MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona4/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   50

3 Bezkręgowce

powierzchni ciała tych zwie­rząt, a niekiedy wnikają do ich jamy skrzelowej i gębowej. Wiele gatunków może się dość swobodnie poruszać po.. ciele gospodarza, łażąc na podobień­stwo wszy. Niektóre gatunki. wwiercają się w ciało gospo­darzą, wystawiając na ze­wnątrz tylko tylną część ciała, zawierającą m.in, narządy roz­rodcze. Samice noszą jaja w 2 bardzo riługifh, kiełbasfcowa-tych woreczkach. Larwy są grzbietowo-brzusznie spłasz­czone, mają duży segment ge-nitalny, ssącą rurkę gębową,



Carchesium

34

kłującą żuwaczkę oraz czołową nitkę, służącą do przyczepia­nia się do gospodarza. Rząd C. jest bardzo bogaty w gatunki szeroko irozprzestrzenilone w wodach morskich i słodkowod-nyoh. Reprezentują go min. kaliguisy. [L.2.]



Carchesium — rodzaj pierwo­tniaków z podgromady ->wień-corzęsych. Obejmuje gatunki żyjące koloniijnie. Wielkość ko­lonii dochodzi do 4 mm, a wiel­kość poszczególnych osobni­ków osiąga 100—150 y.m. Kolo­nie składają się z licznych osobników osadzonych na ga­łązkach nóżki kolonii. Nóżka jest tworem plazmowym, pro­dukowanym przez tylny biegun ciała poszczególnych okazów kolonii. Założyciel kolonii wy­twarza najprzód nóżkę przy­twierdzającą się do podłoża, a następnie 'dzieli się wegeta-tywnie na 2 komórki potomne. 2 kolei dochodzi do ich dal­szych podziałów, przy czym każdy osobnik potomny wy­twarza pewien odcinek nóżki dobudowywanej do pierwotne­go wspólnego (pnia, wytworzo­nego przez komórkę założycie­la. Wewnątrz każdej nóżki przebiega osobne włókienko kurczliwe i dlatego poszczegól­ne okazy mogą się kurczyć niezależnie od siebie. Po osiąg-nięcilu pełnego wzrostu kolonu tworzą się na niej zmodyfiko­wane komórki, nie wytwarza­jące nóżek, 'które odrywają się od zespołu, przez jakiś czas swobodnie pływają, a następ­nie osiadają jako komórki za­łożycielskie nowych kolonii. C. są pospolitym .składnikiem fau­ny pierwotniaków w bogatych w związki organiczne -środo­wiskach słonych i słodkich wód. Przytwierdzają się do po­wierzchni zwierząt lub też ro­ślin. [A.J.K.]

cetal<»karydy(Cepha!ocartda) — niedawno odkryta podgromada bardzo prymitywnych, obojna-czych form stawonogów z gro­mady -skorupiaków. Ciało ich jest robakowato wydłużone, długości 2—3 .mm. Składa się z podkowiastej igłowy oraz 19 segmentów, niezbyt wyraź­nie .zróżnicowanych na krótki tułów i wydłużony odwłok, zakończony długimi widełkami ogonowymi. Na głowie widnie­ją 2 pary stosunkowo krótkich, członowanych czułków. Oczy całkowicie zanikły. Z boków krótkich nóg wyrastają po 2 listkowate gałązki. Odnóża po­ruszając się rytmicznie ude­rzają silnie do tyłu, a następnie wracają ośmiokrotnie wolniej ku przodowi. W ten sposób skorupiaki te pełzaiją powoli naprzód, podrywając jednocze­śnie z podłoża cząstki mułu, które wraz z prądem wody zo­staj ą Skierowane rynienką brzuszną do gęby. C. są miesz­kańcami płytkiego, piaszczy­stego i mulistego dna morskie­go, na głębokości 1—300 m. W ich rozwoju występuje ->pływik. Dotychczas poznano zaledwie kilka gatunków c., znalezionych "jak dotąd tylko w niewielu miejscach północ­nego Atlantyku (w pobliżu Wysp Antylskich, Nowego Jor­ku i Bostonu) oraz północnego Pacyfiku (u wybrzeży Japonii, a także Ameryki Północ­nej). [L.Ż.]



cenenchyma (coenenchyma)tkanka mezenchymatyczna, która otacza wewnątrz —»ceno-sarku układ kanalików łączą­cych jamy gastralne poszcze­gólnych polipów kolonii parzy-dełkowców. Niekiedy, zwłasz­cza w odniesieniu do koralow­ców, nazwa c. używana bywa w tym samym znaczeniu co cenosark. [Z.S.]

35

cerkaria

cenosark, kora (coenosarc) — warstwa żywej tkanki, pokry­wająca osiowy szkielet kolonii niektórych koralowców i łączą­ca między sobą poszczególne polipy. Przyczyniać się może do pogrubiania szkieletu przez odkładanie na .nim ze swej strony złogów wapiennych. Niektórzy autorzy w tym sa­mym znaczeniu używają nazwy

-»-cenenchyma. W odniesieniu do grupy stułbiowców c. ozna­cza wierzchnią warstwę łodygi kolonii polipów. Wewnątrz te­go c. biegną kanały łączące jamy chłonąco-trawiące poli­pów, natomiast z zewnątrz o-bejmuje go -^.periderma. [Z.S.]



cenurus, cenur (coenurus)larwa niektórych -^.tasiemców właściwych z rzędu Cyclo-phyllidea, rozwijająca się z

->-onkosfery w żywicielu po­średnim. Jest to larwa w kształcie pęcherzyka sięgające­go rozmiarami wielkości ku­rzego jaja. Ściany jego stano­wią 2 warstwy. Z wewnętrznej warstwy mezenchymatycznej do światła pęcherzyka odpącz-kowują setki główek. Z każdej takiej główki ;w żywicielu ostatecznym możć powstać do­rosła postać tasiemca. C. wy­stępuje m.in. w cyklu rozwo­jowym ->.tasiemca kręćkowego. [M.S.]



ceramaster (Ceramaster) — ro­dzaj szkarłupni z rzędu ->łar-czogwiazd. Obejmuje gatunki barwy czerwonej, mające kształt pięciokąta, z nieznacz­nie zaznaczonymi, zbliżonymi do tosatałtu trógkąta ramiona­mi, zadaa-tyimi często ku górze. Grzibietowa strona ciała pokry­ta jest" regularnymi, płaskimi płytkami wapiennymi. C. re­prezentują liczne gatiuniki, roz­siedlone we wszystkich petoo-słonych morzach. [L.2.]

cerkaria (cercarźa) — wolno żyjąca larwa -*przywr digene-tycznych, rozwijająca się w -»-sporocyście lub redii i mają­ca zdolność do poruszania się za pomocą ogonka, stanowiące-" go narząd larwalny. W zależ­ności od kształtu i budowy ogonka oraz ciała właściwego larwy wyróżnia się rozmaite grupy c.: furcocercariae (o ogonku rozwidlonym), xiphi-diocercariae (uzbrojone w szty­lecik znajdujący się w przedzie ciała), cystocercariae (o ciele otoczonym rozszerzoną częścią ogonka) itd. Układ pokarmowy c. w wielu przypadkach przy­biera taki kształt, jaki istnieje' u dorosłej przywry, w innych zaś jest znacznie prostszy. Układ wydalniczy występuje w postaci komórek płomyko­wych, których może być u nie­których gatunków nawet po­nad 100. Liczba komórek pro-tonefrydialnych, ich rozmiesz­czenie, przebieg kanalików wydalniczych oraz typ budowy pęcherzyka wydalniczego ma znaczenie systematyczne. C. są wyposażone w gruczoły cysto-genne tworzące cystę, śluzowe i penetracyjne ułatwiające prze­nikanie 'do drugiego żywiciela pośredniego. Układ nerwowy występuje w postaci parzyste­go zwoju mózgowego, położo­nego w przedzie ciała, na wy­sokości gardzieli. Od zwoju odchodzi 6 pni nerwowych ikiu tyłowi ciała. W tylnej części c. rozwija się układ rozrodiczy, który u nietotórych gatunków bywa ukształtowany prawie tak jak u dorosłego osobnika. C. mimo posiadania przewodu pokarmowego nie pobierają po­karmu, a energię -czerpią z substancji zapasowych (z gli-kogenu lub tłuszczu) zgroma­dzonych w swoim ciele pod­czas pobytu w żywicielu po­średnim. Po wydostaniu się z



cerkopaglą____________

żywiciela pośredniego mogą incystować się (przekształcać w metacerkarię) w środowisku zewnętrznym (w oczekiwaniu na zjedzenie przez żywiciela ostatecznego) lub w drugim ży­wicielu ipośrednim. Przed in-cystowaniem się odrzucany jest ogonek. U niektórych ga­tunków przywr c. nie tworzą cyst nawet w drugim żywicielu pośrednim. Znane są też ga­tunki przywr incystujące się w pierwszym żywicielu pośred­nim. tM.S.]



cerkopagis (Cercopagis) — ro­dzaj stawonogów z rzędu

->wioślarek. Długość jego przedstawicieli (bez igiełki ogo­nowej) dochodzi •do 2 mm. Wy­smukłe ciało zbudowane jest z dużej głowy, stosunkowo drobnego tułowia oraz odwło­ka zakończonego niezwykle długą igiełką ogonową, 'przy końcu charakterystycznie wy­giętą. Skorupka jest silnie zre­dukowana i tworzy u samic owalną komorę lęgową, mie­szczącą nieliczne jaja. C. roz­mnażają się wyłącznie dziewo-rodnie. Ogromne oko, zajmu­jące całą przednią część głowy, świadczy o ich drapieżnym try­bie życia. Do rodzaju C. należy 8 planktonowych gatunków, zamieszkujących Morze Kas­pijskie. [L.Z.]



Charybdoidea -f-Cubomedusae.

chelura, rozgłówika (Chelura)

- rodzaj stawonogów z rzędu

-».obunogów. Obejmuje gatunki o ciele dochodzącym do dłu­gości 8 mm, barwy jasnobru-natnej, które po wyjęciu z wo­dy różowieje. Czułki I pary są o połowę krótsze od czułków II pary. Obie 'pary czułków, podobnie jak większość pozo­stałych odnóży, pokrywają liczne szczecinki. III segment



___________________36

odwłoka jest wyciągnięty w duży grzbietowy ząb. 3 na­stępne (ostatnie) segmenty od^ włoka zlewają się w jedną całość. Przedostatnia para od­nóży odwłokowych jest skrzy-dełkowato rozszerzona. Gałąz­ka zewnętrzna ostatniej pary odnóży odwłokowych osiąga ogromne rozmiary, przewyższa­jąc zmącanie pod względem wielkości wszystkie pozostałe odnóża. Ch. drążą chodniki w drewnie, wyrządzając przy tym szkody gospodarcze. Należą tu 2 gatunki iszeroko.rozprzestrze-nione w strefie tropikalnej i

•umiarkowanej. Spotykane są w pływających 'w morzu pa­lach, które mogą opuszczać i wyszukiwać następne. W mo­rzach europejskich (poza Bał­tykiem) występuje Chelura te-rebrans. Gatunek ten wraz z drewnem został zawleczony m.in. nawet .do wód Nowej Zelandii. [L.2.]

chelbia modra (Aurelia owita)

— gatunek jamochłona z rzę­du ->Semaeostomeae. Wystę­puje w postaci szkliście różo-wawej meduzy o średnicy zwy­kle do 15 cm, wyjątkowo do 40 cm. 4 podkowiaste gonady u .samców bywają mleczne, u samic żółtopomarańczowe. Po-liip jest kiliklumiHmetrowej wy­sokości. Ch.m. przechodzą ty­pową 'przemianę pokoleń, w której meduza jest formą płcio­wą, a polip mnoży się bez­płciowo,. odipączkowując małe meduzy (-»-efira) przez strobi-lacje. Żyją w planktonie przy­brzeżnym wielu mórz. Wystę­pują licznie w Bałtyku, two­rząc czasem gęste chmary. Ży­wią się drobnymi organizmami planktonowymi. Jad ich parzy­dełek dla człowieka nie jest niebezpieczny. W niektórych rejonach świata bywają jada­ne. [Z.S.]



37

chitony

lach ryb słodkowodnych) lub pędzą swobodny tryb życia w wodach słodkich, zasobnych w związki organiczne. Często są składnikiem zespołów organiz­mów występujących w biologi­cznych oczyszczalniach ście­ków. [A.J.K.]



Chełbia

A — swobodnie pływająca planula;

B — planula po osadzeniu się na podłożu; C — scytopollp; D — stroblla; E — efira; F — dorosła meduza

chilodonella (Chilodonella) — rodzaj pierwotniaków z pod-gromady -»równorzęsych. Obejmuje gatunki długości 30—150 (im, orzęsione jedynie na stronie brzusznej, całkowi­cie .płaskiej. Strona grzbietowa jest nieco wypukła. Komórko­wy “otwór gębowy" leży po stronie brzusznej i jest wzmoc­niony wieńcem cytosakieletal-nych pałeczek białkowych, za­głębionych w cytoplazmie. Cy-tostom nie występuje w zagłę­bieniu, lecz bezpośrednio na powierzchni ciała. Na brzusz­nej stronie ciała znajdują się otworki wodniczek tętniących. Ch. pasożytują (np. na skrze-

Chżlodonella cucullulus l — makronukleus; 2 — mikronu-kleus; 3 — komórkowy otwór gę­bowy wraz z wtókienkanii wzmac­niającymi; 4 — orzęsienie dogę-bowe; s — btworek wodniczki tę­tniącej; 6 — rzędy rzęsek

chitony, wielotarczowce (Lon-cata, Placophora) — gromada mięczaków z podtypu ->obu-nerwców. Ciało ich, długości 1—20 cm, jest dwubocznie sy­metryczne, złożone z głowy, silnej, mięsistej • nogi i słabo wyróżniającego się worka trze­wiowego, okrytego płaszczem (perinotum) oraz muszlą złożo­ną z 8 płytek. Głowa nie ma czułków ani oczu. Muszla o strukturze odmiennej niż u -^-muszlowców zbudowana jest z 2 warstw — zewnętrznej (teg-mentum) o przewadze substan­cji organicznej i wewnętrznej (artźculdTOerituTO) z przewagą substancji wapiennej. Muszlę przebija na wylot wielka licz­ba cienkich kanalików, aawie-

chlamydomonas

38

rających narządy zmysłowe. Perinotum jest okryte grubym oskórkiem^ zawierającym licz­ne igły i łuski wapienne. Nie­kiedy może ono okrywać mu­szlę od góry, częściowo lub cał­kowicie. Jama płaszczowa w postaci''bruzdy okalającej •cia­ło między perinotum a nogą zawierać rząd skrzel. Odbyt znajduge się •na brodawce nad tylnym końcem nogi. W skład układu pokarmowego wchodzi gardziel opatrzona tarką, para gruczołów ślinowych, para gru­czołów amylolityoznych (tra­wiących skrobię, niewłaściwie zwanych niekiedy •cukrowymi), przełyk, żołądek, dwupłatowa wątroba i jelito. Serce leży w tyle ciała i składa się z 2 przedsionków i l komory. Krew płynie długą 'aortą z komory .ku przodowi ciała. Układ ner­wowy jest zbudowany z pasm tkanki nerwowej, tworzących obrączkę otoołoprzełykową i 2 pary pasm wzdłużnych, oraz z 3 'par niewielkich zwojów ner­wowych. Funkcje wydalnicze spełnia para nerek. Ch. są roz-dzietoopłciowe. Zamieszkują morza. Przeważająca większość żyje na skalistych wybrzeżach w strefie pływów. Przywierają bardzo silnie do skal umięśnio­ną mogą. Poruszają się nie­zmiernie wolno, zwykle tylko nocą. Żywią się najdrobniej­szymi glonami i osiadłymi zwierzętami, które zeskrobują z powierzchni skał za pomocą tarki. Oderwane od podłoża zginają się w kabłąk, a nie­które .nawet zwijają się w bul­kę osłoniętą wokoło .płytkami muszli. Do ch. zalicza się oko­ło 1000 gatunków współcze­snych. (Tabl. XV). [T.U.]



chlamydomonas (Chlamydomo­nas) — rodzaj pierwotniaków. z rzędu -f-Phytornonadida. Obejmuje gatunki długości

około 15—25 p,m, zaopatrzone w 2 równej długości wici, osa­dzone na przednim końcu cia­ła. Ch. imają po l chloroplaście. Na terenie chloroplastu, wokół ziaren skrobioitwórczych, ma­gazynowana jest skrobia. Na chloroplaście występuje czer­wona plamka (taka sama jak u --^.Euglenida). Wobec tego ch.

Chlamydomonas l — ziarna skrobi; 2 — chloroplast;

3 — jądro; 4 — otoczka celulozo­wa; S — czerwona plamka; 8 — cialko podstawowe wici; 7 — wić

są zdolne do reakcji rucho­wych na bodźce świetlne. Ich podziały wegetatywne odby­wają się w fazie haploidatoej, a wegetatywne komórki należą do jednej z dwóch płci fizjo­logicznych (+ lub —). Kopula­cja ma charakter izogamii i bywa indukowana odpowied­nimi Zimianaitni w środowisku. Pierwszy podział postzygotycz-ny jest podziałem redukcyj­nym. Ch. są obiektem licznych badań genetycznych i bioche­micznych. Występują w wo­dach słodkich. [A.J.K.]

38

chydorus



choanocyty, komórki kołnie-rzykowate — komórki wystę­pujące u -»gąbek, o wydłużo­nym, cylindrycznym kształcie, zaopatrzone w wić otoczoną u nasady wysokim kołnierzykiem plazmowym w postaci lejka. Zadaniem ich jest pobieranie pokarmu. Ch. wyściełają ko­morę ciała gąbek o typie bu­dowy askona, a w typie sy-kona i leukona — jedynie ka­naliki i komory wewnątrz ścianki ciała. Swą budową i funkcjami wyraźnie przypomi­nają wiciowce kołnierzykowate (Choanoflagellata). [J.M.R.]

cbodaczki (Reptantia) pod-rząd stawonogów z rzędu ->-dziesięcionogów. Mają ciało zwykle długości kilku do kil­kunastu centymetrów, u nie­których gatunków do 80 cm, okryte schitynizowanym, mniej lub bardziej zwapniałym pan­cerzem. Jest ono lekko grzbie-towo-brausznie spłaszczone ii zróżnicowane na zwarty gło-wotułów oraz rozmaicie wy-ikształcony odwłok. U -części przedstawicieli odwłok bywa wyraźnie wydłużony i zakoń­czony szerokim wachlarzem ogonowym, u innych lulega dość znacznej redukcji, prze­kształcając się w listek .podwi­nięty pod głowotułów, bądź też ma (postać miękkiego i zazwy­czaj spiralnie skręconego wor­ka. I parę odnóży tułowiowych wieńczą masywne kleszcze. Niektóre gatunki 'mają także drobne szczypce na dalszych odnóżach. Odnóża odwłokowe u ch. uległy redukcji i nie są przystosowane do pływania. U samic przytrzymują one jaja do czasu wylęgu larw (-»-zywi-ków), a u niektórych gatunków — także larwy aż do momentu ich przekształcenia się w osobniki młodociane. Olbrzy­mia większość przedstawicieli

ch. chodzi po dnie lub wspina się na rośliny albo inne przed­mioty 'podwodne. Nieliczne tylteo gatunki izidolne są do pły­wania, jednak i te nie 'oddala­ją isię 'zbytnio od stałych przed­miotów. Należy tu około 6500 gatunków szeroko rozprze­strzenionych, z których więk­szość bytuje w środowisku morskim, szczególnie na płyt­kim idnie mórz tropikalnych. Ch. dzieli się na 4 sekcje: lan-gustowce, rakowce, pustelni-kowce i kraby. [L.Ż.]



Chrysomonadida rząd pier­wotniaków z ipodgromady ->wiciowców roślinnych. Cha­rakteryzuje je posiadanie l lub 2 chloroplastów w kolorze żół­tym, pomarańczowym lub zie­lonożółtym^ w których chloro­fil jest maiskowany przez żółty, specyficzny dla Ch. barwnik chryzochrom. Ch. mają l—3 wici nierównej długości. Nie­które gatunki są zdolne do wy­twarzania inibynóżek. Ch. gro­madzą 'substancje zapasowe w postaci tłuszczy i węglowoda­nu leukozyny. Żyją w wodach słodkich i słonych. Niektóre są kolonijne. Pospolitym przed­stawicielem Ch. w Polsce jest krzewek. [A.J.K.]

chybotka -M-óznonogi.

chydorus (Chydorus) — rodzaj stawonogów z rzędu —^-wiosla-rek. Długość samic nie prze­kracza l mm, samce są tylko nieznacznie mniejsze. Dobrze rozwinięta, w zarysie kulistawa skorupa 'okrywa cały tułów wraz z 5 parami odnóży i czę­ścią 'krępego odwłoka. Charak­terystycznie zaostrzona 'głowa nie jest oddzielona od tułowia. Czulki służą do pływania, lecz są słabo 'rozwinięte, co wiąże się ze stosunkowo mało ruchli­wym trybem życia, ch. (bowiem

ciałko brzeżne

40

41

cypris

chętnie przytwierdzają się do glonów, zwłaszcza nitkowatych, lub też osiadają 'na dnie. W ko­morze lęgowej rozwijają się równocześnie tylho 2 stosunko­wo ogromne jaja. Należy tu około 20 nierzadko kosmopo­litycznych gatunków, zasiedla­jących głównie wody silnie za­rośnięte, nie wyłączając torfia-nek i pól ryżowych. Ch. są bardzo pospolitymi mieszkań­cami naszych wód stojących. Występują w Tatrach do 2200 m n.ip.m,, tj. najwyżej ze wszystkich wioślarek. [L.2.]

ciałko brzeżne -»-ropalium.

CUiophora — podtyp -^pierwo-tniaików. Są reprezentowane przez jedyną gromadę orzęs-ków. [A.J.K.]

Coriarachne depressa — gatu­nek stawonoga z rodziny ukoś-n-ikowatych (.Thomisidae), z podrzędu -^pająków wyższych. Osiąga długość do 6 mm. Ma ciało charakterystycznie spła­szczone, jakby sprasowane, co w połączeniu z ochronnym, brunatnożółtawym ubarwie­niem czyni ją praktycznie nie­widoczną w szczelinach kory sosen, gdzie kryje się i poluje. Wydaje się być ważnym nisz­czycielem podkorowych szkod­ników sosny, ale nie jest to jeszcze udowodnione. Jest pos­polita w całej Polsce. [W.S.]



Coronata, Peromedusidarząd jamochłonów z gromady

->.krażkopławów. Wysoko wy-.klepiony klosz tych meduz

•biega bruzda, poniżej której zwieszają się płaty Brzeżne. 4, '• lub 8 -».ropaliów leży na »rzegu klosza w międzypro-dieniach (miejscach wyznaczo-i.ych przegrodami jamy ga-. tralnej). C. są szeroko rozprze-trzenione. Często cytowanym

przedstawicielem rzędu C. jest głębinowy gatunek Periphylla hyacinthina z Oceanu Indyj­skiego. [Z.S.]



Ctenoplana kowalewskii ga­tunek jamochłona z gromady

-^Tentaculifera. Jej tarczowa-te ciało ma średnicę około 6 mm, jest przejrzyste i za­barwione zielono bądź różowo. Na jej górnej powierzchni wi­dnieją czułki i kilka szeregów blaszek pływoych, których uderzenia powodują pełzanie zwierzęcia, a niekiedy umożli­wiają także oderwanie się od podłoża. W tym ostatnim wy­padku listkowate ciało zgina się wzdłuż Unii środkowej, a jego połowy, zwrócone ku do­łowi, uderzają o siebie jak klapki. C.fc. może również peł­zać po błonce powierzchniowej wody, zwrócona stroną grzbie­tową ku dołowi. Pośrodku grzbietowej strony ciała leży narząd zmysłowy, a naprzeciw niego, po stronie brzusznej — otwór gębowy, prowadzący do żołądka rozgałęziającego się w nieregularny układ kanałów. C.k. występuje w pobliżu Su­matry, została odkryta w 1885, a jej zidentyfikowanie jako żebropława stało się wydarze­niem w zoologii ze względu na nietypową strukturę. Blisko z nią spokrewnione są nieco większe gatunki z rodzaju Coeloplana. [Z.S.]

Cubomedusae, Charybdqidea — rząd jamochłonów z gromady

->welarium). 4 -t-ropalia lezą w promieniach, wyznaczonych Kieszeniami jamy gastralnej, a czułki wyrastają w między -

promieniach, wyznaczonych przez przegrody między tymi Kieszeniami. C. to formy peł­nomorskie, szeroko rozprze­strzenione. Do najbardziej zna­nych ich gatunków należą Charybdea marsupialis z Mo­rza Śródziemnego i Chirodro-pus palmatw z południowego Atlantyku. [Z.S.]

Cyclosa — rodzaj stawonogów z .rodziny -^-krzyźakowatych. Pająki te charakteryzuje obec­ność garbków na cylindrycz­nym odwłoku. Sieci C. można rozpoznać po pionowym szlacz­ku biegnącym przez środek sieci, składającym się głównie ze spowitych w pajęczynę resz­tek owadów. Szlaczek ten ma odwrócić uwagę ewentualnych wrogów od samego pająka, który zwykle tkwi nieruchomo w środku sieci. W lasach so­snowych Polski występują 2 gatunki C. Żyją one poza tym w całym regionie palearktycz-nym, a C. conica również w Ameryce Północnej i Środko­wej. [J.P.]

cyfonautes (cyphonautes)swobodnie pływająca w toni wodnej larwa niektórych ga­tunków -».mszywiołów. Kształt ciała c. jest bardzo zróżnico­wany w zależności od gatun­ku, natomiast ich budowa we­wnętrzna przypomina ->-tro-choforę. Ciało obejmuje o-słonka (skorupka) złożona z 2 często trójkątnych klapek z rogopodobnej substancji orga­nicznej. Narządami ruchu są rzęski. Planktonowy tryb życia (zawieszenie w toni wo­dnej) umożliwia parasolowaty kształt ciała. Przewód po­karmowy funkcjonuje. Pokarm składa się z jednokomórkow­ców i drobnych szczątków or­ganicznych. Faza życia swo­bodnego trwa zwykle kilka

godzin, po czym c. osiada na podłożu, przytwierdzając się narządem czepnym, i rozpoczy­na przeobrażenie, czyli meta­morfozę, opartą na fagocytozie i histolizie wszystkiego, co jest

Cyfonautes

wewnątrz; pozostaje jedynie ektoderma oraz nieco elemen­tów mezenchymy. Ta właśnie ektoderma i szczątki mezen-chymy dają początek młode­mu osobnikowi — zooidowi. Stadium c. jako swobodnie pływającej larwy zwierząt o-siadłych przynosi gatunkowi trojaką korzyść: gromadzi po- • karm w późniejszym życiu nie­dostępny, zapewnia równo­mierne rozsiedlenie na dostęp­nym terytorium i daje szansę rozszerzenia zasięgu występo­wania gatunku. [J.M.R.]



cyklop -*oczlik.

cypris, małżoraczek (Cypris) — rodzaj stawonogów z podgro-mady -*łnałżoraćzków. Długość ciała dochodzi do 3 mm. Sko­rupka brązowawa, owalna luib nieznacznie trójkątna, usiana jest drobnymi brodaweczkami. Widełki ogonowe są dobrze rozwinięte. Należy tu szereg gatunków szeroko rozprzestrze­nionych w wodach słodkich. W Polsce c. należą do najliczniej­szych inałżoraczków w drob­nych, nawet okresowo wysy-

cypris

42

•chających zbiornikach wod­nych. Zasiedlają też strefę brzegową jezior. Najpospolitszy krajowy gatunek Cypris pu-bera rozradza się wyłącznie dzieworodme. [L.Z.]



cypris, larwa cyprysoidalna (cypns) — starsze stadium larwalne -^.wąsonogów. Roz­wija się z pływika. Ma budo­wę dtość .podobną do budowy

-xmałżoraczków, ico wskazuje na bliskie pokrewieństwo tych ostatnich e waśonogami. Ciało c. .otacza dwusteoruipkowa mu­szelka. Czułki zakończone są tzw. gruczołem oemenitowym wytwarzającym wydzielinę, którą larwa przytwierdza się do podłoża przed rozpoczęciem przeobrażenia w postać doro­słą. [L.Z.1

cysta pierwotnl&cza — pierwo­tniak otoczony osłoniła, zwaną ścianką, otoczką lub kapsułką c.p. Osłontea taka (powstaje w wyniku wydzielenia na ze­wnątrz ciała komórki pewnych substancji białkowych, które początkowo mają zwykle ga­laretowatą konsystencję, a póź­niej w środowisku zewnętrz­nym ulegają stwardnieniu, a niekiedy nawet częściowej mi­neralizacji, tworząc sztywną powłokę. Pierwotniaki znajdu­jące się w stanie c.p. (encysto-wane) są więc oddzielone od środowiska zewnętrznego do­datkową, mało przepuszczalną barierą. Otoczka chroni zwie­rzę, ale jednocześnie uniemoż­liwia pobieranie pokarmu. U wielu encystowanych pierwot­niaków obserwuje się obniże­nie tempa przemiany materii. Mogą one w stanie c.p. łatwiej przetrwać wysychanie, prze­marzanie i głodzenie. C.p., któ­re są tworzone w odpowiedzi na złe warunki środowiska, noszą nazwę cyst przetrwalni-

kowych. Inny typ c.p. stanowią cysty rozwojowe, które są ko­niecznym etapem w rozwoju wielu pierwotniaków. Ich naj­częstszym rodzajem są cysty podziałowe, tworzone po okre­sie wzmożonego wzrostu i od­żywiania się komórki, W cy­stach tych zachodzą podziały komórkowe ł dopiero komórki potomne opuszczają kapsułkę c-p. Periodyczne tworzenie cyst po stadium intensywnego od­żywiania się komórki spotyka się szczególnie często u pier­wotniaków pasożytniczych, które tworzą tzw. cysty propa-gacyjne (inwazyjne). Służą one do zarażania kolejnego orga­nizmu żywicielskiego (-*lam-blie, -^-ziarniaki, ->-hurmaczki,

-popalmy). Cysty te, przysto­sowane również do przetrwania niekorzystnych warunków śro­dowiska zewnętrznego, są jed­nocześnie cystami rozwojowy­mi i przetrwalnikowymi. We­wnątrz cyst propagacyjnych zachodzą często podziały ko­mórkowe (ziarniaki, hurmacz-ki). Cysty propagacyjne ziar­niaków i hurmaczków noszą nazwę spór, a proces ich wy­twarzania — ->-sporogonii. U tych ostatnich występuje rów­nież inny rodzaj cyst, zwanych gamełocystami. Gametocystę tworzą 2 osobniki, gamonty, które wytwarzają liczne game­ty. Gamety te następnie kopu-lują wewnątrz kapsułki c.p., co zwiększa szansę ich kontak­tu. Proces uwalniania się pier­wotniaka z c.p. nosi nazwę ekscystacji. [A.J.K.1




1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna