MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona41/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   ...   50

toksoplasma (Toa-oplasma gon-dź) — gatunek pierwotniaka z gromady -^toiksoplazm. Paso-żytusje w białych •ciałkach krwi, w układzie lirafatycznym, sia-teczlkowo-firódbłonkowym, pły­nie mózgowo-rdzeniowym i w nabłonku płciowym ptaków i ssaków. Atakuje komórki ży­wiciela w postaci rogalikowa-tych tworów, podobnych do

sporozoitów. Wewnątrz komór­ki żywiciela namnaża się przez kolejne podziały lub przez

-»-schizogonię. Wymiary t. wy­noszą 4—10.Xil—4 p,m. Jej cykl życiowy nie jest całkowicie po­znany. Wiadomo, że t. wytwa­rza trującą substancję dla go­spodarza, tzw. toksotoksynę. Choroba spowodowana przez t. nosi nazwę toksoplazmozy. Po­woduje ona niedokrwistość, uszkodzenia szpiku kostnego, śledziony, wątroby, nerek, go­nad i zatrucie płynu mózgowo-

-rdzeniowego. Zaatakowanie gonad sprowadza uszkodzenie płodu i możliwość poronień. Toksoplazmoza może przebie­gać również bezobjawowo. Przypadki 'zachorowań na tok­soplazmozę różnych żywicieli opisano w rozmaitych strefach geograficznych i klimatycz­nych. [A.J.K.]



toksoplazmy (To-coplasmea) — gromada pierwotniaków z pod-typu ->Gporowców właściwych. Obejmują wewnątrzkomórko­we pasożyty ssaków i ptaków, zdolne do kolejnych podzia­łów na osobniki potomne lub podlegające -t-schizogonii. Ata­kują komórki wielu tkanek i udaje się de hodować w kultu­rach tkankowych. Poruszają się przez ślizganie się i wygi­nanie ciała, natomiast nie wy­twarzają nibynóżek ani wici. Ich budowa, podleganie schizo-gonii oraz fakt, że atakują ko­mórki, pozwala na zaliczenie t. do sporowców właściwych. Nie zbadano dotychczas, czy podle­gają -^gamogonii i -»-sporogo-nii. Wiadomo natomiast, że tworzą cysty lub pseudocysty o wymiarach 20—40 y.m, z wieloma komórkami wegeta­tywnymi wewnątrz. Być może, że owady krwiopijne są ich przenosicielami. U ludzi t. po­wodują rozmaite schorzenia, w

topik

zależności od tego, jaki narząd został przez 'nie zaatakowa­ny. [A.J.K.]

topik (Argv'roneta aąuatica)gatunek stawonoga z rodziny topikowatych (Argyranetidae), z podrzędu -^.pająków wyż­szych — jedyny krajowy gatu­nek pająka spędzający całe życie pod wodą. T. nie różni się ani budową, ani fizjologią od innych pająków, a jego przystosowanie do środowiska wodnego polega "tylko na zmia­nie obyczajów. Oddychanie po­wietrzem atmosferycznym pod wodą umożliwia t. umiejętność pokrywania odwłoka (na któ­rym znajdują się otwory na­rządów oddechowych) specjal­ną otoczką .powietrzną, wyglą­dającą w wodzie jak kropla rtęci. Otoczka ta powstaje przez wciągnięcie do wody ba-nieczki powietrza. Aby tego dokonać, pająk wynurza z wo­dy koniec odwłoka wraz z ką-dziołkami przędnymi i tylnymi nogami, między którymi roz­snuwa plątaninę nici pajęczy­ny, wciąga łę pajęczynę pod wodę, zagarniając nią bańkę powietrza, którą “przylepia" do odwłoka. T. 'zsuwa potem taką banieczkę nogami z od­włoka i uzupełnia mią zapas powietrza w podwodnym dzwo­nie, w którym mieszka "w cie­plejszej porze roku. Podwodny dzwon jest to powłoka 2 paję­czyny wypełniona powietrzem, z otworem u spodu, przycze­piona do roślin wodnych. T. spędź? w nim większość czasu, wysuwając przednią część cia­ła przez otwór na zewnątrz. W tej pozycji czatuje na zdobycz, którą po złapaniu natychmiast wciąga do dzwonu. Nie byłby. w stanie zjeść zdobyczy w wo­dzie, gdyż rozcieńczyłaby ona i spłukała soki trawienne, któ­rymi oblewa zdobycz (jak

wszystkie pająki) dla róż-;

puszczenia pokarmu. T. poluje na larwy jętek i komarów,, ośliczki i rozwielitki, wodopój- l ki, młode kijanki, a nawet na j bardzo drobny narybek. W' okresie godowym t. łączą się l w pary, przy czym samiec bu- ;

duje swój dzwon obok dzwonu samicy, a następnie obydwa gniazda zostają połączone. Ko- f pulacja, składanie jaj, a potem « trwający 45 dni ich rozwój od­bywa się we wnętrzu dzwonu samicy. Samica przez cały czas troskliwie opiekuje się potom­stwem. T. zimuje pod wodą, najczęściej w pustych musz­lach ślimaków, zasnuwając ich otwór pajęczyną. Taki wypeł­niony powietrzem domek pły­wa najczęściej początkowo po powierzchni zbiornika, jednak­że przy spadku temperatury powietrze kurczy się, do musz­li dostaje się nieco wody i obciążona muszla opada na dno, unikając w ten sposób za­marznięcia. Wiosną przy wzro­ście temperatury powietrze rozpręża się, wypychając wodę z muszli, a odciążona muszla wypływa ponownie na powie­rzchnię. Gniazda zimowe t. by­wają unoszone prądem wody, co ułatwia rozszerzanie zasięgu geograficznego tych zwierząt. T. występują pospolicie w ca­łej Polsce w wodach stoją­cych, szczególnie torfowych, oraz w wodach wolno płyną­cych. Preferują wody o boga­tej roślinności, zwłaszcza tam, gdzie powierzchnię pokrywa rzęsa wodna. Poza Polską znaj­duj ą się w prawie całej Euro­pie i na Syberii. T. dają się łatwo hodować w akwariach. Chowając jednak więcej niż jednego it. w 'tym samym 'na­czyniu, należy zapewnić do­stateczną ilość pokarmu, aby uniknąć wzajemnego pożera­nia się. [J.P.]

TABLICA XX. SZKARŁUPN1E

trąbifc

Brodawnik Holocynthia poli-carpia

Liliowiec pierzasty Antedon bifida (R. Buchsbamn i L.J. Milne: Livmg Inverte-brates of the World\

toraczkowce (Thoracica) — rząd stawonogów z podgromady -»-wąsonogów. Obejmują sko­rupiaki osiadłe, przeważnie nie-pasożytnicze. Mają ciało okry­te skorupką i przyrośnięte są do podłoża bezpośrednio (ko­ronka wielorybia, pąkla, weru-ka) bądź też za pośrednictwem grubego, mięsistego trzonka (kaczenica, skalpellum). W ob­rębie skorupki t. usytuowane są stroną brzuszną w kierunku jej otworu. Mają tułów wy­raźnie segmentowany. Należą do organizmów obupłciowych, u których mniej więcej rów­nocześnie dojrzewają plemniki oraz jaja. Wzajemne zapład-nianie się lub samozapłodnienie odbywa się za pośrednictwem długiego biczykowatego prącia. Inkubacja jaj przebiega we­wnątrz skorupki. Z jaja wylę­ga się planktonowy ->-pływik, wyróżniający się obecnością charakterystycznych bocznych wyrostków w przedniej części ciała, zwanych różkami. Po szeregu linień przemienia się on w larwę, zwaną ->-cyprisem, której ciało otacza dwuczęścio­wa, przesycona chityną mu­szelka. Larwa ta ima 6 par dwugałęzistych odnóży pływ-nych, szczątkowe narządy gę­bowe oraz wydłużone czułki I pary, z tarczami (przyssaw­kowymi i gruczołami cemen­towymi u nasady. Za pomocą tych czułków larwa przymoco­wuje się do podłoża. T. przy­twierdzają się •do wszelkich stałych przedmiotów znajdują­cych się w morzu, nie wyłą­czając butelek pływających w wodzie (kaczenica) lub pod­wodnych części kadłubów stat­ków (pąkla). W tym ostatnim przypadku zostaje poważnie znaołejszona szybkość statków, w związku t czym poszukuje się środków zapobiegających przytwierdzaniu się t., np. an-

typorostowych farb, zawiera­jących trujące składniki. Sze­reg gatunków t. osiada wyłą­cznie na ciele określonych zwierząt morskich, zwłaszcza większych krabów, małży i śli­maków. Niektóre gatunki z ro­dzaju skalpellum upodobały sobie nogi dużych kikutnic, a pewne gatunki pąkli i werruk występują wyłącznie na gąb­kach. Znane łez komensale wielorybów (np. koronka wie­lorybia). Rząd t. obejmuje po­nad 600 gatunków rozsiedlo­nych głównie w płytkich, peł-noislonych morzach. Nieliczne gatunki bytują w morzach wy­głodzonych bądź w głębinach oceanicznych do 7000 m. [L.Ż.]

torebki biegunowe

pełzakowate.

>.sporowce •

tornaria -»-jelitodyszce. tratewuik -».jantina.

trąbik (BuccMium) — rodzą} mięczaków z rodziny Buccini-dae, z rzędu -»-jednoprzedsion-kowców. Obejmuje gatunki mające muszlę jajowato-stoż-kowatą, dość grubościenną, z charakterystycznym rysunkiem na powierzchni, złożonym z krzyżujących się żeberek spi­ralnych i poprzecznych. Wyso­kość muszli może przekraczać 10 cm. Dwadzieścia kilka ga­tunków t zamieszkuje pełno-słone morza Arktyki l północ­nej strefy umiarkowanej. Żyją one na różnych rodzajach dna, od brzegu do znacznych głębo­kości. Są aktywnymi i żarłocz­nymi padlinożercami, a w pew­nej mierze także drapieżcami. Największy i najpospolitszy ga­tunek Ł — atlantycki Bucct-num undatum bywa utra­pieniem rybaków łowiących homary i langusty, wyjada bo­wiem z koszy pułapkowych



trąbik

przynętę złożoną z martwych ryb. Poławia go cię jednak tak­że częściowo do spożycia, czę­ściowo zaś jako przynętę na duże ryby. Jego puste muszle są szczególnie często wykorzy­stywane przez kraby -^-pustel-niki, które w pomocnym Atlan­tyku mieszkają niemal wyłą­cznie w muszlach Buccinum undatum. [T.U.]



trąbik —•-trębacz.

trepanc (Stichopus) — rodzaj

szkarłupni z rzędu —>-trepan-gowców. Obejmuje największe gatunki strzykw, rosnące nie­kiedy ido l m długości i 20 cm średnicy. Ciało ich jest kan­ciaste, zróżnicowane na spłasz-.czoną stronę brzuszną z 3 eze-rokimi pasami nóżek amtoula-kralnych oraz silnie wzniesio­ny i ciemniej zabarwiony grzbiet, pokryty dużymi i mniejiszymi, stożkowatymi bro­dawkami. Gębę otacza ponad 20 czulków, z których każdy składa się z cylindrycznej pod­stawy oraz rozszerzonego wie­rzchołka, pokrytego drobnymi wyrostkami. T. liczą około 20 gatunków. Zasiedlają strefy tropikalne i subtropikalne wszystkich oceanów. Większość z nich ma duże znaczenie użyt­kowe, a ich głównymi konsu­mentami są Chińczycy. Naj­bardziej znanymi gatunkami t. są t. japoński i t. ikrótewski. [L.2.]



trepa.ng japoński (Stichopus

jdponicus) gatunek szkarłu-pnia z rodzaju -»-trepanga. Ro­śnie do 40 cm długości. Żyje do 5 lat. Ma barwę zielonkawą lub ciemnobrunatną z wyraźnie jaśniejszą stroną brzuszną. Jest mało ruchliwy. Ulubionym sie­dliskiem t.j. jest dno piaszczy­ste wśród skał. Zasiedlają one płytkie morza ' w pobliżu

37!l


trichodina

Trepanc Japoński

wschodniej Azji na głębokości l—60 m. Stanowią ważny obiekt połowów przemysło­wych. Są poławiane przeważnie przez nurków. Wypatroszone i dobrze wysuszone zawierają 35—52*/» białka. Ich roczne wy­dobycie sięfia około 13000 ton. [L.Ż.]

trepanp królewski (Stichopus regalis) gatunek szkarłupnia , z rodzaju -^-trepanga. Ma bar­wę żółtawobrunatną z czerwo­ną plamą pośrodku strony brzusznej. Jego kanciaste ciało usiane jest białawymi brodaw­kami. Gębę otacza 20 czułków. T.k. żyją na dnie piaszczystym i mulistym, na głębokości 5—

—400 m. Występują w Morzu Śródziemnym. [L.Ż.]



trepangowce {Aspidochirota)rząd , szkarłupni z gromady

-»Btrzykw. Obejmują formy kształtu ogórkowatego, rza­dziej robakowatego, często o dość dobrze wyfcształcon-eij po­deszwie. Na powierzchni ciała widnieją liczne brodawki oraz mnóstwo nóżek arobulakral-nych, zarówno lokomocyjnych, zalkończonych przyssawkami, jak i szczątkowych w postaci kulistawych wypustek. Gębę otaczają liczne nfewciągalne czuiki, (których liczba waha się w granicach 15—30, a najczę­ściej wynosi 20. Do Ł należą gatunki, szeroko rozprzestrze­nione w morzach tropikalnych, subtropikalnych i klimatu umiarkowanego, zwłaszcza re­jonu indopacyfioznego. Wielu przedstawicieli t. (jak np. strzykwy i trepangi) ma duże znaczenie użytkowe. Najwię­cej poławia się trepangów ja­pońskich. [L.2.]



trębacz, trąbik, stentor (Sten-tor) — rodzaj pierwotniaków z rzędu ->.różnorzęsków. Obej­muje liczne gatunki słodko-

Trebacz

l — stopa; 2 — makronukipus; 3 — miloroniukleusy; 4 — wodniczka tętniąca; 5 — cytostom; 6 — pe-rittom; 7 — spirala .dopębowych blonek rzęskowych

wodne. Największe 2 nich osią­gają 1,5 mm •długości. T. są zwykle zielonkawe dzięki obec­ności pod powierzchnią pelli-kuli ziaren pigmentu, zwanego stentoryną. Mają kształt od­wróconego stożka. Na 'biegunie przednim występuje pole gę­bowe otoczone ,/wargą" i spi­ralą dogębowych błonek rzęs­kowych, napędzających po­karm do zagłębionej nieco gę­by (cytostomu). Resztę ciała pokrywają rzędy rzęsek bie­gnące mniej więcej poludniko-

wo. Mikronukleusy są rozpro­szone w cytoplazmie, a ma-kronukleus zwykle ma kształt sznura koralików. Występuje jedna wodniczka tętniąca. Cia­ło t. zdolne jest do skurczów dzięki występowaniu pod pel-IŁkulą podłużnych włókienek kurczliwych. T. mogą przycze­pić się do podłoża za pomocą bieguna tylnego (“stopy") i pę­dzić osiadły tryb życia bądź swobodnie pływać. Odznaczają się wielką zdolnością do rege­neracji. •1/2]6Q część ich ciała może odtworzyć całość, jeśli zawiera bodaj l fragment ma-kronukleusa, mikronukleus i fragment powierzchni komór­ki z rzęskami. T. odżywiają się bakteriami. Są znane z rozmai­tych regionów geograficznych Europy, Azji i obu Ameryk. [A.J.K.]



trichodina (Trichodina) — ro­dzaj (pierwotniaków z podgro-mady —>.wieńcorzęsych. Obej­muje gatunki pasożytujące na rybach, hydrach i niektórych ślimakach. T. mają postać pła­skiego krążka o średnicy 50— —90 ysn lub kapelusza. Górna powierzchnia ciała stanowi tar­czę gębową. Tarczę 'dolną (cze-pną), otoczoną wieńcem rzęsek, wzmacnia wieniec płasko uło­żonych haków. Jest ona całko­wicie płaska i sztywna i może

Trichodina



l — wieniec rzęskowy tarczy czep-nej; 2 — lejek gębowy; 3 — przy-gebowy wieniec rzęMk

Trichonympha

372

373

trochosfera

mocno przylegać do skóry lub nabłonka żywiciela. U ryb t. występują najliczniej na skrze-lach, poruszając się po ich po­wierzchni ruchem ślizgowym. Pokarmem t. są bakterie i ko­mórki nabłonka skrzel. Stopień szkodliwości t. nie został usta­lony. Opisano liczne gatunki tych pasożytów u różnych zwierząt wodnych z rejonu Europy, Azji, Afryki i Amery­ki, zarówno z wód słodkich, jak i słonych. [A.J.K.]

Trichonympha — rodzaj pier­wotniaka, 2 rzędu -»nadwi-ciowców. Siwym wyglądem ze­wnętrznym przypomina -*orzę-ski. Wici tworzą podłużne, południkowe rzędy, równo­miernie pokrywające całe ciało komórki. Jedynie tylna okolica ciała jest naga. Jak się wydaje, powierzchnia ta pełni funkcję chłonną. Komórka T. dzieli się podłużnie. Rzędy wici oraz li­czne pałeczki osiowe są wów­czas równomiernie rozdzielane pomiędzy 2 osobniki potomne. Jądro zawiera pojedynczą lub podwójną liczbę chromosomów. W procesie płciowym biorą udział gamety o haploidalnej liczbie chromosomów, swoim wyglądem przypominające o-sobniki wegetatywne. Gameta męska iest tylko nieco mniej­sza od gamety żeńskiej. Kopu­lacja przebiega w ten sposób, że gameta męska swoją przed­nią częścią ciała wsuwa się w głąb tylnej, nagiej części ga­mety żeńskiej. Po całkowitym pochłonięciu gamety męskiej przez gametę żeńską następuje zlanie się jąder oraz stopniowa resorpcja ciałek bazalnych, wi­ci i pałeczek osiowych gamety męskiej. Brak zróżnicowanych jąder, podłużny podział komór­ki, równomierny podział struk­tur komórkowych oraz tworze­nie gamet to cechy, które

świadczą o tym, że T. są -»-wi-ciowcami, a nie -iorzęskami. [A.J.K.]



tridakna ->'przydacznia.

trienoforus, trójzębiec (Triae-nophorus nodulosus) — gatu­nek plazińca z rzędu PseuUo-phyllidea, z podgromady -^-ta­siemców właściwych. Jest tasiemcem pozbawionym seg-mentacji zewnętrznej. Osiąga około 30 cm długości i około 4 mm szerokości. Jego postać dojrzała pasożytuje w jelicie ryb drapieżnych, a mianowicie szczupaka, sandacza, okonia i łososia. Skoleks uzbrojony jest w 4 charakterystyczne, trój-wierzchołkowe haki i 2 płytkie bruzdy. Żółtniki i liczne pęche­rzyki jądrowe zajmują korową część członów. Krótka, faliście przebiegająca macica otwiera się na stronie brzusznej czło­nów. Pozostałe otwory płciowe znajdują się na krawędzi czło­nów, przy czym wzdłuż całej strobili otwierają się naprze-mianiegle'— raz z prawej, raz z lewej strony. Rozwój t. po­dobny jest do rozwoju -».bruz-dogłOwca szerokiego. Pierw­szym żywicielem pośrednim są oczliki — Cyclops strenuus i Cyclops vicźłius. -*Plerocerkoid rozwija się głównie w wątrobie ryb słodkowodnych. Jest szcze­gólnie szkodliwy dla narybku, który przy silnej -^-inwazji ginie w ciągu kilku dni od chwili zarażenia. (M.S.]

trochofora (trochophora).— sta­dium larwalne morskich pier­ścienic (-»-wieloszczetów i -*si-kwiaków) oraz wielu mięcza­ków (prymitywnych gatunków z gromady -».przodoskrzel-nych). U większości wymienio­nych zwierząt t. jest swobodnie pływającą, pelagiczną larwą, a tylko u nielicznych mięcza­ków pozostaje w osłonkach ja­jowych. T. ma kształt zbliżony do kulistego. Na szczycie ciała znajduje się pęczek rzęsek. Po­nadto równikowe okalają t. 2 wieńce rzęsek, za pomocą któ­rych larwa pływa. Między wieńcami rzęsek znajduje się otwór gębowy, prowadzący do jelita zakończonego odbytem. Tylna część ciała jest nieco wydłużona, U niektórych ga-

Larwy wieloszczetów typu trocho-tory

A—z rodzaju Polygordius (l — otwór gębowy; 2 — odbyt; 3 •-szczytowy pęczek rzęsek; 4 — 2 równikowe wieńce rzęsek); B — i rodzaju Młtraria (l — szczeciny plawne)

tunków budowa t. odbiega nie­co od podanego schematu. Mo­że występować równomierne orzęsienie całego ciała lub za­miast zanikłych rzęsek narzą­dami ruchu są wydłużone l rozszerzone na teońcu szczeciny. W procesie rozwoju wielosz­czetów część tylna t. wydłuża się, a następnie dzieli na pier­ścienie wchodzące w skład cia­ła wieloszczeta. Występowanie t. w rozwoju mięczaków i pier­ścienic świadczy o filogene-tycznym pokrewieństwie tych zwierząt. [M.G.]

trochostera (Trochosphaera) — rodzaj obleńców z gromady ->-wrotków, do którego zali­czane są 2 gatunki: Trocfco-sphaera aeouctorialis oraz Tro-chosphaera solstitialis. Oba ga­tunki charakteryzuje kuliste, pozbawione nogi ciało, otoczone wieńcem rzęsek. Ze względu na kształt ciała i wiele innych cech, upodobniających t. do larwy -»-trochofory, wysunięto hipotezę, że wrotki pochodzą

Trochoslera Trochosphaera aolsti-tlalis l — nerw równikowy; 2 — oczko;

3 — przedgębowy wieniec rzęsek;

4 — czułek grzbietowy; S — jaj­nik; 6 — jelito; 7 — kloaka; 8 — orotonefrydlum; — otwór gębo­wy

trochu

374

S75

tarb«a

od trochoforopodobnych larw niektórych pierścieni. [M.S.]



tr—lHM, aicręp (Trochus) — ro­dzaj mięczaków z rzędu

-».dwuprzedsionkowców. Musz­la t. ma kształt niemal dosko­nałego stożka wysokości 5—

—il5 cm (wyjątkowo do 20 cm), o płaskiej podstawie. Wewnątrz jast rwyłoeona grubą warstwą mi«niącej się pięknie maty perłowej. Otwór muszli zamy­ka cienkie, koliste wieczko z konchioliny. Ltcane gatunki t. zamieszkują wody przybrzeżne niernal wszystkich mórz pełno-ełonych strefy gorącej, ciepłej i umiarkowanej, najliczniejtze jednak i najpiękniejsze eą w rejonie hidopacyficznym. Żyją w różnych środowiskach — na dnie piaszczystym lub karnie-' ni«tym, na skałach l wśród raf koralowych. Niektóre, jak np. Trochus nilotźcus, są poła­wiane na wielką skalę dla po­zyskania masy perłowej na gu-zjki i inne wyroby. Z dużych

Muszla trochuEa



okazów wycinają krajowcy bransolety. Większe gatunki bywają jadane przez ludność miejscową. (Tabl. XVII). [T.U.]

TrombicuHdae — rodzina sta­wonogów z podrzędu -»-Trom-bidiformes, obejmująca liczne gatunki drapieżne i pasoży­tnicze, lądowe i wodne, odzna­czające «ię często charakterys­tycznym aksamitnym, czerwo­nym Ubarwieniem. Należy tu m.in. gatunek Neotrombicula autumnalis, którego larwy ata­kują jesienią człowieka, przy­czepiając się do skóry w okoli­cach stóp i kolan, co powoduje charakterystyczne owędzenie. Spotyka się go również w Pol­sce na podmokłych pastwis­kach. Larwy z rodzaju Lepto-trombidium, którego przedsta­wiciele żyją na Dalekim Wschodzie, pirzenoezą z gryzoni na człowieka jedną z odmian tyfusu. [J.P.]

Trombidlfwmes — podrząd stawonogów z rzędu -^-roztoczy, obejmujący wiele rodzin o zna­czeniu chorobotwórczym i gos­podarczym. Zaliczane <ą tu m.m. wodapójki, przędzioriko-wate i Trombiculidae. [J.P.]

trójzębiec -^trienoforua.

tryloMty {Trilobita) groma­da z typu -^-stawonogów wyod­rębniana niekiedy w osobny podtyp Trilobitomorpha, obej­mująca około 4000 wymarłych gatunków, znanych od okresu kambryjskiego po peranaki. T. uważane są za jedne z najpry­mitywniejszych i mai] wcześniej istniejących łtawonogów w hi-Btorii życia na Ziemi i jako takie stały cię przedmiotem licznych hipotez usiłujących wykazać ich pokrewieństwo z różnymi grupami ttaiwono-gów. Ze wzglądu na masowe wstępowanie w niektórych okresach t. «ą doskonałymi skamielinami przewodnimi, po­mocnymi przy określaniu wie­ku •kał osadowych. Największy znany okaz ma 75 cm długo­ści. Ciało t. podzielone jest poprzecznie na część głowową, tułów i końcową czꜥ zwaną pygidium, a podłuanie — na

część środkową i dwa płaty boczne. Część głowowa, pokry­ta wspólnym pancerzem, skła­da eię z 8 zrośniętych Begmen-1 tów. Płaskie płaty policzkowe przechodzą -w długi, płaski, skierowany iku tyłowi kolec. Na grzbietowej ktrcnae płatów policzkowych -wytępują oczy złożone. Segmenty tułowia u większości t. nie są zrośnięte, w przeciwieństwie do końco­wego odcinka ciała — pygi­dium. Na •tronie brzusznej znajduje cię l para pojedyn­czych czulków, położonych przed otworem gębowym, oraz seria idwugałęzistych, •nie róż­niących się między .sobą nóg — po. l iparze na każdym se­gmencie ciała. Stanowi to bar­dzo 'niski stopień epecjalizacji, gdyż u wszystkich pozostałych stawonogów kilka pierwszych par odnóży jest zwykle prze­kształconych w różine przydatki gębowe, dalsze odnóża ulegają zróżnicowaniu lub zanikowi. Dolne osmioczlonowe ramię dwugałęzistej nogi służyło t. zwykle do marszu, górne, zło­żone ze zmiennej liczby roz­szerzonych członów pokrytych miękkimi wyrostkami, służyło zapewne do wiosłowania oraz pełniło funkcje oddechowe. Oba ramiona osadzone były na wspólnym członie podstawo­wym, zwanym biodrem. T. żyły w morzach, gdzie prowadziły przydenny tryb życia. Szczegó­ły ich biologu nie są nam zna­ne. [J.P.]



trypanocoma -»-świdrowiec.

trzonkooofae (Stylommatopho-ra) rząd mięczaków z pod-gromady -upłucodysznych. Od­znaczają się 2 parami wciągal-nych czulków i oczami poło­żonymi na wierzchołku czuł-ków górnej, większej pary. Żyją na lądzie. Należą do nich

min. rodziny: poczwarówek,

•zfciarek, iwidrzyków, pomro-wów, źlimakowatych, silników, dodebardii, jak równiee pcze-źrotek. [T.U.]

tubipora -t-organecznik. tubularia -^rurkowiec.

tułacz, krabi koń (Ocypoda)rodzaj stawonogów z sekcji

•»-krabów. Obejmuje gatunki mające głowotułów długości do 5 cm, niemal pro»tokątny. Oczy ich są duże, umieszczone na długich słupkach. Zamiesz­kują wilgotny brzeg morski w bliskości wody. Dzień spędzają zazwyczaj w jakiejś jamce, której otwór w godzinach po­łudniowych zamykają wilgo­tnym (piaskiem. O emierzchu wychodzą na cer i uwijają tię ewalwo po wilgotnej plaży w poszukiwaniu martwych lub osłabionych organizmów, wy­rzucanych przez morze .na brzeg. Zaniepokogone chronią Bię chwilowo w morzu lub w swej jamce, którą odnajdują nawet z odległości 200 m. T.typowymi mieszkańcami, a za­razem czyścicielami wszelkich plaż strefy tropikalnej. Obej­mują około 20 gatunków. Nie­które z nich, siedząc w jam­ce, nasadą szczypiec wydają dość często chrapliwe dźwięki, przypominające rechotanie ro­puchy. [L.2.]





1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   ...   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna