MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona40/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   36   37   38   39   40   41   42   43   ...   50

15 — zewnętrzny pęcherzyk nasienny

359


tasiemiec karłowaty

czepnych. W rozwoju wystę­puje zwykle l żywiciel pośred­ni. Larwami u Cyclophyllidea są: -4-cysticerkoid, ->-cysticer-cus, ^bąblowiec. Do bardziej znanych przedstawicieli Cyclor phyllidea należą: tasiemiec u* zbrojony, tasiemiec nieuzbrojoA ny i tasiemiec bąblowco— wy. [M.S.]

tasiemce wyższe

właściwe.

^tasiemce

tasiemiec bąblowcowy (Eehitio-

cocus granulosus) gatunek płazińca z rzędu Cyclophylli-dea, •z podgromady ->-tasiem-ców właściwych. Osiąga dłu­gość 2—5 •mm. Strobila jego składa się najczęściej z 3 czło­nów. Ostatni, 3 'człon jest naj­dłuższy i zawiera macicę wy­pełnioną jajami. Główka t.b. długości 0,5 mm zaopatrzona jest w 4 przyssawki.! ryjek, na .którym znajduje się 28— —50 haków. Dojrzała forma t.b. występuje w jelicie psa, wilka, szakala, dingo i koflota. Jaja zawierające wewnątrz ->"onko-sferę 'cechuje duża żywotność. W wodzie żyją około 12 dni. W ziemi przy temp. 0°C prze­żywają do 116 dni. Pośrednim żywicielem t.b. są głównie przeżuwacze, a także świnie i czasami konie, osły, muły czy człowiek. Larwy t.b. osiedlają się najczęściej w wątrobie ży­wiciela (pośredniego, przybiera­jąc kształt pęcherzy, które mo­gą np. u człowieka dochodzić do średnicy około 10 cm. Roz­wój larwy jest powolny i zwy­kle 'trwa 10—20, a nieraz na­wet do 30 lat. W miesiąc po zarażeniu tworzą się pod to­rebką łąeznotkankową wątroby guzki o średnicy l mm, a po 5 miesiącach osiągają one około l om średnicy. Bąblowce by­wają znajdowane również w płucach, w jamie brzusznej i

innych narządach wewnętrz­nych. Ich szkodliwość polega na mechanicznym oddziaływa­niu na zarażone narządy oraz na zatruwaniu żywiciela pro­duktami przemiany materii pasożyta. T.b. jest kosmo-politą. (Tabl. VIII). [M..S.1



tasiemiec karłowaty (Hymeno-lepis nana) gatunek płaziń­ca z rzędu Ćyclophyllidea, z podgromady -^tasiemców właś­ciwych, którego głównym ży­wicielem jest człowiek, a poza tym myszy i szczury. Liczba członów waha się od 100 do 800, ale długość całego osob­nika 'nie przekracza zwykle 5 cm. Szerokość 'członów stro-bili jest znacznie większa niż ich długość i wynosi 0,5—l mm. Dojrzałe człony wypełnione są workowatą macicą, w której znajduje się około 140 kulis­tych jaj. Gdy jaja dostaną się do jelita cienkiego gospodarza, wylęgają się z nich -».onko-sfery, które w ciągu 30—40 go­dzin .wnikają 'do kosmków je­litowych, gdzie przekształcają się w -^.cysticerkoidy. Po prze­szło 100 godzinach od momentu wniknięcia 'do kosmikow larwy wypadają do światła jelita, gdzie dojrzewają płciowo. Doj­rzałe osobniki przytwierdzają się do ścianek jelita kulistym skoleksem z krótkim ryjkiem, otoczonym hakami w liczbie 20—27. Jaja opuszczają prze­wód pokarmowy wraz z kałem. Obecnie 'przypuszcza się, że pierwotnie cykl rozwojowy t.k. przebiegał 2 udziałem żywicie­li pośrednich, którymi były stawonogi, a 'dopiero wtórnie wykształcił się cykl przedsta­wiony powyżej (cykl z żywicie­lem pośrednim, w którym roz­wija się cysticerkoid, można odtworzyć eksperymentalnie). T.k. może powodować u żywi­ciela występowanie choroby

tasiemiec kreókowy

zwanej hymenolepidozą, pole­gającej na zakłóceniach czyn­ności trawiennych i zaburze­niach nerwowych. W Polsce spotykany jest u ludzi bardzo rzadko, natomiast częściej u myszy. [M.S.]



tasiemiec kręćkowy (Multiceps multiceps) gatunek płazińca z rzędu Cyclophyllidea, z pod-gromady -^.tasiemców właści­wych. Długość jego ciała wa­ha się od 40 do 100 cm. Doj­rzały płciowo pasożytuje w je­licie cienkim psa i lisa. Jaja rozsiewane są wraz z kałem żywiciela 'ostatecznego po pa­stwisku i jeśli wraz z trawą zostaną zjedzone przez owcę czy innego przeżuwacza, wtedy ->-onikosfery wydostają się z jaj, przebijają ścianki jelita i z krwią lub przez naczynia chłonne dostają się do prawie wszystkich narządów. Dalej rozwijają się te larwy, które zawędrowały do mózgu lub rdzenia kręgowego. Tam po­wstaje następne stadium lar­walne w postaci pęcherzyka, zwane ->cenurusem, na które­go wewnętrznej powierzchni tworzą się liczne (czasami kil­kaset), skierowane do środka skoleksy. Bąbel osiąga pełny rozwój po upływie 2—3 miesię­cy. Przy średnicy dochodzącej do 5 cm wywiera znaczny ucisk na mózg. Powoduje to u zara­żonych zwierząt szereg obja­wów chorobowych, jak niepo­kój, nieskoordynowane ruchy, ruchy maneżowe (kręcenie się w koło) w stronę półkuli móz­gowej opanowanej przez larwę, a nierzadko ślepotę. Gdy paso­żyt umiejscowiony jest w po­bliżu powierzchni czaszki, mo­że nastąpić zanik kości przy­legającej do larwy. W przypad­ku, gdy znajduje się. w móz­gu, zwierzęta charakteryzuje wzmożona pobudliwość oraz

chwiejny chód. Umiejscowienie się pasożyta w rdzeniu kręgo­wym prowadzi zwykle do po­rażenia kończyn tylnych. Nie­zależnie od lokalizacji larwy wszystkie zarażone zwierzęta tracą po pewnym czasie apetyt, chudną, pokładają się lub stoją z opuszczoną głową. Zarażenie kończy się zwykle śmiercią żywiciela pośredniego. Psy za­rażają się, pożerając mózg przeżuwacza z rozwiniętą lar­wą. [M.S.]



tasiemiec nieuzbrojony (Taenia saginata) gatunek płazińca z rzędu Cyclophyllidea, z pod-gromady -i-tasiemców właści­wych. Pasożytuje jako postać dojrzała w jelicie cienkim czło­wieka. Długość jego wynosi 4—12 m, przewyższa więc nie­raz długość przewodu pokar­mowego gospodarza. Skoleks gruszikowatego 'kształtu, o średnicy l—2 mm, pozbawiony jest ryjka i haków, a do ściany jelita przymocowuje się za po­mocą 4 przyssawek. W odróż­nieniu od tasiemca uzbrojonego macica t.n. ma 15—30 i więcej par rozwidlonych na końcu od­gałęzień. Dojrzałe człony odry­wają się pojedynczo i wypeł­zają przez otwór odbytowy żywiciela. Żywicielami pośred­nimi t.n. są przeżuwacze, w których żołądku ze zjedzonych z zanieczyszczoną trawą jaj uwalniają się -»-onkosfery. Te ostatnie przenikają do naczyń krwionośnych i limfatycznych, aby ostatecznie osiedlić się w mięśniach jako ->.wągry. Wą­gry najczęściej osiedlają się w mięśniach przełyku, języka, żuchwy, serca, a także w mięś­niach międzyżebrowych. Cza­sami stwierdza się je w wą­trobie, w płucach, węzłach chłonnych i w mózgu. Człowiek zaraża się jedząc surowe lub nie 'dogotowane czy inie dosma-

tasiemieci uzbrojony

żonę mięso. W -związku z tym t.n. jest szczególnie rozpoiwsze-clmiony w krajach, gdzie mię­so surowe jest chętnie spoży­wane (np. w Etiopii). Po Upływie 2—3 miesięcy od mo­mentu zjedzenia mięsa zarażo­nego wągrami tasiemiec doj­rzewa, a jego strobila może zawierać do 2000 członów. Licz­ba jaj składanych przez tn. w ciągu roku oceniana jest na prawie 600 000 000. Zarówno ta­siemiec uzbrojony, jak i t.n. należą do tasiemców długo­wiecznych. Przypuszcza się, że tasiemce te potrafią przeżyć w jelicie człowieka około 20 lat. Człowiek nie może być żywi­cielem pośrednim t.n. [M.S.]

tasiemiec psi (Dipylidium cani-num) gatunek płazińca, z rzędu CyclophWIidea, z pod-gromady -^tasiemców właści­wych. Należy do najbardziej pospolitych tasiemców psa. Do­konuje czasem masowych in­wazji. Oprócz psa zarażają się nim i inne mięsożerne, jak lis, szakal i kot. Zdarzają się rów­nież zarażenia dzieci. T.p, wy­stępuje w przednim i środko­wym odcinku jelita cienkiego. Strobila ma długość 15—50 cm, a skoleks uzbrojony jest w ry­jek, na którym znajduje się 4—7, a niekiedy większa licz­ba haków. Każdy człon zawiera podwójny komplet narządów rozrodczych. Końcowe człony przybierają kształt ziaren dy­ni. Macica w dojrzałych czło­nach rozpada się na torebki zawierające 3—30 jaj. Odry­wające się od strobili człony wydostają się z kawern bądź czynnie wypełzają w\ okolice odbytu, powodując silny\świąd. Naiwet w wyschniętych czło­nach, przypominających kształ-^ tem ziarna owsa, mogą znaj­dować eię 'nie uszkodzone, żywotne jaja z onkosferami. Cykl rozwojowy przebiega z udziałem jednego żywiciela pośredniego, którym są larwy pcheł pasożytujące na psach lub wszoły. W jamie ciała 'tych bezkręgowców rozwija się sta­dium larwalne, zwane -^ysti-cerkoidem. Ostatecznie wy­kształcone cysticerkoidy, po­łknięte wraz z żywicielem po­średnim przez żywiciela osta­tecznego, dojrzewają w ciągu 2—3 tygodni. Zarażenie tjp. powoduje nieżyt jelita cienikie-go oraz wyniszczenie organiz­mu żywiciela. Oprócz wychu­dzenia może wystąpić podnie­cenie, drgawtei epileptoidalne oraz objawy wścieklianopodob-ne i inne. T.P. 'występuje w Eu­ropie, w Ameryce Północnej, w Chinach i na Filipinach. [M.S.]

tasiemiec uzbrojony, soliter (Taenźa solium) — gatunek płazińca z rzędu Cyclophylli-dea, z podgromady -^-tasiem­ców właściwych. Występuje w jelicie cienkim człowieka. Dłu­gość całej strobili może osiągać 2—8 m, a liczba członów 800— —1000. Na skoleksie o średnicy do l mm znajdują się 4 przy­ssawki i podwodny wieniec ha­ków, umieszczony na terótikim ryjku. W miarę oddalania się od szyjki człony t.u. zmieniają kształt z kwadratowych czło­nów płciowych na' wydłużone człony maciczne. Człony iznaj-dujące się na końcu strobili mają długość dwukrotnie więk­szą niż szerokość. Otwory płcio­we umieszczone są na ogół, na-przemianiegle. Macica biegnie

tasiemiec uzbrojony

wzdłuż głównej osi ciała i w miarę dojrzewania uzyskuje 7—10 rozwidlonych rozgałęzień z każdej strony członu. Może zawierać około 50 000 jaj. Jafia okryte są brązową, grubą sko­rupką i zawierają wewnątrz -».onkosferę o średnicy około w y.m. Człony maciczne odry­wają się od 'strobili w odcin­kach po 5—6 członów i -wraz z teałem wydostają się na ze­wnątrz. Człony te pożerane są przez różne ssaki (m.in. świnie), które są żywicielami pośredni­mi t.u. Człowiek bywa czasem żywicielem pośrednim tego ga­tunku przez spożycie zanieczy­szczonych jajami jarzyn bądź wtedy, kiedy na skutek ru­chów antyperystaltycznych je­lita człony -maciczne dostaną się z jelit do żołądka, co może spowodować uwolnienie się jaj, a z nich onkosfer. U żywiciela" pośredniego onkosfery przedo­stają się przez ścianki żołądka lub jelit do naczyń krwionoś­nych i limfatycznych, a nastę­pnie z krwią 'bądź limfą przez

prawą komorę serca i mały obieg krwi do lewej komory, skąd nadal z krwią roznoszone, są do różnych narządów we­wnętrznych. Osiedlają się naj­częściej w mięśniach i tkance łącznej. Tu larwa traci haczyki embrionalne i przekształca się w -»wągra mającego kształt pęcherzyka długości 15 mm i szerokości 8 m. Wągier t.u. nosi nazwę cysticercus cellulo-sae, a jego zdolność do zaraża­nia utrzymuje się w organizmie świni przez parę lat. Jeśli czło-' wiek zje niedostatecznie ugo­towane, zarażone wągrami mięso, wtedy -w jego żołądku skoleks ulega uwypukleniu, a pęcherzyk rozpuszczeniu. W jelicie cienkim skoleks przy­twierdza się hakami i przy­ssawkami, dając początek stro­bili. Choroba wywołana obec­nością larw t.u. nazywa się cysticerkozą. Dla człowieka groźnie j,sze jest zarażenie się larwami niż formami dorosły­mi. Wągry są szczególnie nie­bezpieczne wtedy, kiedy umie-

tęgoryjęc dwunastniczy

Tasiemiec uzbrojony

A — skoleks; B — con płciowy (l — brodawka płciowa; 2 — prącie w to-i-S^11?"^®11 s ~ P0'11""1.* - nasieniowód; 5 - naczynie wydalni-^“R011.1""" 6 r PSaw.zyri^ądrowe; 7 - macica; ł - trójpła.towy lalnik; 9 — gruczoł MenUw; 10 — żółtntk; n — naczynie wydalnicze podłużne); C — człon maciczny

3zczają się w mózgu, mięśniu sercowym czy oku. Cysticerko-L3. mózgu kończy się zazwyczaj śmiercią. [M.S.]



telsoa ->pancerzowce.

Temnocephala — gromada z , typu —i-płazińców. Są blisko spokrewnione z ->wirkami. Nie przefcraczają 14 mm długości. Mają ciało zupełnie lub czę­ściowo oieurzęsione. Na głowie występują czułki, a w tylnym końcu ciała — narząd .czepny. T. są ektokomensalami słodko-wodnych żółwi, ślimaków, a głównie skorupiaków. Więk­szość z nich występuje w .kra­jach tropikalnych. [T.S.]

temora (Temora longicornis}gatunek stawonoga z podrzędu

--kalanoidów. Ma ciało do 1,5 mm długości, barwy nie­bieskawej, najszersze w przed­niej części, zaopatrzone w bar­dzo długie, 24-czlonowe czułki. Odwłok jest zakończany bardzo długimi widełkami ognowymi. T. — to pospolity imieszfcaniec umiarkowanej i arktycznej strefy północnego Atlantyku. Tam, gdzie występuje groma­dnie, stanowi ważny składnik pokarmu ryb. [L.Ż.]



Tentaculata —>Tentaculifera.

Tentaculifera, Tentaculata, Mi-cropharyngea gromada ja­mochłonów z typu —>-żebropła-wów. Kluczową cechą tej grupy jest występowanie na ich ciele pary czułków (ramion chwyt-nych) i obecność rurkowatej gardzieli. Należy do niej zna­czna większość gatunków że-bropławów, zgrupowanych w 5 rzędach. Najbardziej znane T.

— to przepaska Wenery i Ctenoplana kowalewskii. (Tabl. VII). [Z.S.]



tctrahymcna (Tetrahymena)rodzaj pierwotniaków z pod-gromady —••równorzęsych. 0-beflimuje gatunki, których orzę-sienie stanowią południkowe rzędy rzęsek oraz orzęsienie

Tetrahym&na

l — rzędy .rzęsek; 2 — blonki clo-gębowe; 3 — kieszonka gębowa

przygębowe. To ostatnie znaj­duje się na krawędzi oraz we­wnątrz kieszonki gębowej. Orzęsienie •przygębowe stano­wią 4 .błonki dogębowe, zbu­dowane ze zlepionych rzęsek. T. mają wymiary 40—60 '.im. W dobrych warunkach roz­mnażają się wegetatywnie bar­dzo szybko. Obecnie można je hodować z łatwością na po­żywce bezbakteryjnej o zna­nym składzie chemicznym. Przyczyny te 'złożyły się na to, że t. 'są częstym obiektem ba­dań biochemicznych, fizjologi­cznych i genetycznych. W na­turze różne gatunki t. wystę­pują pospolicie w wodach słodkich z intensywnymi pro­cesami gnilnymi. [A.J.K.]



tęgoryjec dwunastniczy (Ancy-lostoma duodenale) gatunek obleńca z rodziny Ancylosto-

tkanki ^^

matźdae, z gromady ->.nici?ni. Charakteryzuje go silnie roz­winięta torebka gębowa, za­opatrzona w ząbki trące, oraz 2 lancetowate listewki. Jest pasożytem człowieka, goryla, szympansa, świni i niektórych mięsożernych. Jako postać doj­rzała występuje głównie w dwunastnicy i jelicie cienkim. Samiec ma długość 8—11 mm, samica — 10—13 mm. Samica składa w ciągu .doby 30 000 jaj, które z kałem żywiciela wy­dostają się na zewnątrz. Z jaj wylęgają się -»-larwy rabdito-idalne, które przekształcają się w inwazyjne -"-larwy filario-idalne. Mogą one wnikać przez skórę i wtedy odbywają mi­grację przez serce, płuca i tchawicę do przewodu pokar­mowego. Przy zarażeniu do­ustnym larwy ,nie migrują przez płuca, dojrzewając na miejscu w jelicie. T.d. odży­wiają się krwią, powodując znaczny spadek liczby erytro­cytów. Przyczepiają się do bło­ny śluzowej i wysysają krew, powodując powstawanie ranek krwawiących .nawet po odcze­pieniu się pasożytów, które wydzielają substancję przeciw-zakrzepową. Są rozpowszech­nione w strefach o klimacie wilgotnym i 'ciepłym. [M.S.]



tkanki — zespoły komórek o wspólnym pochodzeniu, podob­nej budowie i funkcji. W orga­nizmach zwierzęcych wyróżnia się 4 zasadnicze typy t.: t. na-błonikową, mięśniową, nerwową i łączną. T. nabłonkową, zwaną też nabłonkiem, cechuje ścisłe przyleganie do siebie komórek i nieznaczna ilość substancji międzykomórkowej (kitowej, podstawowej). T. ta pokrywa ciało oraz wyściela światło jam i przewodów we­wnątrz organizmu, wchodząc także w skład wszystkich gru­czołów, gdzie pełni czynności wydzielnicze. T. nabłonkowa dzieli się na nabłonek jedno­warstwowy i wielowarstwowy. Ten ostatni u bezkręgowców nie występuje. Niektóre na­błonki mają wici, rzęski albo wytwarzają nibynóżfci (pseudo-podia) służące do chwytania pokarmu. U licznych bezkrę­gowców nabłonek pokrywowy (naskórek, epiderma) jest po­kryty oskórkiem (kutikulą) sta­nowiącym mniej lub bardziej twardą wydzielinę komórek nabłonkowych. Oskórek u nie­których grup zwierzęcych by­wa inkrustowany, np. przez sole wapnia, substancję o cha­rakterze węglowodanu — c h i-t y n ę lub utwardzone białko — sklerotynę. U dużych nicieni nabłonek pokrywowy tworzy tzw. s y n c y t i u m, tj. zespół licznych komórek, mię­dzy którymi zanikły błony ko­mórkowe. Taki nabłonek po­krywowy łącznie z oskórkiem nosi miano hypodermy. T. mięśniowa składa się z komórek zaopatrzonych we włókieinka kurczliwe. Zespoły tych komórek zwą się mięśnia­mi. Wyróżnia się mięśnie gład­kie i poprzecznie prążkowane. U bezkręgowców występują bądź tylko mięśnie gładkie, bądź (u stawonogów, niektó­rych pierścienic i mięczaków) oba te rodzaje mięśni. Komórki mięśni gładkich u bezkręgow­ców mają kształt wrzeciono­waty lub są rozgałęzione, za­wierają roiofibrille zbudowane z jednorodnej substancji i kur­czą się znacznie wolniej od poprzecznie prążkowanych. Ko­mórki mięśni poprzecznie prąż­kowanych mają charakter syn-cytialny. Są one z reguły wy­dłużone, a ich włółdenka kurczliwe składają się z dwo­jakiego rodzaju substancji, układających się na przemian

po sobie. Substancje te od­miennie załamują światło, a że w sąsiadujących ze sobą włó-kienkach leżą na jednej płasz­czyźnie, dlatego pod mikrosko­pem komórki tej tkanki spra­wiają wrażenie poprzecznie prążkowanych. T. nerwowa składa się z komórek zawiera­jących zawsze włókienka ner­wowe, zwane neurofibrillami, które stanowią struktury pod­pierające cytoplazmę komórek nerwowych i ich wypustek. Ko­mórki nerwowe mają rozmaite kształty i są zaopatrzone w l, 2 lub większą liczbę wypustek. W tym ostatnim przypadku zwykle l z nich jest dłuższa od pozostałych, nosi nazwę neurytu i służy do* przekazy­wania bodźców od jednej fco-mórki nerwowej do drugiej lub do rozmaitych narządów (np. do mięśni czy gruczołów). Po­zostałe wypustki, krótsze, czę­sto silnie rozgałęzione, zwane dendrytami, przyjmują bodźce i przenoszą je do komórki ma­cierzystej. T. łączną cha­rakteryzuje luźne ułożenie ko­mórek i duża ilość substancji międzykomórkowej, w skład której wchodzą u bezkręgow­ców mało elastyczne włókna klejorodne. Jedynie w tzw. miąższu (parenchymie) — t. łącznej występującej u płaziń-ców — substancja kitowa czę­ściowo zanika, komórki na ogół przylegają do siebie i są zwyk­le silnie zwakuolizowane. Po­szczególne typy t. łącznej peł­nią różne funkcje: spajają inne t., tworzą szkielet, unieszkodli­wiają ciała obce i magazynują substancje zapasowe. Prymi­tywną formę t. łącznej stanowi t. galaretowata, -występująca m.in. u gąbek i meduz, gdzie nosi nazwę me'zoglei. Za­wiera ona wodnistą czy śluzo­watą substancję podstawową, w której wypustki komórek



_______________tkanki

tworzą sieć o dużych oczkach. Tak zwana mezenchyma stanowi zespół komórek em­brionalnych tkwiący w sub­stancji międzykomórkowe j, po­wstający dtp. u gąbek i jamo­chłonów z komórek blastoder-my, a u innych zwierząt po gastrulacji z ekto- lub częściej z entodermy <-»-rozwój zarod­ka). T. łącza-ią chrzestną cechu­je twarda, lecz elastyczna substancja międzykomórkowa. Znajdujące się w niej komórki są zwykle zaokrąglone. Ponie­waż 'nie jest unaczyniona, wy­miana materii zachodzi w niej osmotycznie przez substancję podstawową. Pośród bezkrę­gowców występuje tylko u głowonogów. Należącą również do t. łącznych t. kostną spoty­ka się tylko u 'kręgowców. Krew niektórzy autorzy wy­odrębniają jako osobną t., a in­ni traktują jako t. łączną, w której elementy komórkowe pływają w substancji między­komórkowej, zwanej osoczem. U •wistężnlc, pierścienic, szkar-łupni, mięczaków, stawonogów, czulkowców i pogonoforów, słowem u bezkręgowców (z wyjątkiem -»-foronidów) mają­cych układ krążenia, barwniki służące do wymiany gazowej nie znajdują się jak u kręgow­ców w elementach 'komórko­wych krwi, tylko są rozpusz­czone w osoczu. Barwniki te stanowią związki białkowe za­wierające metale i nadają krwi barwę czerwoną (gdy występu­je w nich żelazo) bądź niebie­ską (gdy występuje w nich miedź). W skład krwi wchodzą m.in. sole, których stężenie u bezfcręgowców morskich jest zbliżone do stężenia tychże w wodzie morskiej, a u zwierząt lądowych i słodkowodnych — znacznie od niego mniejsze. U bezkręgowców z zamkniętym układem krwionośnym poza



toczek

krwią występuje jeszcze inna ciecz ustrojowa, która wypeł­nia szczeliny jamy ciała i jest podobna do limfy zwierząt kręgowych. U grup o otwartym układzie krwion'ośinyim płyny te nie są rozdzielone i noszą miano h e m o l i m f y. [T.S.]



toczek ->Phvto-irtonadida. Obejmuje gatunki tworzące kuliste kolonie, w których liczba osobników waha się od 500 'do 50 000, a wymiary całej kolonii od 0,5 .do feilku milimetrów średnicy. Każdy osobnik ma 2 wici równej dłu­gości, stłgmę i wodniczkę tę­tniącą. Ciało ilcomórki okryte jest celulozową ścianką oraz żelowała otoczką. Otoczki po­szczególnych osobników kolonii ściśle przylegają do siebie. T. posiadają zdolność do fotosyn-. tezy i gromadzenia zapasów w postaci skrobi. Wiosną rozwi-

Toczek

l — osobnik na wegetatywnym bie­gunie kolonii; 2 — fragment ścianki kolonii; 3 — kolonia po­tomna we wnętrzu kolonii macie­rzystej; 4 — osobnik na genera-tywnym biegunie kolonii; 5 — ma-krogameta; 6 — mikrogamety; 7 — zygota w celulozowej cyście

jaja się w pierwszą, jeszcze nie zróżnicowaną kolonię w kształ­cie małej kuli, wypełnioną wewnątrz wodą lub żelowatą substancją. Wraz ze wzrostem kolonii odbywa się różnicowa­nie komórek. Na biegunie ge-neratywnym stwierdza się wy­stępowanie nieco większych ko­mórek i mniej aktywnych w fotosyntezie niż na biegunie wegetatywnym. W miarę doj­rzewania kolonii komórki te przekształcają się w gamety. Niektóre gatunki t. mają zdol­ność do wytwarzania gamet męskich i żeńskich przez tę samą kolonię, natomiast inne gatunki są zróżnicowane na kolonie wytwarzające tylko ga­mety męskje 'bądź tytko żeń­skie. Powstanie komórki żeń­skiej — jaja — 'odbywa się u t. przez przekształcenie l ko­mórki pochodzącej z bieguna generatywnego, a plemników — przez wielokrotny, szybki podział l komórki, prowadzący do wytworzenia pęczka 16 dwuwiciowych plemników. Te ostatnie wydostają się z otoczki żelowatej przez jej rozpuszcze­nie, podpływają do jaj i zapład-niają je. U gatunków obuplcio-wych najczęściej plemniki jed­nej kolonii zapładniają jaga innej kolonii, gdyż dojrzewa­nie jaj i plemników w obrębie tej samej kolonii występuje niejednocześnie. Powstała w wyniku zapłodnienia zygota otorbia się i po degeneracji ca­łej holonii opada na dno zbior­nika. Przebywa tam aż do wiosny następnego roku. W swych pierwszych podziałach komórkowych diploidalna zy­gota t. przechodzi podział re­dukcyjny i dlatego osobniki kolonii są haploidalne. Oprócz rozmnażania płciowego wystę­puje u t. rozmnażanie 'beapłcio-we. Otóż grupy bezpłciowych osobników kolonii, zwane go-

toksoplazmy

nidiami, wpuklają się w głąb macierzystej kolonii, następnie odrywają się od pozostałych komórek i wewnątrz ciała ko­lonii wytwarzają małe, potom­ne, zamknięte kolonie wtórne. Każda komórka gonidium roś­nie do wymiarów kilkakrotnie większych od komórek nor­malnych, aby następnie podzie­lić się wielokrotnie. Przypomi­na to ibruzdkowanie jaja zwie­rząt wielokomórkowych. Po wytworzeniu kilku kolonii po­tomnych wewnątrz macierzy­stej kolonii następuje rozerwa­nie jej ścianek, wypłynięcie kolonii potomnych na zewnątrz, a cykl Tozmnażania wegeta­tywnego kolonii rozpoczyna się na nowo. W ten sposób w o-kresie wiosennym rozwija się kilka generacji 'kolonii. Proce­sy wegetatywnego rozwoju ko­lonu t. stały się podstawą do rozważań na itemał dróg po­wstawania i rozwoju organiz­mów wielokomórkowych przez przekształcenie zróżnicowanej kolonii komórek w jeden orga­nizm wielokomórkowy. T. sta­nowią dosyć pospolity składnik planiktonu wód śródlądowych, stojących. Występują w klima­cie chłodnym, umiarkowanym i ciepłym. Najliczniej pojawia­ją się na wiosnę, tworząc masowe skupienia. T. były jed­nymi z pierwszych mikroorga-nilzmów, wykrytych przez Le-euwenhoeka za pomocą mi-krosikopu około 1700 r. [A.J.K.]





1   ...   36   37   38   39   40   41   42   43   ...   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna