta). Jądra rozwijają się w gór­nej części polipa, pod czułka-mi, a jajniki — w niższych par­tiach ciała. S. wytwarzają jaja przeważnie przed zimą, kiedy same schodzą w głębsze rejo­ny zbiorników, po czym zapa­dają w zimowe odrętwienie albo giną. Jaga objęte są twar­dą otoczką. S. nie tworzą nigdy kolonii, chociaż obficie pączku­jące osobniki mogą przez 'kró­tki czas sprawiać takie wraże­nie. Są drapieżnikami. Ofiara­mi ich bywają .drobne skoru­piaki, pierścienice, larwy owa­dów itp., a nawet wycier ryb. Rozciągliwość ścianek ciała pozwala s. połykać zdobycz stosunkowo bardzo dużą. Na­rządami łownymi są, jak u

większości polipów, ruchliwe czuiki (u Pelmatohydra do 25 cm długości). Niektóre s., np. Chlorohydra •umdissima, współżyją z glonami z rodzaju Chlorella, nie wiadomo jednak dokładnie, czy wyzyskują pro-idukowane -przez nie związki organiczne. Upodobanie do wód słabo zasolonych (5—10%o) wy­kazuje Protohydra leuckarti, nie mająca czułków. Osiąga ona wielkość do 1,5 mm i żywi się przeważnie nicieniami. (Tabl. IV). [Z.S.]



stułblomeduzy (Trachylida)rząd jamochłonów z gromady

-^stułbiopławów. Poza nielicz­nymi wyjątkami (-ypolipodium) występują wyłączanie w posta­ci meduzy, która rozwija się. zwykle z larwy -^aktinuli. Ich gonady leżą przy kanałach ra­dialnych, a narządy zmysłów zwieszają się z brzegów telosiza na entoidermalnych 'trzonkach. Meduzy s. występują w pełno­morskim planktonie. Podział systematyczny a. opiera się na umiejscowieniu ozułków i bu­dowie jamy chłonąco-trawią-cej. [Z.S.]





1   ...   32   33   34   35   36   37   38   39   ...   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna