MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona38/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   50

szołdra ->pinna.

szorstnik skórzasty (Cerianthus membranaceus) — gatunek ja­mochłona z rzędu -»szorstni-ków. Jest to iniekolonijny polip wysokości do 20 cm, nie wy­twarzający szkieletu, a tylko zewnętrzną, skórzastą osłonę w postaci pogrążonej w miękkim podłożu rury, do której może

szorstniki

342

się chować w razie niebezpie­czeństwa. Występuje w płyt-szych rejonach Atlantyku i Morza Śródziemnego. [Z.S.]



szorstniki (.Ceriantharia)rząd jamochłonów z podgro-mady -^koralowców sześcio-promiennych. Są 'to pojedynczo żyjące polipy nie wytwarzają­ce szkieletu wewnętrznego, mające 2 rodzaje czułków:

brzeżne i iprzyustne. Dolny (pnzeciwustny) koniec ciała jest zaokrąglony i pogrążony w miękkim podłożu, często w twardej osłonie z własnej wy­dzielimy inkrustowanej ciałami obcymi. Septy są bardzo liczne i mają układ symetryczny. U sz. często występuje obojnac­two. Zamieszkują liczne morza. Najbardziej znanym gatunkiem jest sz. skórzasty. [Z.S.]

szparkosz okrężnicy (Balanti-dium coli) — gatunek pierwot­niaka z podgromady -»równo-rzęsych. Ma gruszkowate cia­ło długości 30—'150 [im, pokryte równomiernie, południkowo przebiegającymi rzędami rzę­sek, czyli kinetami. Na przed­nim biegunie występuje za­głębienie prowadzące do gęby, otoczone krótkimi rzędami rzę­sek. Blisko z nim spokrewnio­ne gatunki spotyka się pospo­licie w jelicie świń i małp, rzadko natomiast u człowieka. Przy stanach zapalnych jelit sz.o. mogą niszczyć śluzówkę i podśluzówkę, odżywiać się krwinkami lub nawet wnikać do naczyń krwionośnych. Są przenoszone z żywiciela na ży­wiciela za pośrednictwem cyst wydalanych z kałem, których średnica wynosi 40—60 urn. [A.J.K.]

szpecielowate (Eriophyidae)rodzina stawonogów z podrzę-du Tetrapodiii, z rzędu —^roz­toczy. Powodują powstawanie

różnego rodzaju wyrośli, czyli galasów, na liściach i młodych pędach roślin. Niektóre prze­noszą wirusy chorób roślin. Poszczególne gatunki sz. są zwykle przystosowane do okre­ślonych gatunków żywicieli. Sz. odróżniają się na pierwszy rzut oka od innych roztoczy tym, że mają tylko 2 pary nóg oraz ciało robakowato wydłużone. Są najmniejszymi stawonoga­mi — ich długość wynosi za­ledwie 0,08—0,27 mm. (Tabl. XII). [J.P.]



szponiatka (Lambźs) — rodzaj mięczaków z rodziny Strombi-dae, z rzędu -*.jednoprzedsion-kowców, o wyjątkowo orygi­nalnych i ozdobnych musz­lach, blisko spokrewniony ze

-Mskrzydelnikami, znany daw­niej pod naukową nazwą Pte-rocera. Obejmuje gatunki ma­jące muszlę długości 15—30 cm, jajowatą ze szczelinowatym otworem, sięgającym od końca do końca muszli. Najbardziej uderzającą cechą jest silnie rozszerzona zewnętrzna kra­wędź otworu muszli, wybiega­jąca na wszystkie sitrony kil­koma (6—12) wyrostkami, dłu-gi'm'i, zaostrzonymi i zakrzy­wionymi szponiasto. Sz. w liczbie 10 gatunków zamiesz­kują przybrzeżne wody tropi­kalnych części Pacyfiku i Oce­anu Indyjskiego. Żyją na płyt­kim dnie piaszczystym. Żywią się glonami. (Tabl. XVII). [T.U.]



szypulnik (Boltema ovifera)gatunek strunowca z gromady

->żachw. Ma ciało kształtu i wielkości dużego jaja 'kurzego, które unosi się na cienkiej nóż­ce długości 3—10 cm. Jest bar­wy jaskrawopomarańczowej lub czerwonej. Zasiedla płytkie partie dna północnego Atlan­tyku, głównie u wybrzeży ame­rykańskich. [L.Ż.]

343

ślimak przydrożny

Ś

ściężnica -»różnonogi.

ślimaczek CVallonia) rodzaj mięczaków z rodziny Valloni-idae, z rzędu -»-trzonkoocznych. Obejmuje gatunki mające mu­szlę kształtu krążka, o średnicy 2—3 mm, najczęściej białawą, matową. Żyją one niemal wy­łącznie na terenach otwartych, na łąkach, trawiastych zbo­czach, wśród wapiennych skał, wyraźnie unikając środowisk wilgotnych. Trzymają się pod kamieniami, kawałkami drew­na lub wśród splątanych ko­rzonków traw. Na powierzchni skał lub roślin spotyka się je w ciepłe dni po deszczu. Żywią się martwymi szczątkami roś­linnymi. Polskę zamieszkują prawdopodobnie 4 gatunki ś. [T.U.]

ślimak austriacki ->wstężyk. ślimak gajowy ->wstężyk.

ślimak nadobny (HelicżgoTid

Jaustina) — gatunek mięczaka z rodziny -9-ślimakowatych. Ma muszlę kształtu szerokiego krążka, od góry trochę stożko-watowypukłego, średnicy 14—

—22 mm. Barwa muszli jest żółta z ciemnobrązowym pas­kiem, co w połączeniu z gładką i lśniącą powierzchnią uspra­wiedliwia nazwę polską. Ś.n. zamieszkują całe Karpaty wraz z ich przedgórzami i dokolny-mi nizinami, sięgając na zachód do Ziemi Kłodzkiej. W Polsce dochodzą na północ do okolic Krakowa, Jury Krakowsko-

-Wieluńskiej i Gór Świętokrzy­skich. W tych regionach można je spotkać prawie że wszędzie, gdzie istnieją wilgotne wąwozy wśród skał wapiennych, zaro­śnięte bujną roślinnością. [T.U.]



ślimak ogrodowy ->-wstężyk.

ślimak ostrokrawędzisty (Heli-cźgona lapicida) gatunek mięczaka z rodziny -^ślimako-watych. Ma muszlę kształtu soczewkowatego, z wyraźną ostrą krawędzią, średnicy 15—

—'17 m'm. Jest gatunkiem za­chodnioeuropejskim, który u nas spotyka się ty Ikona zachód od Wisły i na Pomorzu. Żyje w cienistych lasach, zwłaszcza bukowych, gdzie widuje się go po deszczu, jak pełza po pniach drzew. Przebywa też wśród skał wapiennych, jeżeli są gę­sto zarośnięte i zacienione. Żywi się zwiędłymi i nadbut-wiałymi liśćmi ziół, a być może i innym pokarmem. [T.U.]

ślimak przydrożny (Helicella obvia) — gatunek mięczaka z rodziny ->ślimakowatych. Ma muszlę kształtu krążka prawie płaskiego od góry, o średnicy 12—20 mm, barwy białej z kil­ku •ciemnobrązowymi lub czar­nymi spiralnymi paskami. Jest ciepło- i sucholubnym gatun­kiem z Europy południowo-

-wschodniej, 'który został roz­wleczony przez człowieka po całej Europie różnymi środka­mi transportu lądowego. Wi­domym znakiem tego jest naj­częstsze występowanie ś.p. na nasypach kolejowych i drogo­wych. Drugą przyczyną takiego rozmieszczenia jest fakt, że te nasypy po swojej słonecznej stronie stwarzają szczególnie dogodne dlań środowisko, suche i ciepłe. Ś.p. występuje zwykle gromadnie. Na stosunkowo nie­wielkiej powierzchni można spotkać nieraz do 100 okazów na l m2. Żywią się one rośli­nami zielnymi. Na czas suszy zamykają otwór muszli błoną



ślimak winniczek

przesyconą substancją wapien­ną i przechodzą w stan ana-biozy. W tym stanie (podobnie jak wiele innych gatunków z rodzaju Helicello) mogą prze­trzymać bardzo długo, według niektórych autorów nawet kil­ka lat. [T.U.]



ślimak winniczek -^winniczek.

ślimak zarostowy (Helicigona arbustorum) gatunek mię­czaka z rodzimy ->ślimafcowa-tych. Ma muszlę przypomina­jącą nieco kształtem muszlę winniczka, ale 'nieco niższą, o średnicy 18—3,5 mm, charakte­rystycznej brunatnej barwy, z licznymi, drobnymi, wydłużo­nymi, jasnymi plamkami i sła­bo widocznym, ciemniejszym paskiem. Jest najpospolitszy i najszerzej rozpowszechniony z naszych ślimaków. Można go znaleźć w całym kraju, od nadmorskich lasów do górskich hal, niemal we wszystkich śro­dowiskach lądowych. W nie­których okolicach jednak z niewiadomych przyczyn nie występuje. Jest bardzo żarło­cznym roślinożercą i może nie­kiedy wyrządzać szkody w ogrodach warzywnych. Obser­wowano również pobieranie przez niego martwych szcząt­ków roślinnych. Poszczególne osobniki należące do tego ga­tunku wykazują 'znaczne róż­nice w ubarwieniu muszli i w jej grubości. Przyczyn tej zmienności jeszcze nie ustalo­no. [T.U.]

ślimaki (Gastropoda) — naj­liczniejsza i wysoce zróżnico­wana gromada mięczaków z podtypu -^muszlowców. Ciało ich dzieli się na dobrze wy­odrębnioną głowę, nogę i wo­rek trzewiowy okryty płasz­czem wytwarzającym pojedyn­czą zewnętrzną muszlę. Na

345

ślimaki

Schemat budowy muszli ślimaka l — wierzchołek; 2 — Szew; 3 — skręt; 4 — żeberka promieniste;

5 — prążki spiralne; 6 — warga;

7 — otwór; 8 — syfon

głowie znaj duj e się l lub 2 pary czułków i para oczu. Układ pokarmowy ma budowę zależ­ną od sposobu odżywiania się poszczególnych grup ś. Gar­dziel zawiera .dobrze rozwiniętą konchiolinową szczękę i tarkę. Zazwyczaj istnieje przełyk z wolem, żołądek i długie jelito. Do gardzieli uchodzi para gru­czołów ślinowych, a do żołąd­ka — wielki, płatowaty gruczoł trawienny, zwany wątrobą. W związku z silnym rozrostem worka trzewiowego przewód pokarmowy wygiął się w kształt litery “u", co spowodo­wało, że odbyt leży niedaleko otworu gębowego. W układzie nerwowym zwykle występuje 5 par dobrze rozwiniętych zwojów: głowowych, mózgo­wych, nożnych, bocznych, ściennych i trzewiowych, a po­nadto para małych zwojów gębowych. U ś. wysoko uorga-nizowanych wszystkie zwoje skupiają się w głowie. Ś. były pierwotnie dwubocznie syme­tryczne. Miały jamę płaszczo­wą położoną z tyłu worka trze­wiowego oraz parzysty zespół narządów jamy płaszczowej:

parę skrzel, serce z parą przed­sionków, parę narządów węchu — osfradiów — i parę nerek. Na .skutek 'obrotu worka trze­wiowego w toku ewolucji o 180° względem płaszczyzny sy­metrii nastąpiło skrzyżowanie się ipni nerwowych i przewodu pokarmowego. W dalszym roz­woju zanikło prawe skrzele, prawy przedsionek serca, pra­we osfradium i prawa nerka, powodując asymetrię budowy ciała. Różne grupy ś. znajdują się na różnych etapach tego procesu. Stadium po obrocie worka trzewiowego reprezen­tuje podgromada ś. przodo-skrzelnych. Wśród nich wy­marłe belerofony miały praw­dopodobnie obrócony worek trzewiowy i skrzyżowane pnie nerwowe, ale poza tym worek trzewiowy i zespół jamy płasz­czowej jeszcze zupełnie syme­tryczne. Współcześnie żyjące ś. z 'rzędu dwuprzedsionkowców mają worek niesymetryczny, natomiast u pierwotnie j szych z nich (u pleurotomarii i u przewiertki) zespół narządów jamy płaszczowej jest jeszcze pełny i symetryczny. Nieco mniej pierwotne (jak np. ucho-wiec) mają też pełny zespół

Schemat budowy wewnętrznej śli­maka l — skrzele; 2 — nerka; 3 — serce; 4 — gonada; 5 — wątroba;

« muszla; 7 — żołądek; 8 — wieczko

narządów jamy płaszczowej, ale prawe skrzela, nerki itd. są już .mniejsze, częściowo uwste-czoione. Wyżej rozwinięte dwu-przedsionkowce wyposażone są już tylko w l lewe skrzele, ale w sercu pozostał jeszcze za­chowany szczątkowy prawy przedsionek. Przedstawiciele rzędu jednoprzedsionkowców mają tylko l przedsionek ser­ca i w ogóle tylko lewą połowę narządów jamy płaszczowej. Inne grupy ś. reprezentują ko­lejne stadia innego procesu, mianowicie częściowego odkrę­cania się worka trzewiowego-z powrotem. Nie przywróciło im to symetrii, ale np. pnie ner­wowe zostały odkrzyżowane. Liczba gatunków ś. sięga praw­dopodobnie 100 000, z czego większość żyje w przybrzeż­nych wodach mórz, około 10 000 zamieszkuje wody słod­kie i około 25 000—lądy. Obok znakomitej większości wolno żyjących, stosunkowo ruchli­wych, które pełzają, żyją w mule dennym albo w glebie, wspinają się po krzakach albo koralach czy też pływają, są między nimi organizmy osiad­łe, planktoniczne, a nawet pa­sożyty. Istnieją ś. odżywiające się cząstkami organicznych zawiesin odfiltrowywanych z wody, są ro&linożercy, wszyst-kożercy i drapieżnicy, niekiedy zbrojni w gruczoły jadowe i zęby jadowe. Wśród wielu grup niezależnie zdarza się zanik muszli. Bównież opanowywa­nie nowych środowisk, prze­chodzenie z mórz do wód słod­kich lub z wody na ląd odby­wało się wielokroć, -w różnych grupach niezależnie od siebie. Piękne muszle ś. były od nie­pamiętnych czasów używane na ozdoby, a także jako -drobna moneta Cporcelanki). Obecnie wiele z nich jest poszukiwa­nych przez kolekcjonerów, nie-

ślimaki nagie

które osiągają wysokie -ceny rzędu setek dolarów za sztukę. Wiele dużych gatunków ś. po­ławia się lub. zbiera na pokarm (skrzydelniki, czareczki, tro-cbusy, uchowce i in.). Wydzie­liny rozkolców i szkarłatników używamo w starożytności w basenie Morza Śródziemnego do siporządizania barwnika — sławnej purpury tyryjskiej. Wreszcie niektóre gatunki, zwłaszcza rozkolców, szkarłat-nilków i wiercielców, są poważ­nymi szkodnikami w hodo­wlach omułków i perłopławów. Ś. dzieli się na 3 podgromady:

przodoskrzelne, tyłoskrzelne i plucodyszne. Według nowszych poglądów, tyłoskrzelne i płuco-dyszine należy połączy ć w jedną podgromadę Euthyneura, która nie ma jeszcze polskiej nazwy. Nad ś. z zaliczonych do tych podgromad rzędów prowadzi się nadal badania zmierzające do wyświetlenia ich wzajem­nych pokrewieństw. Należy więc sądzić, że układ systema­tyczny ś. ulegnie w najbliższej przyszłości daleko idącym zmianom. [T.U.]

ślimaki nagie — mięczaki z rzędu ->-trzonkoocznych. Nie stanowią 'odrębnej grupy sy-stematyczneg, tylko zespół ro­dzin bliżej ze sobą nie spo­krewnionych, które nieraz ro­boczo wymienia .się łącznie z uwagi na podobieństwo wy­glądu zewnętrznego i trybu życia. Od innych ślimaków różnią się brakiem muszli i wyodrębnionego worka trze­wiowego. Ciało ś.n. jest wy­dłużone, od strony grzbietowej częściowo okryte płaszczem, który tworzy niewielką, elipty­czną tarczkę na przodzie. W prawej krawędzi płaszcza wid­nieje wycięcie tworzące otwór oddechowy, prowadzący do jamy płaszczowej, czyli płuc­nej. W Polsce występują 3 ro­dziny ś.n., z których pospolite są 2, mianowicie śliniki i pom-rowy. IT.U.]

ślimakowate (Helicidae) ro­dzina mięczaków z rzędu

—•trzonkoocznych. Ich muszle mają 6 .mm'—6 cm średnicy. Są one zwykle 'kształtu ikulistawo-

-stożkowatego, mniej lub bar­dziej podobne do muszli win­niczka. Istnieje jednak sporo takich gatunków ś., których muszle są podobne do muszli przedstawicieli innych rodzin. Mają one op. kształt krążka zupełnie płaskiego od góry albo kształt soczewfki o ostrej kra­wędzi. Nawet w obrębie jed­nego rodzaju różnice muszli bywają bardzo duże. Natomiast budowa narządów wewnętrz­nych jest u ś. dość jednorodna i nie pozostawia żadnych wąt­pliwości co do przynależności systematycznej tych wszystkich form, tak różnorodnych morfo­logicznie. Ubarwienie muszli jest bardzo żywe i ozdobne i może wykazywać ogromny za­kres zmienności w obrębie je­dnego gatunku, jak np. u na­szych wstężyków. S. stanowią dużą rodzinę, obejmującą około 60 rodzajów i wiele gatunków rozsiedlonych głównie w Eu­ropie, zachodniej Azji i pół­nocnej Afryce. W Polsce żyje około 30 gatunków ś. Poszcze­gólne ich gatunki mają od­mienne wymagania środowis­kowe. Jedne np. występują głównie w podmokłych olszy­nach, podczas gdy inne — wy­łącznie na “skrajnie suchych, silnie nasłonecznionych sto­kach wzgórz. S. są wyłącznie lub też przeważnie roślino­żerne. [T.U.]

śliniki (Arionidae) rodzina mięczaków z rzędu -^trzonko­ocznych. Dla niewprawnego

śluzowce komórkowe

oka są trudne do odróżnienia od -łpomrowów. Cechą roz­poznawczą jest położenie otwo­ru oddechowego, który u ś. le­ży w przedniej połowie krawę­dzi płaszcza. Poza tym ś. mają bardziej terępy niż pomrowy pokrój ciała. Szczątki muszli zachowują się jeszcze w posta­ci kilku wapiennych ziarenek, ukrytych w płaszczu, albo za­nikają całkowicie. Polskę za-mieszikuje 7 gatunków ś. Żyją one głównie w lasach i zaroś­lach pod opadłymi liśćmi, but-wiejącym drewnem i kamie­niami. Są w zasadzie wszystko-żerne, ale szczególnie często żerują na grzybach kapeluszo­wych, nie wyłączając gatun­ków silnie dla człowieka trujących. [T.U.]

śltzgun (Phżlodromus) — rodzaj stawonogów z rodziny ukoś^ nikowatych (Thomisidae), z podrzędu -^pająków wyższych. Obejmuje gatunki pająków średniej wielkości, dochodzące do około 10 mm długości, bar­dzo szybko biegające i skaczą­ce. Na szczególną uwagę zasłu­guje igrupa kilku gatunków występujących w młodnikach i lasach sosnowych, gdzie speł­niają ważną rolę, niszcząc szkodniki sosny. Samice budu­ją białe oprzędy średnicy do 4 om w szczytowych okólkach młodych sosenek, w 'których składają jaja. Przez cały .czas rozwoju zarodków czuwają nad nimi i opuszczają oprzęd jedy­nie na krótkie chwile polowa­nia. Polują na owady siadające na gałązkach sosen. Jak wyka­zały obserwacje, ś. atakują z powodzeniem drobne owady, natomiast polowania na więk­sze muszą się uczyć. Pierwsze ich próby są nieporadne i do­piero z czasem nabywają wprawy. Głodne ś. wysysają zdobycz prawie całkowicie, co

może trwać nawet 24 godziny, a bezpośrednio potem gotowe są łapać następne owady, z tym że dokładność wysysania staje się coraz mniejsza. W Polsce ś. są reprezentowane przez 10 gatuników. [J.P.]



śluzowce (Mycetozoa) rząd pierwotniaków z podgromady -4-korzenionóżek. Stanowią wielo jądrowe —.•plazmodia, wi­doczne gołym okiem, lub agre­gaty komórkowe powstałe na drodze skupiania się wielu po­czątkowo pojedynczych pełza-ków. S. wytwarzają ciała owo­cujące, przypominające zarod-nie grzybów. Są one okryte celulozą, a wewnątrz zawierają zarodniki, które również mają własne ściany celulozowe. Z zarodników tych 'kiełkują jed­nak nie strzępki grzybni, lecz pełzaiki lub plazmodia. Z po­wodu mozaiki cech zwierzę­cych i roślinnych, jaką przed­stawiają ś., stanowią one za-

Jadkową i fascynującą grupę. . dzielimy na 2 podrzędy: ś. właściwe i ś. komórkowe. [A.J.K.]

ślutowce komórkowe (Acrasź-idea) — podrząd pierwotnia­ków z rzędu ->śluzowców. Ze­wnętrznie przypominają —-ślu­zowce właściwe. Ich “plazmo­dia", podobnie jak plazmodia śluzowców' właściwych, wytwa­rzają ciała owocujące, we­wnątrz których powstają za­rodniki. Dokładne obserwacje pozwoliły jednak stwierdzić, że nie są to prawdziwe pla­zmodia, lecz tzw. p s e u d o-plazmodia, będące sku­piskiem wielu komórek. Zaro­dniki z ciał owocujących wy­twarzają jednojądrowe pełza-ki. Pełzaki te umieszczone na płytce agarowej skupiają się, tworząc pseudoplazmodia. Pseudoplazmodium porusza się

Cykl rozwojowy śluzowców komórkowych

— zarodnik; 2, 3 — pojedyncze ameby; 4 — agregacja ameb; 5, 6 pełzające pseudoplazmodia; 7 — plazmodium z ciałem owocującym

tak, jak gdyby było ono dużą amebą. Przez cały czas zacho­wane są tu jednak błony ko­mórek wchodzących w jego skład. Powstałe przez agrega­cję pseudoplazmodium od daw­na przykuwało uwagę uczo­nych, przypomina ono bowiem skupienie komórek tkanki zwierzęcej. U ś.k. skupianie się komórek zachodzi spontanicz­nie. Prawdopodobnie spotkanie się 2 komórek powoduje, że rozpoczynają one wytwarzać substancję, która wywołuje aktywne skupianie się innych komórek. Im więcej komórek wchodzi w skład skupienia, tym więcej produkuje ono “substancji przyciągającej" i tym silniej przyciąga te ko­mórki, które pozostają jeszcze swobodne. Ostatnio wydzielono ową substancję w stanie che­micznie czystym. Jest to cy­kliczny kwas adenozynomono-fosforowy. Pozostaje jeszcze do wyjaśnienia, czy pełni on jakąś uchwytną rolę w formowaniu zawiązków organów w trakcie rozwoju zwierząt wyższych. [A.J.K.]



śluzowce właściwe (Eumyceto-zoa) podrząd pierwotniaków z rzędu -»-śluzowców. Tworzą ogromne, dobrze widoczne go­łym okiem, wielojądrowe

-»plazmodia, które mają postać mlecznobiałej, czerwonawej, fioletowej lub żółtawej gala­retki, skupionej, rozlanej po podłożu lub rozgałęzionej. W naturze można je niełkiedy zna­leźć w wilgotnych lasach na pniach drzew, na parkanach lub na mchach. Plazmodium ś.w. przeniesione na podłoże agarowe zachowuje się w ściśle określony sposób. Zaczyna się natychmiast równomiernie roz-pełzać ma wszystkie strony. Znajdująca się na krawędź? plazmodium frontalna cyto-plazma płynie ku przodowi, co można z łatwością obserwować pod niewielkim powiększeniem mikroskopu. Buch ten odbywa się na całej długości “frontu". W głębi plazmodium widoczne są wyraźne strumienie. Mogą one płynąć w różnych kierun­kach, ale przeważą ruch ku krawędziom. Następnie wnę­trze plazmodium rozpada się na szereg kanałów, podczas gdy płynąca wciąż nieprzer­wanie ku krawędziom cytopla-zma frontalna przez jakiś czas zachowuje swoją ciągłość, a w końcu również się rozgałęzia. Jeżeli wilgotność powietrza jest niedostateczna, to wów­czas plazmodium wytwarza buławkowate ciała owocujące (sporangia), otoczone sztywną

powłoką celulozową o kolorze brązowoczarnym, dobrze wi­doczne gołym okiem. Cytoplaz-ma, która znajduje się we­wnątrz ciał owocujących, roz­pada się na jednojądrowe za­rodniki, spowite grubą otoczką. Zarodniki te przeniesione przez wiatr do wilgotnego środowis­ka wytwarzają wiciowe game­ty, podobne' do tych, jakie wy­stępują u -potwornie. Powsta­łe po ich kopulacji zygoty tra­cą wici i stają się pełzakami, które rozrastając się, tworzą ponownie ogromne plazmodia. S. w. hodowane są w wielu la­boratoriach, biologicznych, gdyż stanowią źródło dużej masy cy-toplazmatycznej oraz obiekt badań mad fizjologią ruchów cytoplazmatycznych. [A.J.K.]

śmieciarka (Xenophora) — ro­dzaj mięczaków, z rodziny Xe-nophoridae, z rzędu ->jedno-przedsionkowców. Obejmuje gatunki mające muszlę kształ­tu regularnego, szerokiego stożka wysokości do 10 cm. Ich przynależność rodzajową moż­na rozpoznać na pierwszy rzut oka, gdyż ś. przyklejają do po­wierzchni muszli różne obce przedmioty, przede wszystkim muszle ślimaków i małżów, a także kawałki gałązek korali, rurki wieloiszczetów osiadłych, kamyki itd. Muszle ś. są tym wszystkim okryte od góry do dołu i wyglądają jak kupka śmieci. Niekiedy taka “kupka śmieci" bywa bardzo dekora­cyjna, jeżeli dany gatunek roz­mieszcza zgarnięte przedmioty w regularny wzór. Otwór mu­szli zamyka konchiolinowe wieczko. Ciało ś. jest jaskrawo-czerwone. Ś. wiodą żywot bar­dzo aktywny, zwłaszcza wśród raf koralowych, gdzie pełzają po płytkim dnie. Są reprezen­towane przez kilka gatunków

______________świdrafc

zamieszkujących morza tropi­kalne. [T.U.]



śmiertek (Thanatus) — rodzaj stawonogów z rodziny ukoś-nikowatych (Thomisidae), z podrzędu -^.pająków wyższych. Jego przedstawiciele kształtem ciała, trybem życia i sposobem poruszania się upodobnili się do przedstawicieli innej rodzi­ny pająków, a mianowicie do -»ipogońcowatych. Na pierwszy rzut oka trudno je od siebie odróżnić. Różnice sprowadzają się do pewnych szczegółów bu­dowy wewnętrznej. Ś. spotyka się w miejscach piaszczystych, dobrze nasłonecznionych. Są reprezentowane w Polsce przez 5 gatunków. [J.P.]

świdrak (Teredo) rodzaj mięczaków z rodziny Teredini-dae, z rzędu -Alaszkoskrzel-nych właściwych. Obejmuje gatunki tak niepodobne do żad­nego małża ani innego mięcza­ka, że w językach narodów z. tradycjami morskimi noszą one nazwę “robaków okrętowych", a zoologowie stosunkowo późno zorientowali się, do jakiej gru­py systematycznej je zaliczyć. Ciało ś. jest wydłużone, roba-kowate i miękkie, długości do 20 cm iprzy średnicy około 8 mm. W przedzie leży nie­wielka, ale mocna noga i dwu-klapowa muszla o średnicy 7—8 mm. Kilka gatunków ś. zasiedla wszystkie morza peł-nosłone poza obrębem stref po­larnych. Żyją one w drewnie, a więc we wszelkiego rodzaju palach, słupach, belkach urzą­dzeń portowych i nadbrzeż­nych oraz w drewnianych ka-' dłubach łodzi i statków. Lar­wy ś. pływają swobodnie, a następnie osiadając .na jakimś obiekcie drewnianym, prze­obrażają się w małe, dosyć ty­powe małże, przyczepione do

świdrowce

świdrowiec gambijski

drewna bisiorem. Te ostatnie zaczynają drążyć w 'drewnie korytarz, przy czym muszle już nie rosną, tylko przekształ­cają się w narzędzie wiertni­cze, charakterystyczne 'dla doj­rzałych ś. Korytarze w drew­nie 'biegną zwykle wzdłuż sło­jów i z zewnątrz są niewidocz­ne. Dopiero po przepiłowaniu zaatakowanego pala lub gdy o'n sam się rozleci, widać, że przypomina gąibkę lub plaster pszczeli, że składa 'się cały z kanałów i z cieniutkich blaszek drewna między nimi. S. należy do tych nielicznych gatunków zwierzęcych, które potrafią trawić celulozę. Żywią się drewnem i podobnie jak inne małże zjadają plankton wciąg­nięty wraz z wodą przez syfo­ny. W 'dobie drewnianych sta­tków i drewnianych budowli portowych ś. powodowały wiel­kie szkody. Jedynym środkiem skutecznie chroniącym przed inwazją ś. jest stosowanie sta­li w budownictwie okrętowym i betonu w budownictwie por­towym. [T.U.l





1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna