MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona37/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   ...   50

stułbioplawy (Hydrozoa)gromada jamochłonów z typu

->fparzydełkowców. Ich polipy (ław. hydropolipy) mają roz­miary od ulaimka milimetra do 2 m, a swobodnie pływające kolonie osiągają do 3 m dłu­gości. Średnica meduz docho­dzi niekiedy do 40 cm. W sta­dium polipa większość gatun­ków żyje kolonijnie i w mo­rzach, a tylko nieliczne (jak np. stułbia) pojedynczo i w wo­dach słodkich. RóanoikBztałtne kolonie, w których liczba osob­ników może sięgać miliona, powstają z jednego polipa zało­życiela, przy czym nowe osob­niki mogą wyrastać z nóżki ma­cierzystego, bądź też ze -»-sto-



stułbiopławy

lonów w koloniach osiadłych. Polip założyciel kolonii wrasta w głąb podłoża pionowymi wy­rostkami, które rozgałęziają się poziomo i łączą ze sobą, two­rząc utkanie (hydrorhizę), wczepione w podłoże dodatko­wymi pionowymi wyrostkami, a u niektórych gatunków wy­rastające również w górę po­nad podłoże. W koloniach pły­wających poszczególne okazy powstają w określonej kolej­ności. Jamy gastralne wszy­stkich osobników kolonii są miedzy sobą połączone. Na ze­wnątrz polipy wydzielają czę­sto twardy oskórek, który z czasem nawarstwia się, tak że na najstarszych częściach ko­lonii jest najgrubszy (-».peri-derma). Niektóre s. wytwarza­ją również twarde szkielety wapienne. W obrębie kolonii występuje niekiedy (z reguły u rurkopławów) podział funk­cji poszczególnych osobników (żołdów), przekształcających się w urządzenia hydrostatyczne (pineumatofory, nektofory), w okazy odżywiające kolonię (ga-strozoidy, syfony), chwytne (ankany), dotykowe (palpony), okazy ochraniające i rozrodcze (gonozoidy). Polipy żyjące po­jedynczo są bądź osiadłe, bądź potrafią przemieszczać się czynnie (np. stułbia), natomiast nie osiadłe .kolonie poruszają się biernie pod wpływem ru­chów "wody i wiatru albo ak­tywnie dzięki skurczom nekto-forów {dzwonów pływinych). Prawie wszystkie s. wiodą dra­pieżny tryb życia, pokonując ofiary czasem wielokrotnie od siebie większe, tetórę obezwład­niają parzydełkami i wciągają do jamy gastralnej. Tylko nie­liczne, jak np. polipodium, są pasożytami. Wstępny rozkład pokarmu odbywa się w jamie gastralnej, a dalsze trawienie przebiega we wnętrzu komórek

entodermy. W koloniach zacho­wujących się jak organizmy wyższego rzędu 'chwytanie większej zdobyczy odbywa się niekiedy przy współudziale wielu polipów, pokonujących ją i trawiących wspólnie. Połączo­nymi jamami gaistralnymi po­karm rozchodzi się do wszyst­kich 'części kolonii. Meduzy s. , (hydromeduzy) z niewidoma | wyjątkami są małe (nie prze- , kraczają kilku centymetrów i średnicy), mają grubą warstwę | zwykle bezkomórfcowej mezo- l glei, a pod spodem klosza (dzwonu) — okrężny, poziomy, ektodermalny fałd, tzw. żagie-lek (velum), którego zaciskanie się wskutek skurczu mięśni okrężnych przyśpiesza prąd wody wytłaczany spod klosza, a tym samym odrzutowy rucł zwierzęcia. Na brzegu klosza występują liczne komórki bądź narządy światłoczułe i hydro­statyczne. Zwłaszcza u form młodych silnie zaznacza się czteropromieraność budowy, podkreślona 4 kanałami radial­nymi i rozmieszczeniem czuł-ków; z wiekiem liczba ta zwy­kle się zwielokrotnia. Hydro-meduzy są składnikiem plank-tonu, 'zwłaszcza otwartej stre­fy mórz, ale również strefy przybrzeżnej 'do głębokości ok. 250 m. Meduzy słodkowodne występują tylko u kilku ga­tunków {np. u kraspedakusty). Hydromeduzy trzymają się na ogół w gromadach, co ^stwarza większe szansę zapłodnienia jaj. Odżywiają się drobnymi zwierzętami, które dostają się pod ich klosz bądź zetkną z parzydełkami 'struktur chwyt-nych. Przebieg trawienia jest u nich podobny jak u polipów. Pokarm rozchodzi się w kana­łach dzięki sikurczom klosza. Hydromeduzy osiągają wiek nie przekraczający 2 do 3 mie­sięcy. S. rozmnażają się za-

syngamus

równo płciowo, jak i bezpłcio­wo, a ich rozwój przebiega u około 1/3 liczby gatunków z przemianą pokoleń. Z reguły meduza jest pokoleniem płcio­wym, a polip — bezpłciowym, choć niektóre meduzy (np. sarsji) mnożą się przez pączko­wanie, a polipy (np. stutbi) — płciowo. Poza pączkowaniem bocznym rozród bezpłciowy miewa formę strobilacji (pącz­kowania wierzchołkowego), po­działu i —rfrustulacji. Niekiedy do podziału dochodzi już w stadium -^planuli. (np. u poli­podium i ikraspedakusty). Opi­sano ok. 2700 gatunków s., które grupuje się w rzędzie stułbiowców, stułbiomeduz i rurkopławów. [Z.S.]



stułbtowce (Hydroidea) rząd jamochłonów z gromady ->^stuł-biopławów. Ich polipy by­wają z reguły osiadłe, żyjące koloniijnie toądź pojedynczo. Wytwarzają swobodnie pływa­jące meduzy albo nie odrywa­jące się od 'kolonii ->meduzo-idy. Obie te formy meduz roz­mnażają się płciowo. W rzad­kich wypadkach (np. u stułbi) stadium meduzy nie występuje. S. tworzą różnorodnie, ale swoiście dla poszczególnych rodzajów rozgałęzione kolonie, wchodzące m.m. w skład “mchu morskiego", używanego po wysuszeniu i zabarwieniu do dekoracji wnętrz. Zamiesz­kują morza, a tylko nieliczne gatunki — wody słonawe i słodkie. Podział systematyczny opiera się na występowaniu albo braku peridermalnej osło­ny (hydroteki) chroniącej hydranty, na obecności albo nieobecności narządów hydro­statycznych u meduz i na u-miejscowieniu ich gonad. Do s. należy m.in. stułbia, kraspeda-kusta, sarsja, obelia i gałęza-tka. IZ.S.]

stylaria (Stylarża lacustris) — gatunek pierścienicy z rodziny Naididae, z gromady ->skąpo-szczetów. Ma ciało wydłużone, przejrzyste, o zabarwieniu bru-natnawym, o długości do 18 mm. Płat głowowy wyciąg­nięty jest w nitkowaty wyro­stek (czułek). Na segmentach ciała (z wyjątkiem II i ostat­niego) znajdują się po 2 grzbie­towe pęczki szczecin włosowa­tych i igłowatych oraz po 2 pęczki szczecin dwuząbkowych, wygiętych esowato. S. mają oczy. W ciągu roku pojawia się kilka generacji bezpłciowych i jedna płciowa (jesienią). W wyniku rozmnażania przez po­dział powstają łańcuchy osob­ników, 'które po rozpadzie na poszczególne organizmy żyją około l miesiąca. Osobniki płciowe żyją l—2 miesięcy. Wytwarzają one zimujące ko­kony, przyczepiane do roślin wodnych. S. występują licznie w Europie, Ameryce Północnej, Afryce i Azji. Żyją w różnych środowiskach wodnych, wśród roślin i w mule. Dobrze pływa­ją. W Polsce są pospolite w całym kragu, w rzekach, jezio­rach, stawach i u wybrzeży Bałtyku. [M.G.]

stylonychia -^-małżynek.

syngamus (Syngamus trachea) gatunek obleńca z rodziny Syngamidae, z gromady ->.ni-cieni. Jest koloru krwistoczer­wonego; Pasożytuje w stadium dojrzałym w tchawicy u ponad 30 gatunków ptaków (u kura domowego, indyka, bażanta, kuropatwy i innych). Samce osiągają długość 2—6 mm, sa­mice 7—22 mm. Jaja wydosta­ją się na zewnątrz z kałem ptaka. Wewnątrz jaja rozwija się larwa inwazyjna. Larwa ta połknięta wraz z jajem przez ptaki może 'być źródłem zara-

sysydlaezki

336

Syngamus


żenią. Częściej jednakże jaja zjadane są przez bezkręgowce (dżdżownice, mięczaki), u 'któ­rych w przewodzie pokarmo­wym larwa wydostaje się z ja­ja, przebija ściankę przewodu pokarmowego i otorbia się w ich jamie ciała lub w mięśniach, wykazując pełną inwazyjność przez ponad 4 lata. Po zjedze­niu przez ptaka 2arażonego bezkręgowca następuje w jego przewodzie pokarmowym u-wolnienie larw, które wnikają do naczyń krwionośnych, a po­tem przez wątrobę i płuca do­stają się 'do tchawicy, gdzie bardzo mocno przyczepiają się dobrze rozwiniętą torebką gę­bową. Dojrzałe samce i samice pozostają połączone na stałe w stadium kopulacji. Pierwsze jaja pojawiają się w kale pta­ka w 3 tygodnie po jego zara­żeniu się pasożytem. Ś. jest szczególnie groźny dla kurcząt, które przy intensywniejszej in­wazji giną wśród objawów uduszenia. tM.S.]

sysydlaezki -ybezrzęse.

szczeciak (Chaetogaster lim-naei) gatunek z rodziny Naididae, z gromady ->-skąpo-szczetów. Ma ciało wydłużone, niezbyt wysmukłe, z przodu nieco grubsze, pokryte brodaw­kami, białawe, nieprzejrzyste, do 5 mm długości. Szczecinki występują w pęczkach tylko po stronie brzusznej, przy czym każdy pęczek oddzielony jest od następnego 3 pierścieniami bez szczecinek. Sz. rozmnażają się przede wszystkim przez podział, tworząc przejściowo łańcuchy osobników. Rozmna­żanie płciowe ma miejsce rzad­ko. Sz. występują w wodach śródlądowych oraz w ujściach rzek, m.in. w Bałtyku. Poru­szają się niezdarnie, ociężale. Żyją na powierzchni skorupy, na nodze i w jamie płucnej niektórych ślimaków wodnych oraz na skrzelach raków jako komensale lub organizmy mu-tualistyczne. Formy sz. wystę­pujące w nerce pewnych śli­maków wodnych są pasożytami i tworzą odrębny podgatunek. Niektóre inne gatunki z rodza­ju Chaetogaster prowadzą dra­pieżny tryb życia. [M.G.]

szczccionogi (Chaetopoda)według, niektórych, głównie starszych klasyfikacji zwierząt, podtyp -pierścienic obejmu­jący wieloszczety i skąposzcze-ty. Wspólną cechą sz. jest obecność szczecinek jako na­rządów ruchu. [M.G.]

szczecioszczękie (Chaetognatha) typ -^bezkręgowców. Obej­mują formy dwubocznie syme­tryczne, strzałkowato wydłu­żone i grzbietowo-brzusznie spłaszczone, długości 5—80 mm. W obrębie ich szklisto-prze-zroczystego ciała można wy­różnić ikulisty odcinek głowo­wy, długi odcinek tułowiowy i krótszy ogonowy. Mieszczący

33i7

szczetnicfr

się po stronie brzusanej otwór gębowy jest uzbrojony w l albo 2 rzędy drobnych ząbków oraz w kilkanaście ruchomych szczecinek chwytnych, które w stanie spoczynku przykrywa skórny kapturek. Na wierzchu głowy widnieje para maleńkich oczek. Boki tułowia i częściowo ogona obwiedzione są 2 parami płetw pomagających w utrzy­mywaniu równowagi. Lokomo­cja odbywa się 'dzięki płetwie ogonowej oraz -skurczom całe­go ciała. Przewód pokarmowy przebiega przez 'całą długość tułowia. Sz. nie .mają .specjal­nych narządów oddechowych, krążenia i wydalniczych. Są obojnakami. Jajniki mieszczą się w tułowiu, a jądra w części ogonowej. Inkubacja jaj prze­biega zazwyczaj w toni mors­kiej, przy czym z jaj wyklu-wają się od razu postacie młodociane, zbliżone budową do postaci dorosłych. Sz. są przeważnie typowymi miesz­kańcami toni morskiej. Żywią się planktonowymi okrzemka­mi, pierwotniakami i skorupia­kami. Napadają •(akże na larwy ryb, wyrządza jąć'przez to pew­ne szkody w rybołówstwie. Z drugiej strony, same są zjadane przez ryby planktonożerne. Za­licza się do nich około 70 ga­tunków, z których większość należy do rodzaju strzałki. [L.Ż.]



szczetnice (Echiuroidea) gro­mada z typu -^-pierścienic. Ma­ją ciało walcowate, u osobni­ków dorosłych o niewidocznej" segmentacji, bezbarwne lub brunatnoczerwonawe, o długo­ści 3—100 cm. Część przedgębo-wa sz. wydłużona jest w rynien-kowaty płat, niekiedy rozwidlo­ny i dłuższy niż cały tułów. Po brzusznej stronie przedniej czę­ści ciała znajduje się para sil­nych, haczykowatych szczecin,

22 Bezkręgowce

a czasem także 2 wieńce mniej­szych szczecinek występują na tylnym końcu ciała. Wór skór-no-mięśniowy zbudowany jftst z nabłonka z silnym oSkórkiem, warstwy tkanki łącznej i silnie rozwiniętych warstw mięśni podłużnych i skośnych. Wtórna jama ciała niema budowy pier­ścieniowej. Wypełnia ją płyn z nielicznymi komórkami płcio­wymi. Przewód pokarmowy składa się z jelita przedniego, środkowego i tylnego zakoń­czonego (stekiem. Narządami wydalniczymi są u larw pro-tonefrydia (l para), a u form. dojrzałych — metanefrydia (zwykle l—3 par, rzadziej do kilkuset). Układ krwionośny jest zamiknięty. Naczynie grzbietowe biegnie wzdłuż je-liła przedniego i w okolicy płata przedgębowego przecho­dzi pętlą w naczynie brzuszne, kończące się ślepo w tylnym końcu ciała. Układ nerwowy sz. jest bardzo prosty. Zwoju mózgowego brak. Występuje pierścień okołogardzielowy o-raz pień nerwowy. Komórkami zmysłowymi są jedynie rozsia­ne na powierzchni ciała ko­mórki czuciowe. Sz. są roz-dźielnopłciowe. U niektórych gatunków występuje wyraźny dymorfizm płciowy, a samiec może żyć pasożytniczo w ciele samicy. Produkty płciowe wy­dalane są podobnie jak u wie-loszczetów przez metanefrydia. W rozwoju występuje pelagi-czna larwa -»trochofora. Do sz. zalicza się Ok. 60 gatunków, wyłącznie morskich, o na wpół osiadłym trybie życia na dnie — w mule lub w szczelinach sikał. Sz. poruszają się bardzo powoli, pełzając. Opierają się przy tym na wysuwalnych szczecinkach. Żywią się detry-tusem, glonami i innymi drob­nymi organizmami morskimi. Szczególnie interesującym ga-

szczeżuja

338

tunkiem sz. ze względu na bar­dzo daleko posunięty dymor­fizm płciowy jest rodzaj bo-nelia. [M.G.]



szczeżuja (Anodonta) — rodzaj mięczaków z rodziny -Mskójko-wa-tych. Obejmuje gatunki za­siedlające Europę, północną Azję i Amerykę Północną. Na­leżą do nich również nasze du­że, slodkowodne małże. W od­różnieniu od przedstawicieli drugiego rodzaju dużych, słod-kowodnych małżów, -»,skójek, sz. madą muszlę szeroką, silnie dwubocznie spłaszczoną, a ścia­ny muszli cienkie. Ponadto u sz. brak zaimka, a więc na kra-wędzi stykającej się z drugą połową muszli nie występują żadne eęby ani listwy. Sz. są

Prawa połówka muszli szczeżui

pospolite w całym teaju na niżu. Żyją w wodach stojących i leniwie płynących. Ostatnio zostały bardzo przerzedzone przez zanieczyszczenia wody ściekami. [T.U.l

szczękoczulkowce (Chelicerata} podtyp z typu -Mstawono-gów. Ciało ich zbudowane było pierwotnie z 20 segmentów złą­czonych w kilkusegmentowe tagmy. Liczba tych segmentów uległa z czasem redukcji w różnym stopniu u różnych

grup. Pierwszą tagmą u wszy­stkich sz. jest głowotułów (cephalothorax, prosoma) zło­żony z wyrostka, tzw. akronu, i 6 segmentów. Segment VII, stanowiący łącznik między gło-wotułowiem 'i następną tagmą — odwłokiem, jest zwykle czę­ściowo (rap. u pająków) lub całkowicie (np. u skorpionów) zredukowany. Odwłok (składa­jący się pierwotnie z 13 seg­mentów i wachlarza ogonowe­go, zwanego łelsonem) ma obecnie u poszczególnych grup sz. różną liczbę segmentów w związku z ich przynajmniej częściową redukcją. Wspólną cechą wszystkich sż. jest loka-lizącja otworu narządów roz­rodczych na VIII, a otworu od­bytowego — na XIX segmencie lub jego 'zredukowanych pozo­stałościach. W głowotułowiu skupiają się narządy lokomo-toryczne (odnóża i mięśnie) oraz znaczna część centralnego układu nerwowego. Odwłok koncentruje narządy pokarmo­we (jelito środkowe i tylne, gruezioły wątrobowe), krążenia (serce), oddechowe (skrzelo-tchawki, płucotchawki i tchaw-ki) i rozrodcze. I para odnóży sz., zwana szczękoczułkami (chelicerae), jest dwu- lub trzy-członowa i tworzy narząd chwytny lub rozdrabniający zdobycz, zakończony szczypca­mi albo ruchomym szponem. II para odnóży, zwana nogogła-szczkami (pedtpalpź), składa się z 6 członów i pełni funkcje dotykowe lub chwytme ('np. u skorpionów i zaleszczotków). U samców pająków na ostat­nim członie nogogłaszczków znajduje się narząd kopulacyj­ny. Następne odnóża — to 4 pary członowanych nóg o lo-komotoryoznym z zasady zna­czeniu, choć niekiedy (np. I pa­ra nóg u solfug lub II para u niektórych kosarzy) pełnią ro-

339

szkarlatnik

lę narządów dotyku. Na czło­nach biodrowych nóg i nogo-głaszczkow bywają osadzone płytki szczękowe, służące do miażdżenia i rozcierania lub przecedzania (dzięki gęstym szczecinom) pokarmu oraz przesuwania go w kierunku otworu gębowego. Odnóża od­włokowe .uległy w rozwoju ro­dowym znacznej redukcji u wszystkich sz. U przeważającej liczby lądowych sz. występują na odwłoku l (większość pają­ków) — 4 par (skorpiony) płu-cotchawek, będących prze­kształconymi szczątkami odnó­ży odwłokowych. U wielu sz. płucotchawki są zastąpione czę­ściowo lub zupełnie przez wtórnie wykształcony system tchawek. Centralny system nerwowy składa się z węzłów segmentalnych, z których pier­wszy (węzeł nadprzełykowy) zwie się mózgiem, i z brzuszne­go pnia nerwowego. Węzły seg­mentów II—VIII (a u niektó­rych pajęczaków również i na­stępne) są zlane we wspólny węzeł podprzełykowy. Oczy złożone występują tylko u ostrogonów, natomiast pajęcza-ki mają tzw. oczy proste, nie­kiedy .bardzo wysoko rozwinię­te i dające dobry obraz. Liczba oczu waha się od 8 do 0. Zanik oczu u niektórych pajęczaków jest cechą wtórną. Większość sz. ma zdolność magazynowa­nia substancji odżywczych w komórkach gruczołu wątrobo­wego, wypełniającego znaczną część odwłoka. Układ (krwio­nośny, podobnie jak u innych stawonogów, jest otwarty. Rur­kowate serce wsysa krew z jamy osierdziowej preez otwo­ry z zastawkami, a następnie tłoczy ją do przodu tętnicą głowową, która otwiera się do jamy ciała. Krew omywa za­kątki jamy, a dopłynąwszy do osierdzia, ponownie jest wsy­sana przez serce. Krew sz. ma rozpuszczony w osoczu pigment oddechowy — hemocy Janinę. Sz. isą rozdzielnopłciowe. U ostrogonów zapłodnienie jest zewnętrzne, u wszystkich po­zostałych—wewnętrzne, z tym że u niektórych pajęczaków sperma bywa przenoszona za pośrednictwem spermatoforu. Sperma przechowywana jest przez samicę w zbiornikach nasiennych przez bardzo długi okres, nawet powyżej roku. Sz. są jajorodne, a jedynie u niektórych skorpionów istnieje żyworodność. Rozwój pożaza-rodkowy bywa na ogół prosty (młode przypominają od razu formy dorosłe, wzrastając • w czasie kolejnych linień), a tylko u niektórych roztoczy wystę­pują postacie larwalne. Sz. liczą około 60000 współczes­nych gatunków. Dzielą się na 2 gromady: staroraki i paję-czaki. [J.P.]



szczętki ->-eufauzje. szczotkoryjce -M-yjokrętki.

szczudlik, przewięźnik (Mun-nopsis typica} gatunek sta­wonoga e rzędu ->.równonogów. Rośnie do 18 mim długości. Ma ciało wysmukłe, barwy rdza-weg, a czułki oraz 'odnóża rv i V pary — bardzo długie. Dal­sze 3'pary odnóży tułowiowych są przystosowane do pływania. Sz. jest mieszkańcem chłod­nych wód północnego Atlanty­ku wraz z Morzem Arktycz-nym. W Europie bytuje głow­nie wzdłuż wybrzeży Norwegii po Skagerrak włącznie. Wystę­puje na dnie mulistym do głę­bokości 1200 m. [L.Ż.]

szewc ->rak rzeczny.

szkarlatnik, purpurowieć (Pur­pura) — rodzaj mięczaków z rodziny —>rozkolcowatych.

szkarłupnie

Obejmuje gatunki mające mu­szlę kształtu jajowato-stożko-watego, grubościenną, o po­wierzchni matowej, pokrytej zgrubieniami i guzami, wyso­kości 3—8 cm. Liczne gatunki sz. zamieszkują pełnosłone morza strefy tropikalnej, sub­tropikalnej i umiarkowanej. Żyją na nieglębokim dnie, przeważnie skalistym. Żywią się małżami i pąklami, wiercąc otwory w ich skorupkach i wyjadając przez nie ciało zdo­byczy. Nieraz wyrządzają szko­dy w hodowlach omułków i ostryg. Jeden ze śródziemno­morskich gatunków — Purpura haemastoma był używany w starożytności do wyrobu pur­pury o odcieniu fioletowym, jednak rzadziej niż -^.rozkolce. (Tabl. XVII). [T.U.]



szkarłupnie (Echinodermata)typ —-bezkręgowców morskich, wyróżniających się pięciopro-mienistą symetrią ciała. Jest to symetria wtórna, gdyż ich lar­wy są dwubocznie symetrycz­ne. Pewne szczegóły z rozwoju zarodkowego pozwalają na po­łączenie sz. wraz z pogonofo-rami i strunowcami we wspól­ną grupę wtórnoustych <-*roz-wój zarodka). Naukowa nazwa sz. pochodzi od 2 wyrazów greckich: echinos i derma, oznaczających jeża i skórę. Na­wiązuje to do ich szkieletu zło­żonego ze śródskórnych płytek wapiennych, z których prze­ważnie wyrastają kolce. Ciało sz. ma kształt ogórka lub mniej lub bardziej spłaszczonej kuli bądź też zróżnicowane jest na tarczę centralną oraz na 5 (niekiedy więcej) ramion. W 'związku z promienistą bu­dową ciała nie ma ono zwykle przodu ani tyłu, ani nawet strony grzbietowej i brzusznej. W obrębie ciała wyróżnia się natomiast biegun gębowy (oral­ny) i przeciwgębowy (aboralny) oraz odpowiednio — stronę gę­bową i przeciwgębową. Sz. mają osobliwy, nie spotykany zupełnie u innych typów zwie­rząt układ wodny, czyli ambu-lakralny, komunikujący się ze środowiskiem zewnętrznym po­przez drobno dziurkowaną pły­tkę wapienną, zwaną (płytką madreporową (czasami wystę­puje szereg takich płytek). Układ wodny składa się z o-krężnego kanału okołogardzie-Iowego oraz 5 kanałów promie­nistych z licznymi parzystymi odgałęzieniami ku tzw. nóżkom ambulakralnym, mającym po­stać cienkich i bardzo rozcią­gliwych cylinderków, zakoń­czonych zazwyczaj przyssaw­kami. System ten pełni funk­cję lokomocyjną i dotykową, a częściowo także wydalniczą i oddechową, gdyż sz. nie ma­ją odrębnych narządów wy-dalniczych, a często i oddecho­wych. Układ wodny łączy się ze środowiskiem wodnym za pomocą tzw. kanału kamieni­stego, którego ujście zamyka przebita otworkami płytka ma-drelporowa. Przewód polkarroo-wy stanowi tylko jelito zaczy­nające się otworem gębowym, a kończące odbytem zlokalizo­wanym zwykle na biegunie przeciwgębowym, bądź też roz­szerza się w obszerny i niekie­dy ślepo zakończony żołądek. System krwionośny nie pełni funkcji oddechowych, krew bo­wiem nie zawiera barwników i nie rożni się zbytnio pod względem składu chemicznego od płynu jamy ciała lub syste­mu ambulakralnego. Naczynia krwionośne leżą wewnątrz przewodów swoistego układu peryhemalnego (pseudohemal-nego), w którym krąży ciecz podobna ze składu do płynu jamy ciała. Kanały peryhemal-ne pozbawione są własnych

341


szorstnik skórzasty

ścianek i utworzone po prostu

z prześwitów w tkance łącznej. Wśród kanałów tych wyróżnić można l do 2 kanałów okręż­nych oraz kanały promieniste. Bardzo prymitywną budowę ma także system nerwowy. Składa się on z 2—3 wzajem- , nie połączonych układów, z których każdy utworzony jest z pierścienia okołoprzełykowe-go lub węzła centralnego oraz wybiegających od nich pro­mienistych pni nerwowych. Z organów zmysłowych znane są tylko narządy dotyku, równo­wagi, zmysłu chemicznego i odbioru natężenia światła. Sz. są zwierzętami rozdzielnopłcio-wymi i jajorodnymi. Z mikro­skopijnych jaj, zapłodnionych zazwyczaj w wodzie, wyklu-wają się planktonowe, dwu-tiocznie symetryczne larwy różnego typu: ->-uszak, -^dwu-rzęsica, -^.ramienica, -»pluteus itp. Znane są także żyworodne gatunki sz. Formy dorosłe ży­ją z reguły na dnie mórz peł-nosłonych, a tylko nieliczne gatunki mogą bytować także w wodzie słonawej o zasoleniu 20—30%<>, rzadziej — 10—20%o. Sz. występują na wszelkich głębokościach, od strefy pły-wów morskich po największe zapadliska oceaniczne. Więk­szość gatunków zasiedla jednak płytsze obszary mórz, zwłasz­cza w obrębie strefy tropikal­nej. Typ sz. obejmuje około 7000 współczesnych gatunków, należących do 2 podtypów: pel-matozoa i eleute.rozoa. [L.2.]



szklarki (Zonitidae) rodzina mięczaków z rzędu ->trzonko-ocznych. Mają muszle kształtu krążka, zupełnie płaskie albo lekko tylko wypukłe od góry. Wypukłość ta bywa stożkowa­ta lub soczewkowata. Zwykle bardzo cienkie i prześwitujące ściany muszli zdobi gładka i

błyszcząca powierzchnia. Licz­ne gatunki sz. zgrupowane w ponad 30 rodzajach, są szeroko rozmieszczone na półkuli pół­nocnej. W Polsce stwierdzono występowanie 5 rodzajów z 21 gatunkami. Muszle krajowych sz. mają 2—15 mm średnicy. Sz. są lądowe, ale ponieważ cienka muszla nie chroni ich dostatecznie przed wysycha­niem, zamieszkują zwykle śro­dowiska wilgotne. Żyją w la­sach pod 'opadłymi liśćmi, but-wiejącymi pniami drzew, kamieniami, w szczelinach skał i w 'jaskiniach. Istnieją grupy gatunków tak podobnych do siebie zewnętrznie, że rozróż­nienie ich po muszli nie jest możliwe nawet dla wytrawne­go znawcy. Rozpoznać je moż­na wyłącznie na podstawie budowy narządów wewnętrz­nych, zwłaszcza rozrodczych. Sz. żywią się 'pokarmem róż­norodnym, ale zawsze ze zna­czną domieszką substancji zwierzęcych. Większe sz. na­pastują i pożerają dżdżownice i doniczkowce, a także różne gatunki ślimaków nagich i oskorupionych. W związku z tym tarka sz. ma budowę ty­pową dla ślimaków drapież­nych. Składa się ona ze sto­sunkowo niewielkiej liczby ząbków, za to dość dużych, długich i ostrych. Najłatwiej­szym do rozpoznania i pospoli­tym gatunkiem krajowym sz. jest chłystek. [T.U.]





1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   ...   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna