MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona42/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   38   39   40   41   42   43   44   45   ...   50

tunika —•-oigłonice.

turban •zla t., wysokość? 3—20 cm, jeat atoekowata, ma Bilnie rozdęty ostatni »kręt i otwór często rozszerzony jak wylot trąbki. Zamyka go grube, wa­pienne wiecz3co. Jego wewnę­trzna powierzchnia jeat płaska,



turbanie

pokryta warstwą ikonchioliny, zwykle brunatna. Wapienna powierzchnia zewnętrzna, czę­sto oryginalnie ukształtowana i ubarwiona, przypomina no­woczesną ceramikę. Wieczka t. nadają się do wyrobu biżuterii, nie ustępując wyglądem .naj­piękniejszym 'kamieniom pół­szlachetnym. Były dawniej 'sto­sowane na pokrywki do ozdob­nych fajek. T. zamieszkują wody przybrzeżne pełnosło-nych mórz gorących i- ciepłych. Żyją przeważnie na skałach oraz na rafach koralowych. Duże gatunki t. są spożywane przez krajowców. (Tabl. XVII). IT.U.]



turbaniee (Cidarw cidaris) — gatunek s-zkarłupnia z rzędu -^urbańców. Ma kuliste, na biegunach nieco spłaszczone ciało o średnicy do 7 cm. Jest uzbrojony w nieliczne, długie grube i chropowate, lecz dość ostro zakończone, łamliwe kolce długości do 14 cm. U ich nasady występują wianuszki krótkich igiełek (drobnych

Turbaniee

kolców). T. łażą na krótkich kolcach wokółgębowych, pod­pierając się po bokach .dłuższy­mi kolcami. Zamieszkują Morze

Śródziemne oraz (przyległe czę­ści Atlantyku pQ Zatokę Bis­kajską na północy, na głębo­kości 30—2000 m. Stanowią ga­tunek łatwy do hodowli akwa-ryjnej. [L.2.]



turbańce (Cidaroidea) rząd z ipodgromady -».jeżowców re­gularnych. Mają ciało drob­nych i średnich rozmiarów, w kształcie spłaszczonej •kuli. Są pokryte nielicznymi, długimi i niezwykle grubymi kolcami oraz maleńkimi, igiełkowatymi kolcami, otaczającymi ich na­sady, gębę i niektóre inne okolice. W przeciwieństwie do pozostałych jeżowców ich cale pole okologębowe pokrywa pancerz, co wiąże się z brakiem skrzel oraz rodzajem pokarmu (na który składają się drobne zwierzęta o twardym szkiele­cie, jak mszywioły, maleńkie mięczaki itp.), miażdżonym przez zęby pozbawione podłuż­nej listewki. Płytki ambula-kralne, znacznie mniejsze od płytek międzyambulakralnych, mają tylko po l parze otwor-ków dla nóżek ambulakral-nych. Do rzędu t. należy ponad 120 gatunków. Są one rozprze­strzenione we wszystkich peł-nosłonych morzach z wyjąt­kiem rejonu strefy arktycz-nej. tL.2.]

tygrzyk paskowany (Argiope

bruennichi) gatunek stawo­noga z rodziny -»-krzyżakowa-tych, jeden z najpiękniejszych naszych pająków. Długość ciała samic dochodzi do 15 mm, a samce osiągają zaledwie kilka milimetrów długości. T.p. od­znacza się sporym, srebrzystym lub złotawym odwłokiem z czarnymi poprzecznymi pasami. Swoje duże, mocne sieci, ozdo­bione charakterystycznym pio­nowym, "wężykowatym wzmoc­nieniem płaszczyzny łownej,

uchowiec

nasłonecznionych, lecz wilgot­nych. W Polsce występuje na zachodzie i południowym wschodzie kraju, poza Polską

— prawie w całej umiarkowa­nej strefie Eurazji. [J.P.]

tyłoskrzelne (Opisthobranchia)

— podgromada mięczaków z gromady -^-ślimaków. Odzna­czają się workiem trzewiowym obróconym wtórnie do położe­nia pierwotnego, tzn. z jamą płaszczową i skrzelami .położo­nymi z tyłu. Są obojnakami. Zamieszkują wyłącznie wody morskie. Dzieli się je na nastę­pujące rzędy: okrytoskrzelne, skrzydłonogie, workojęzykow-ce, dwuklapowce i nagoskrzel-ne. [T.U.]

U

ucho morskie ->.uchowiec.



uchowiec, ucho morskie (Halio-tis) — rodzaj prymitywnych mięczaków z rzędu -»-dwu-przedsionkowców. Obejmuje gatunki o muszli mającej 5— —30 cm długości, niepropor­cjonalnie wielki ostatni skręt i olbrzymi otwór. Ostatni skręt muszli jest przebity na wylot szeregiem otworów, które łą­czą jamę płaszczową ze środo­wiskiem zewnętrznym. Otwo­ry te uważa się za homologicz­ne szczelinom przecinającym muszle belerofonów i pleuro-tomarii. Cechą pierwotną jest obecność 2 skrzel, z których jedmate prawe jest już znacz­nie mniejsze, uwstecznione. Około 70 .gatunków u. zamiesz­kuje wody przybrzeżne mórz strefy igorąceg, ciepłej i umiar­kowane!), zwłaszcza obszaru indopacyficznego. Nie ma ich u atlantyckich brzegów Ame­ryki. Żyją na dnie skalSiatym, do którego przywierają z ogromną siłą za pomocą szero­kiej nogi. Są dość pospolite, miejscami poławiane w dużych

Muszla uchowoa A — od strony grzbietowej;

od Btrony brzusznel

uba

378

3T9

kład pokarmowy

ilościach i wy»6ko cenione jako przyBmak. Muszle u. mają gru­bą warstwę mieniącej się pięk-nie masy perłowej. Są chętnie kolekcjonowane i sporządza się z nich ozdoby. [T.U.]

uka -»akrzyipek.

układ krążenia — układ narzą­dów roznoszący 'po organizmie tlen, pokarm i produkty gru­czołów •dokrewnych, pośredni­czący w odprowadzaniu wy­tworów przemiany materii, stanowiący siedlisko komórek pełzakowatych niszczących cia­ła obce i wytwarzający ciała odpornościowe. U jamochło­nów i wielu płazińców zastę­puje go układ gastro-wasku-larny (-»-układ pokarmowy), a u większości obleńców — ciecz pierwotnej jamy ciała bądź parenchyma (-^tkanki). Pozo­stałe wyżej uorganizowane bezkręgowce mają u.k., przy czym u niektórych pierścienic, u stawonogów i mięczaków jest on otwarty, tzn. hemolimfa krąży w nim zarówno w na­czyniach, jak i w szczelinach jamy ciała, a u wstężniaków, większości pierścienic, u szkar-iupni, bezczaszkowców i osło­nie jest zamknięty, krew bo­wiem nie opuszcza jego naczyń. Ruch krwi czy hemolimfy za­chodzi dzięki pulsowaniu nie­których przewodów (np. u dżdżownic) lub centralnego na­rządu, serca, położonego u bez­kręgowców zawsze po stronie grzbietowej. Serce ma kształt cewki (np. u stawonogów) za­opatrzonej w otworki (ostia), przez które hemolimfa przeni­ka do serca z jamy ciała lub woreczka podzielonego n*i czę-ici (np. u mięczaków). [T.S.]

układ aerwowy — układ na­rządów służący do percepcji bodźców i ich przewodzenia do

narządów wykonawczych (ef aktorów). U najprymityw­niejszych tkankowców, t j. gą­bek, u.n. brak. U pozostałych tkankowców istnieje u.n. roz­siany, scentralizowany lub oba te układy występują razem. W układzie rozsianym rozproszone komórki nerwowe stykają się ze isobą wypustka­mi na kształt sieci. Tego ro­dzaju u.'n. mają'jedynie polipy jamochłonów. U meduz i wszy­stkich innych 'wyżej uorganizo-wanych zwierząt towarzyszy cm scentralizowanemu u. n. Ten ostatni tworzy U meduz pierścień nerwowy wo­kół brzegu 'parasola- U płaziń-c6w, obleńców i prymitywniej -szych mięczaków składa się ze skupiska komórek nerwowych (zwojów nerwowych), znajdu­jących się w przedniej części ciała, i biegnących wzdłuż ciała 2 lub kiliku pni 'nerwowych, na ogól .powiązanych poprzeczny­mi spoidłami. Jest to tzw. układ pasmowy. U pier­ścienic scentralizowany u.n, zwany u. n. drabinko­wym, tworzy większe zwoje nerwowe w okolicy głowowej oraz po parze mniejszych zwo­jów w każdym segmencie cia­ła, połączonych podłużnymi ł poprzecznymi spoidłami. Ten typ urn. ulega u stawonogów i mięczaków modyfikacji pole­gającej na zbliżeniu się do siebie lub zmniejszeniu się liczby zwojów 'przez zlanie się ich ze sobą. U iszkarłupni scen­tralizowany u.n. wkłada się z 3 części leżących na różnych po­ziomach. Każda z nich ma pierścień okołoprzełykowy, od którego odchodzą promieniście pnie nerwowe. U b«zczaszkow-ców centralna część u.n. prze­biega po stronie erzbietoweij w połtaci dToanej wewnątrz cew­ki, kończącej *ię w przednim końcu ciała pęcherzykitm móz­gowym. Stąd układ ten zwie się układem cewkowym. Od tych głównych części u.n. odchodzą liczne gałązki ner­wów obwodowych. [T.S.]



układ oddechowy — układ na­rządów służący do pobierania tlenu i wydalania' z ustroju dwutlenku węgla. U gąbek, jamochłonów, większości pier­ścienic i niektórych drobnych stawonogów ta wymiana gazów zachodzi wyłącznie przez po­wierzchnię ciała. U (pozostałych griip tkankowców, choć oddy­chanie skórne 'pełni u nich na­dal dość ważną rolę, wykształ­cają się narządy oddechowe w postaci skrzel, skrzelotchawek, tchawek, płucotchawefc lub płuc. Skrzel a służą do po­bierania tlenu w wodzie. Są to cienkościenne, bogato unaczy-nione płaty skórne. U wielo-szczetów występują na para-podiach, u skorupiaków na od­nóżach bądź też całe odnóża funkcjonują u nich jako narzą­dy oddechowe. Małże mają skrzela o strukturze sieci, a pozostałe mięczaki skrzelódysz-ne — zwykle iskrzeila grzebyko-wate, umieszczone w jamie płaszczowej. U ślimaków lądo­wych i u większości słodko-wodnych ckrzela ulegają re­dukcji, a zamiast nich po­wstaje jama oddechowa w ściance płaszcza, zwana płu­cem skórnym. Skrze-lotchawki stanowią narzą­dy oddechowe tych larw owa­dów, które żyją w wodzie. Mają postać cienkościennych, blasz-kowatych lub nitkowatych wy­rostków na odwłoku, w któ­rych wnętrzu rozgałęziają się tchawki. Tchawki służą tu do rozprowadzania po ciele powietrza, pobieranego za po­średnictwem wyrostków skór­nych, Występujące, u owadów i pajęczaików •tchawki są to sil­nie rozgałęziające cię rurki o ściankach wzmocnionych chi-tyną, otwierające się na ze­wnątrz otworkami, zwanymi przetch l Inkami. Prze-tchlinki bywają zaopatrzone w mechanizm zamykający, któ­ry (każdorazowo dopuszcza do organizmu optymalną ilość po­wietrza, zależną od aktualnego zapotrzebowania na tlen. Przy znaczneg aktywności owada, zwłaszcza w czasie lotu, uru­chamia się mechanizm wenty­lacyjny. Wówczaa niektóre mięśnie, kurcząc się, zmniej­szają światło tchawek, a tym samym wypychają powietrze z kanałów itchawkowych, które przy rozkurczu mięśni dzięki swej elastyczności wypełniają się powietrzem •z powrotem. Pajęczaki oddychają tchawka-mi, płucatchawkami bądź ma­ją oba te rodzaje narządów. Płucotchawki w liczbie l—4 par znajdują cię w od-włolku i zaczynają się prze-tchlinkaimi prowadzącymi do jamek podzielonych blaczko-watymi przegrodami, w któ­rych zachodzi dyfuzja gazów. U większości szkarłupni funk­cjonują skrzela, a u niektórych, mianowicie u strzykw, tzw. płuca wodne. Te ostatnie maga postać drzewiasto rozga­łęzionych rurek, ttanowiących uwypuklenie gelita końcowego do jamy ciała, i uchodzą do Idoaki. Bezczaazkowce i osło-nice oddychają aterzelatni u-tworzonymi (przez przednią część przewodu pokarmoweigo, przebitą szczelinami skrzelo-wymi. U pasożytów spośród przywr i nicieni oraz u tasiem­ców i kolcogłowów brak u.o. i w związku z tym zachodzi u nich oddychanie beztlenowe. [T.S.]

układ Pokarmowy, układ tra-wiemny — układ narządów

układ rozrodczy

380 l


381

układ ruchowy

służący do pobierania, rozdrab­niania, przerabiania chemicz­nego, wchłaniania oraz wyda­lania resztek nie strawionego pokarmu. U wielu zwierzęcych form pasożytniczych u.p. nie występuje, a pokarm bywa chłonięty osmotycznie całą po­wierzchnią ciała bądź przez niektóre jego części. Trawienie odbywa się w takim wypadku wewnątrzkomórkowe, podob­nie jak u gąbek. U tych osta­tnich woda wnikająca przez pory do kanalików, a stąd do lamy paragastralnej (co od­bywa się -dzięki ruchom wici komórek kołnierzyk owych wy­ścielających wnętrze ciała), wycieka przez otwór wyrzu­towy (Olskulum) na zewnątrz. Niesione z prądem wody czą­stki pokarmowe są wyławiane przez komórki kołnierzykowe za pomocą nibynóżek i trawio­ne przez te komórki. Substan­cje pokarmowe 'są dalej prze­kazywane pełzakowatym ko­mórkom mezoglei i za ich po­średnictwem rozprowadzane po całym organizmie. U jamo­chłonów i u części płazińców u,p. ma postać worka lub rury prostej .albo rozgałęzionej, wy­posażonej w l tylko otwór bę­dący zarazem otworem gębo­wym i odbytowym. W przy­padku gdy układ ten się roz­gałęzia, nosi miano układu naczyniowo-pokarmo-w e g o (gastro-waskularnego), ponieważ służy jednocześnie do trawienia i rozprowadzania pokarmu po ciele. Trawienie jest tu częściowo wewnątrzko-mórteowe, a częściowo pozako-mórkowe (zewnątrzkomórko-we). To ostatnie odbywa się w świetle przewodu pokarmowe­go dzięki enzymom wydziela­nym przez jego ścianki. Po­cząwszy od obleńców u.p. jest już z reguły zaopatrzony w 2 otwory — gębowy i odbytowy

(jednak brak tego ostatniego u niektórych szkarłupni) i zacho­dzi w nim trawienie wyłącznie zewnątrzkomórkowe. U wielu grup zwierzęcych u.p. różnicuje się na odrębne morfologicznie i czynnościowo odcinki, jak ja­ma gębowa, gardziel, przełyk, żołądek i jelito. Pojawiają się też gruczoły trawienne — śli-nianki, wątroba (np. u mięcza­ków) czy wątrobo-trzuska (u skorupiaków). [T.S.]

układ rozrodczy — układ na­rządów służących celowi roz­rodu. Narządami wytwarzają­cymi komórki rozrodcze są gruczoły rozrodcze (gonady). W gonadach żeńskich (jajni­kach) powstają jaja, a w go­nadach męskich (jądrach) — plemniki. U organizmów obu-płciowych (hermafrodytów, obojnaków) występują bądź oba te typy gonad, 'bądź l gru­czoł obojnaczy. Prócz gonad w sikład u.r. wchodzą przewo­dy wyprowadzające (komórki rozrodcze (w u.r. żeńskim jajo--wody, a w uj", męskim nasie-niowody), a często także dodat­kowe gruczoły płciowe oraz narządy kopulacyjne. U jamo­chłonów i bezczaszkowców rozwijają się tylko gonady. Komórki rozrodcze wydostają się z nich do wody bezpośred­nio przez ściankę ciała lub (u niektórych jamochłonów) przez jamę gastralną. U płazińców u.r. męski składa się z jąder, kanalików nasiennych ucho­dzących do nasieniowodu, z na-sieniowodu oraz kanału wy­tryskowego przebiegającego w prąciu. W skład żeńskiego u.r. wchodzą jajniki, jajowody, ma­cica (w której gromadzą się zapłodnione jaja) oraz gruczo­ły •dodatkowe — żółtniki (wraz z przewodami) i ootyp. W żół-tnikach powstają komórki żół­tkowe, które przechodząc do

ootypu otaczają zapładniane tam jaja i stanowią ich mate­riał odżywczy. Ścianki ootypu wydzielają substancję tworzącą skorupki jajowe. Płazińce są przeważnie obojnakami. Roz-dzielnopłciowość występuje u obleńców. Ich samce mają nit­kowate, zwykle pojedyncze ją­dro, przechodzące w nasienio-wód kończący się przewodem wytryskowym. Jako narząd kopulacyjny funkcjonują u wielu gatunków szczecinki (spżculae) występujące zwykle w liczbie 2 i znajdujące się w okolicy steku, do którego ucho­dzi przewód wytryskowy. Sa­mice obleńców mają zwykle parzyste, nitkowate jajniki i jajowody. Od jajowodów od­chodzi macica przechodząca w pochwę, której ujście znajduje się zawsze po stronie brzusz­nej, na ogół mniej więcej po­środku ciała. Pierścienice są rozdzielnopłciowe (większość wieloszczetów) lub obupłciowę (niektóre wieloszczety, skąpo-szczety i pijawki). U skąpo-szczetów występują zbiorniki nasienne służące do przecho­wywania nasienia partnera po zaplemnieniu. U niektórych pierścienic produkty płciowe są wyprowadzane przez metane-fridia. Mięczaki są rozdzielno­płciowe lub obupłciowę. Ma­ją l lub 2 gonady. U form prymitywniejszych produkty płciowe wydostają się przez narządy wydalnicze. Większość mięczaków ma jednak u.r. bardzo skomplikowany, doty­czy to zwłaszcza form herma-frodytycznych. U wielu oboj-naków prócz gruczołu obojna-czego, przewodu obojnaczego, nasieniowodu, prącia, jajowo­du, macicy i pochwy wystę­puje szereg gruczołów dodat­kowych i urządzenia pomocni­cze. Na przykład w pobliżu ujścia nasieniowodu do prącia

może znajdować się biczyko-waty wyrostek (flagellum), wy­twarzający wydzielinę otacza­jącą plemniki tuż przed kopu­lacją. Do pochwy uchodzą nie­kiedy taw. igruczoly palcowate (śluzowe) oraz l—4 dodatko­wych narządów kopulacyjnych, zwanych woreczkami strzałki miłosnej. Zawarte w tych wo­reczkach strzałki wbijają się w ciało kopulujących partne­rów (którzy zapładniają się nawzajem). Stawonogi są z re­guły rozdzielnopłciowe; jedynie u nielicznych skorupiaków zdarza się hermafrodytyzm. U tych ostatnich gonady roz­mieszczone są w odwłoku bądź W różnych częściach tułowia, natomiast u owadów i pajęcza-ków — tylko w odwłoku. Jako narządy kopulacyjne samców stawonogów funkcjonują zmo­dyfikowane odnóża. Szkarłup-nie, zwykle rozdzielnopłciowe, mają z wyjątkiem strzykw pro­mieniście ułożone gonady, od których odchodzą przewody wyprowadzające. [T.S.]

układ ruchowy — układ na­rządów obejmujący czynne na­rządy ruchu, itj. mięśnie, oraz szkielet spełniający przy poru­szaniu się rolę bierną. U tkan­kowców takich jak wirki i u wielu larw aparat ruchowy stanowią wici luo rzęski. U ja­mochłonów funkcje ruchowe pełnią komórki nabłonkowo--mięśniowe. U dalszych typów zwierzęcych wykształcają się mięśnie. Zwierzęta beziszkiele-towe, jak płazińce, obleńce, kolcogłowy i. pierścienice, ma­ją mięśnie zrośnięte z nabłon­kiem, tworzące z 'nim wór skórno-mięśniowy. U tkankow­ców wyposażonych w szkielet istnieją mięśnie szkieletowe, tj. mięśnie o stałych punktach przyczepu. Szkielet etanowi rusztowanie ciała bądź zapew-

aklad trawienny

3fi2

nią jego ochronę, otaczając miękkie tkanki. Wyróżnia się takielety zewnętrzne i wewnę­trzne. Szkielety •wewnętrzne zbudowane z włókien spongi-nowych (tj. z substancji orga-niczneij o składzie chemicznym podobnym do rogu), z igieł wa­piennych lub ikrzemionikowych mają gąbki. Silnie rozwinięte, wapienne szkielety wewnętrz­ne, zewnętrzne lub Oba te ro­dzaje szkieletów występują u korali. Stawonogi, małże oraz większość ślimaków mają szkielet zewnętrzny. U tych pierwszych stanowi go zgru­biała, silnie schitynizowana warstwa osikórka, a u ślima­ków i małży — powstała z wy­dzieliny płaszcza muszla wa­pienna, pokryta od zewnątrz sutostancją organiczną (kon-chioliną). Szkielet zewnętrzny w kształcie muszli mają •też głowonogi czterosikrzelne, nato­miast giowonogi dwu&krzelne posiadają szkielet wewnętrzny wykształcony w formie płytki wapienned lub rogowej. U większości głowonogów dwu-skrzelnych występuje ponadto chrzestna torebka głowowa, służąca do ochrony mózgu. U szkarłupni szkielet złożony z wapiennych płytek znajduje się między nabłonkiem a warstwą łącznotkankową skóry, a po­nadto (u wężowideł) — w czę­ści centralnej ramion, gdzie składa się z wapiennych czło­nów, zwanych kręgami. U bez-czaszkowców i larw osłonie szkielet wewnętrzny tworzy pręcik ze swoistej tkanki, zwa­ny struną grzbietową. [T.S.]



układ trawienny

karmowy.


>-uklad po­dkład wydalniczy (nefrydial-ny) — układ 'narządów służą­cych do wychwytywania, za­gęszczania i wydalania końco­wych płynnych produktów przemiany materii oraz do re­gulowania w ustroju ciśnienia osmotycznego. Wydaliny bywa­ją zwykle usuwane na ze­wnątrz, lecz niekiedy odkładają się w organizmie bądź w po­staci rozproszonej, bądź w sku­pionej w określonych narzą­dach, np. u skąposzczetów, rzadziej u wieloszczetów, w tzw. komórikach chloragogen-nych, otaczających przewód pokarmowy i niektóre naczy­nia (krwionośne. U jamochło­nów pozbywanie się wydalin zachodzi bezpośrednio przez komórki enłodermy do jamy gastralnej. U-płazińców i wię­kszości obleńców istnieje już u.w., zwany protonefry-dialnym. Sfcłada się on z tzw. ikomórefe płomykowych zbierających produkty prze­miany materii z cieczy ustro­jowej, od których prowadzą kanaliki łączące się z szerszy­mi kanałami, uchodzącymi na zewnątrz. Od komórek płomy­kowych biegną wzdłuż kanali­ków pęczki rzęsek pozostają­cych w stałym ruchu, które powodują przepływ wydalin. U niektórych obleńców, np. u glisit, do wydalania służą tzw. komórki olbrzymie, przekształ­cone w kanały rozciągające się wzdłuż ciała i zaopatrzone w przewody wyprowadzające. U pierścienic tzw. m e t a n e-f r y d i a l n y u. w. składa się z pary urzęsionych lejków, umieszczonych w każdym pier­ścieniu, i odchodzących od nich krętych kanalików uchodzą­cych na zewnątrz zawsze w pierścieniu następnym. Według typu metanefrydialnego (jak­kolwiek zmodyfikowanego) zbudowane są także narządy wydalnicze steorupiaików i mię­czaków. U owadów i pajęcza-ków u.w. ma postać rurek uchodzących do jelita, zwanych

3a»


Bkwiały

cewkami Malpighiego. U szkarłupni rolę u.w. spełnia układ wodny oraz a m e-b o c y t y, które gromadzą w sobie wydaliny. U żachw wy­daliny pozostają w ustroju, gdzie są magazynowane w po­jedynczych komórkach lub w zespołach komórełk mezenchy-my. U bezczaszkowców narzą­dy wydalnicze składające się z zespołów komórek, zwanych sole nocy tam i, chłoną zbędnie substancje z krwi i wy­dalają je do jamy okołoskrze-Iowej. [T.S.]



nkoinik (Thomisus onustus)gatunek stawonoga z rodziny ukośnikowatych (Thomisidae), z podrzędu -•-pająków wyż­szych. Jest pająkiem długości do 7 mm, o trójkątnym odwło­ku. Ma zielonkawą, żółtą lub różową barwę ciała. Przejawia zdolność do zmiany ubarwie­nia w zależności od podłoża podobnie jak pokrewny mu -•-kwietnik. U. nie buduje sieci łownych. Spotkać go można w ciepłych, dobrze nasłonecznio-

Ukoinik


nych miegscach na kwiatach, gdzie siedząc nieruchomo cza­tuje na 'pszczoły i inne owady. Dysponuje prawdopodobnie stosunkowo silnym jadem, gdyż ukąszona pszczoła, choć znacz­nie większa od u., ginie na­tychmiast, nie zdążywszy zro­bić użytku z żądła. U. jest ga­tunkiem południowoeuropeja-kim, w Polsce rzadko •poty­kanym. IW.S.]

ukwteł koński (.Actinia equinu) — gatunek jamochłona z, rzę­du -9-ukwiałów. Polip może osiągać wysokość około 7 cm. Ubarwiony jest przeważnie purpurowo, niekiedy brunatno-czerwono, żółtawo bądź zielo­no. Wokół otworu gębowego występują 192 czułki w 6 okół-kach. U.k. żyje często w stre­fie przyboju i w strefie pły-wów, kurcząc się mocno i cho­wając czułki podczas odpływu. Jest wytrzymały na wysycha­nie. Żywi się drobnymi zwie­rzętami (rybami, skorupiakami itd.), które poraża parzydełka­mi. Mię występuje nigdy w du­żym zagęszczeniu, zachowując dystans osobniczy, wywalcza­ny aktywnie. Jest to najpospo­litszy 'wśród ukwiałów i sze­roko rozprzestrzeniony gatu­nek, łatwy w hodowli akwario­wej. [Z.S.]

ukwialy (Actmiana) — rząd jamochłonów z podgromady -(•koralowców sześciopromien-nych. Żyją pojedynczo, osiąga­jąc niekiedy duże rozmiary (do 1,5 m średnicy). Nie wytwarza­ją szlkieletu wewnętrznego, a jedna tylko, głębinowa, o»ia-dła rodzina Galatheanthemidae produkuje twardą kutikularną osłonę, obejmującą robakowate ciało polipa. Do (podłoża polipy przytwierdzają się tzw. podesz­wą, fctóra zazwyczaj może się po nim przesuwać. Ich ubar­wienie bywa bardzo żywe, w wyraźne desenie. Występują nawet w strefie otchlannej. We wnętrzu jamy chłonąco-tra-wiącej występują przegrody w liczbie 6 par lub jej wielokro­tności, znacznie rzadziej 8 bądź,



urąbek

10 par. CzuHd, jeśli są liczne, rozmieszczone bywają w okół-kach, z których kaady składa się z czułków godnego rodzaju, mogących znacznie różnić się od czułków sąsiedniego .pier­ścienia. Oprócz .nici mezente-rialnych, tworzących się na wolnych krawędziach przegród, bogatych w gruczoły i parzy­dełka, 'u niektórych gatunków występują innelgo typu nici — akoncja — wyrzucane w celach obronnych na zewnątrz przez otwór gębowy 'bądź otwory istniejące u u. w ścianie ciała. Akoncja są szczególnie bogate w parzydełka. Umięśnienie u. jest wysoko rozwinięte, zbudo­wane z włókien okrężnych, wzdłużnych i radialnych (wo­kół otworu gębowego). Układ nerwowy składa się z rozprze­strzenionej po całym ciele sieci ektodermalnej i z ubogiej sieci entodermalnej, umiejscowionej w przegrodach; 'szczególnie do­brze unerwione są czułki i płytka gębowa. U. żywią się zwierzętami, które pokonują parzydełkami i wciągają czuł-kami do jamy gastralnej, bądź napędzają rzęskami ku otwo­rowi ustnemu zawiesinę czą­stek organicznych. Bardzo rzadko rozinnażają się przez pączkowanie, podział .poprzecz­ny znany jest tylko u rodzaju Gonactinia (mającego do 3 mm długości), natomiast częściej występuje podział podłużny. Jednak podstawowym sposo­bem rozrodu u. jest rozmnaża­nie ipłciowe. Gamety są pocho­dzenia entodermalnego, za­płodnienie bywa zewnętrzne albo wewnętrzne, a u pewnych gatunków występuje opieka naid ipotoimstweirn, które przez ' jakiś •czas przebywa na ciele matki. Zdolności regeneracyj-,'ne u. są znaczne. W rozwoju, jak u wszystkich koralowców, brak stadium meduzy. Więk­szość u. jest rozdzielnopłciowa. Niektóre żyją w symbiozie z innymi zwierzętami (kraby, ryby). Poznano ponad 100 ga­tunków u. Do najbardziej zna­nych gatunków należy m.in. u. koński. (Tabl. VI). [Z.S.]





1   ...   38   39   40   41   42   43   44   45   ...   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna