MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona47/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   42   43   44   45   46   47   48   49   50

zagrzebka (Bithynia) — rodzaj mięczaków z rodziny —-wodo-żyfkowatych. Obejmuje gatun­ki mające muszlę stożkowato-

-jajowatą, rzadko osiągającą 18 mm wysokości. Otwór mu­szli zamyka wieczko. Z. żyją w różnych typach słodkich wód tlizinnych, unikają silnego prą­du, lubią miejsca muliste, obfitujące w roślinność. W Polsce występują 2 gatunki z. różniące się kształtem muszli. Pospolitsza z. pospolita (Bithy­nia tentaculata) ma skręty ma­ło wypukłe, szwy płytkie i o-twór muszli owalny, rzadsza zaś z. sklepiona •(.Bithynia lea-chi) odznacza się skrętami wy­pukłymi, ^głębokimi szwami, jak również kolistym otworem muszli. [T.U.]



zając morski —.aplyzja.

zaleszczotki (Pseudoscorpiowes)

— rząd stawonogów z gromady

—-pajęczaków. Największy zna­ny gatunek z tej grupy docho­dzi do 12 mm długości, na ogół jednak długość ciała waha się w granicach 2—4 mm. Z. moż­na rozpoznać od pierwszego spojrzenia po wielkich szczyp­cach na końcu nogogłaszczków, bardzo podobnych do szczypiec skorpionów — stąd ich nauko­wa nazwa “niby-skorpiony". W odróżnieniu od —-skorpionów z. mają odwłok szeroki, tępo za­kończony, pozbawiany zaod-włoka z gruczołem i kolcem jadowym. Ciało z. jest spła­szczone grzbietowo-brzusznie, głowotułów pokryty jednoli­tym pancerzem, natomiast odwłok ma dobrze zachowaną zewnętrzną segmentację z wyraźnymi płytkami tergitów VII—XVII. Na ruchomym członie dwuczłonowych szczę-koczułków, opatrzonych szczy­pcami, znajduje się otwór gruczołu przędnego, produ­kującego rodzaj pajęczyny służącej do wyściełania gniaz­da. Biodra nogogłaszczków ma­ją płytkowate wyrostki, two­rzące wraz ze szczękoczułkami jamę przedgębową. Na szczycie nieruchomego członu lub obu członów szczypiec nogogłaszcz­ków znajduje się otwór gruczo- • łu jadowego. Jad służy do zabijania zdobyczy. Z. mają układ pokarmowy .zbudowany podobnie jak u innych pajęcza­ków. Są rozdzielnopłciowe. Za­płodnienie odbywa się za po­mocą spermatoforu, który sa­miec przylepia do podłoża, a następnie samica wprowadza sobie do narządów rozrodczych. Zapłodnieniu towarzyszy taniec godowy, w którym samiec i samica, trzymając się szczyp­cami nogogłaszczków, wykonu­ją “taneczne" kroki, posuwając się w przód i w tył. Samica składa jaja do torby lęgowej, utworzonej na brzusznej stro-

Zsdeszczotek Chelifer cancroldes

nie odwłoka, pomiędzy ścianką odwłoka w okolicy otworu roz­rodczego a warstwą specjalnej stwardniałej wydzieliny. Roz­wijające się zarodki są odży­wiane mleczkiem samicy: Po wylęgnięciu się z jaj młode jeszcze przez pewien czas po­zostają w torbie lęgowej i są karmione przez samicę. Na ogół młode osiągają dojrzałość po 10 miesiącach, u niektórych jednak gatunków dopiero po 2 latach. Długość życia z. docho­dzi do 5 lat. Z. są przystoso­wane do różnorodnych środo­wisk. Spotkać je można w ściółce i mchu, pod korą i ka­mieniami, w szczelinach skal­nych i- jaskiniach, w zabudo­waniach, na pustyniach oraz na brzegu morza w strefie za­lewanej przypływem. W mie­szkaniach i bibliotekach gnież­dżą się często w starych książ­kach. Z. są drapieżcami i żywią się najczęściej drobnymi owa­dami. Zasięg geograficzny po­szczególnych gatunków z. jest dosyć duży dzięki ich obycza­jowi przyczepiania się do nóg większych muchówek i innych owadów, dzięki czemu mogą być przenoszone na duże od­ległości. Poznano do dziś około 2000 gatunków z., z których w Polsce żyje 41. [J.P.]

zarodziec malarii, zarodziec

zimnicy (Plasmodmm) — ro-



zarodziec malarii

420

421


zarodziec malarii

dzaj pierwotniaków z gromady —».krwinkowców. Jego przed­stawiciele w kolejnych stadiach swego cyklu życiowego bytują na przemian w kręgowcach i owadach. Kilkadziesiąt gatun­ków z.m. pasożytuje u różnych ssaków (małp, nietoperzy, gry­zoni, przeżuwaczy), u ptaków

rozrywają krwinkę, .wydostają się do osocza i atakują następ­ne krwinki. Rozpad wszystkich zarażonych krwinek następuje równocześnie. Chory zostaje nagle zatruty uwolnionymi pro­duktami metabolizmu z.m. i szczątkami zniszczonych krwi­nek. Objawia się to atakiem malarii — wysoką gorączką i dreszczami, po których nastę­pują obfite poty i osłabienie. Ataki mogą pojawiać się w regularnych odstępach czasu. Po kilkunastu atakach choroby niektóre z.m. przekształcają się w mikro- i makrogametocyty — komórki macierzyste gamet. Rozwój gametocytów jest uwa­runkowany dostaniem się do ciała komara. Wessane z krwią zmieniają się w duże, kuliste gamety żeńskie i w małe, wy­smukłe i ruchliwe gamety mę­skie. Następuje zapłodnienie, a powstające zygoty przebijają jelito komara ł zaczynają pa­sożytować w jego jamie ciała na zewnętrznej stronie ścianki jelita, gdzie rozrastają się do znacznych rozmiarów i tworzą sporocystę. Potem przechodzą mejozę. Powstałe z każdej zy­goty 4 komórki haploidalne dzielą się dalej wielokrotnie i tworzą ogromną liczbę wrze­cionowatych postaci inwazyj­nych — sporozoitów. Te ostat­nie wędrują z jamy ciała do ślinianek, przebijają się do ich wnętrza i tam czekają, aż ze śliną widliszka dostaną się do ciała człowieka. Z.m. trzeciacz-ki (Plasmodium vivax) powo­duje około 43*/o przypadków malarii na świecie. Jest on naj­bardziej odporny na niską tem­peraturę i stąd najszerzej roz­powszechniony, zdolny jest bo­wiem rozwijać się w komarach również w klimacie umiarko­wanym. Ataki malarii trzecia-czki następują co 48 godzin. Jej nazwa wywodzi się z daw-

Cykl rozwojowy zarodźca zimnicy l — sporozolt; 2 — wnikanie sporozoltu do komórki układu siateczkowo-śródbtonkowego kręgowca; 3 — wzrost schizon-ta; 4 — rozpad schizonta (schizogonia pozakrwinkowa); 5, 6, 7, 8 — schizogonia wewnątrzkrwinkowa; 9 — makrogametocyt wewnątrz krwinki; 10 — mikrogametocyt wewnątrz krwinki;

11 — makrogameta; 12 — podział mikrogametocytu na mikro-gamety; 13 — kopulacja gamet; 14 — zygota; 15 — zygota przenikająca przez nabłonek jelita komara; 16, 17 — wzrost sporocysty l wytwarzanie sporozoitów; 18 — wysypywanie się sporozoitów i wnikanie do komórek ślinianki komara; 19 — ślinianka komara

nego, jeszcze rzymskiego spo­sobu liczenia odstępu czasu. Dzień z atakiem liczono jako pierwszy, a więc następny atak pojawiał się trzeciego dnia. Trzeciaczka nie jest śmiertelna, powoduje jednak anemię, u-szkodzenie wątroby, ogólne wy­niszczenie organizmu i znaczny spadek odporności na inne cho­roby. Dla ludzi już wyniszczo­nych głodem lub innymi scho­rzeniami może jednak okazać

się zabójcza. Z.m. czwartaczki (Plasmodium malariae) wystę­puje w klimacie tropikalnym i subtropikalnym, powodując około 7'/» przypadków malarii. Ataki powtarzają się co 72 go­dziny. Objawy i skutki czwar­taczki są podobne jak trzecia-czki. Z.m. owalnej (Plasroodtum ovale) spotyka się w regionach tropikalnych. Ponieważ jest dość rzadki, a przebieg choro­by łagodny, nie ma większego

zarodziec zimnicy

422

423


zatoczek skręcony

znaczenia. Z.m. .tropikalnej, czyli trzeciaczki złośliwej (Pla-smodium falciparum), wystę­puje tylko w klimacie tropi­kalnym i powoduje około 50t/o przypadków malarii. Ataki choroby następują w zasadzie co 48 godzin, ale zakłócenia tego rytmu są bardzo częste. Malaria tropikalna jest groźna. Obok zwykłych objawów ma-larycznych może powodować ciężką biegunkę, zapalenie ne­rek, objawy mózgowe — pora­żenia i śpiączkę. Nierzadko sprowadza śmierć. Malaria jeszcze niedawno była główną przyczyną zgonów, częstszą niż nowotwory i choroby układu krążenia. [T.U.]



zarodziec zimnicy

malarii.


>-zarodziec

zarodziowe (Sarcodina) gro­mada pierwotniaków z pod-typu ~>Sarcomdstigophora“ Wspólną cechą tej nadzwyczaj różnorodnej grupy pierwotnia­ków jest występowanie przy­najmniej w pewnych okresach życia kurczliwych wypustek cytoplazmatycznych, zwanych nibynóżkami, pokrytych jak reszta ciała cienką błoną cyto-plazmatyczną. Nibynóżki mogą być płatowate, nitkowate, sia-teczkowate i osiowe. Poszcze­gólne grupy z. różnią się trwa­łością, budową i kształtem ni-bynóżek. Wytworzone niby-nóżki mogą ulegać zanikowi lub przez przelanie się w nie całej , cytoplazmy grubieć i przemieszczać ciało komórki. Ruch postępowy za pomocą ni-bynóżek polegać może na pod­ciąganiu ciała przez kolejne wydłużone nibynóżki, przy­twierdzone do podłoża, albo na przelewaniu cytoplazmy do wysuniętej nibynóżki. Pobie­ranie pokarmu przez z. polega na -»-fagocytozie i —•-pinocyto-

zie. Z. dzieli się na 2 podgro-mady: korzenionóżki i promie-nionóżki. [A.J.K.]

zaroślarka ^Bradybaena fruti-cum) gatunefc mięczaka z rodziny zaroślarkowatych (Bra-dybaenidae), s. rzędu ->trzon-koocznych. Ma muszlę kształtu stożkowato-kulistawego, o śre­dnicy 17—20 mm. Jest jedynym europejskim przedstawicielem rodziny zaroślarkowatych, ob­fitującej w gatunki i szeroko rozsiedlonej na południu i wschodzie Azji oraz w obu Amerykach. W Polsce z. spo­tyka się w całym kraju z wy­jątkiem wyższych terenów górskich. Żyją w lasach, par­kach i zaroślach, wybierając raczej miejsca wilgotne. Często widuje się je pełzające po ło­dygach i liściach różnych ziół. Odżywiają się niemalże wy­łącznie zielonym listowiem roślin. [T.U.]

zaskalec (Saxicava) — rodzaj mięczaków z rodziny Saxica-vidae, z rzędu —'•blaszkoskrzel-nych właściwych. Obejmuje gatunki mające muszlę prawie prostokątną z zaokrąglonymi rogami, długości 2—5 cm i bar­wy brudnobiałej. Z. żyją we wszystkich morzach pełnosło-nych na niewielkiej głębokości. Można je znaleźć przyczepione bisiorem do kamieni, muszel i kawałków drewna, zagrzebane w piasku lub'mule dna, ukry­te w szczelinach skalnych, a także w korytarzach wydrążo­nych w twardej glinie, w gąb­kach, rafach koralowych, ska­łach wapiennych, piaskowcach i betonie. Nie wiadomo jednak jeszcze, czy z. same wiercą owe korytarze, czy korzystają z o-puszczonych nor. [T.U.]

zatoczek lśniący (.Segmentina

nitida) gatunek mięczaka.

z rodziny —>-zatoczkowatych. Od innych krajowych zatocz-ków różni się wyraźnie bardzo ładną muszlą, która ma kształt płaskowypukłej soczewki o lśniącej powierzchni i rudo-czerwonej lub pomarańczowo-' czerwonej barwie. Wewnątrz znajdują się 2 lub 3 poprzeczne białe listewki, które widać przez półprzejrzyste ściany muszli. Średnica muszli wyno­si 4—1 mm. Z.1. zamieszkuje Europę i północną Azję. W Pol­sce jest dość pospolity. Prowa­dzi podobny tryb życia do in­nych zatoczków. [T.U.]



zatoczek łamliwy (Anisus vor-tex) — gatunek mięczaka z ro­dziny -»zatoczkowatych. Ma muszlę kształtu -cieniutkiego krążka z ostrą krawędzią, śred­nicy 8—11 mm i grubości l mm. Zamieszkuje Europę z wyjątkiem jej części południo­wych i północnych i podobne szerokości geograficzne Azji do Jeniseju. W Polsce jest pospo­lity w płytkich, zarośniętych wodach słodkich. Służy jako żywiciel pośredni niektórym gatunkom przywr. [T.U.]

zatoczek pospolity (Planorbis

planorbis) gatunek mięczaka z rodziny -»-zatoczkowatych. Ma muszlę kształtu krążka, śred­nicy 14—20 mm i grubości 3— —4 mm. Żyje przeważnie w płytkich wodach stojących lub leniwie płynących, obfitujących w roślinność zanurzoną. Zda­rza mu się wypełzać na ląd, choć ma maleńką nogę w po­równaniu z muszlą i workiem trzewiowym. Znosi dobrze dłu­gi czas bez wody i dlatego może zasiedlać małe zbiorniki, okresowo wysychające. 'Za­mieszkuje całą Europę oraz północną Afrykę i Azję. W Polsce jest jednym z najpo­spolitszych ślimaków. Jest ży­wicielem pośrednim wielu przywr, m.in. ->przywry jele­niej pasożytującej w żołądku różnych przeżuwaczy. [T.U.]

zatoczek rogowy (Planorbanus

corneus) — gatunek mięczaka z rodziny ->zatoczkowatych. Ma muszlę kształtu krążka, średnicy 20—30 mm i grubości 8—13 mm. Żyje .w płytkich i zarośniętych wodach stojących lub o słabym prądzie. Żywi się martwymi szczątkami ro­ślin i zwierząt oraz jednoko­mórkowymi glonami, które ze-skrobuje z podłoża. Z tego względu można go hodować w akwariach bez obawy o ro­śliny, ale należy dokarmiać su­szonymi dafniami. Najładniej wyglądają w akwarium z.r. al­binosy, czyli okazy pozbawio­ne barwnika, gdyż od prześwi­tującej z wnętrza krwi są pięk­nie czerwone. Z.r. zamieszkuje prawie całą Europę i północną Azję aż do Ałtaju. W Polsce jest bardzo pospolity, rozpo­wszechniony w całym kraju z wyjątkiem gór. Z.r. służą za pokarm wielu zwierzętom, np. lisom, jeżom, rzęsorkom, kacz­kom, bocianom, wronom, ża­bom i pijawkom końskim. Są też żywicielami pośrednimi wielu gatunków przywr paso­żytujących głównie w kacz­kach, gęsiach, a także bocia­nach. [T.U.]

zatoczek skręcony (Bathyom-pha].us contortus) gatunek mięczaka z rodziny zatoczko-watych. Ma muszlę kształtu małego, grubego krążka o za­okrąglonych brzegach, średni­cy do 6 mm i grubości do 2 mm. Od wszystkich innych krajowych zatoczków różni się wyraźnie bardzo gęsto nawi­niętymi skrętami oraz wąskim i półksiężycowatym otworem muszli. Zamieszkuje Europę i

zatoczkowate

424

425

zawrybkowce

północną Azję. W Polsce jest gatunkiem pospolitym w ca­łym kraju. [T.U.]



zatoczkowate (Planorbidae)rodzina mięczaków z rzędu

-*nasadoocznych. Muszla więk­szości z., w tym wszystkich ga­tunków krajowych, jest zwi­nięta spiralnie w jednej płasz­czyźnie, tworząc płaski krążek. Średnica muszli wynosi (zależ­nie od gatunku) kilka milime­trów do kilku centymetrów. Pojemność muszli jest bardzo duża, tak że ślimaki mogą się do nich schować bardzo głę­boko. Odpowiednio do pojem­ności muszli worek trzewiowy jest stosunkowo bardzo duży i niezmiernie wydłużony, ob­szerna jest też jama płaszczo­wa, czyli płucna. Ta ostatnia cecha w połączeniu z obecno­ścią hemoglobiny we krwi po­woduje, że z. cechuje stosun­kowo małe uzależnienie od o-becności tlenu w wodzie ł zno­szenie braków tlenowych le­piej od innych ślimaków. Z. mają głowę stosunkowo nie­wielką, opatrzoną parą długich, cienkich, nitkowatych czułków. Także niewielka jest noga, co powoduje, że unikają one śro­dowisk o silnym ruchu wody

— zarówno falowania, jak prą­du. Ponieważ mogą się wciągać głęboko do muszli, znoszą bar­dzo dobrze okresowe wysycha­nie. Niektóre gatunki zamykają przy tym otwór muszli śluzową błoną, co jeszcze bardziej o-granicza utratę wody. Z. za­mieszkują wody słodkie wszy­stkich kontynentów. Żyją w płytkich, zarośniętych wodach stojących lub leniwie płyną­cych. W Polsce występuje 8 ro­dzajów z 16 gatunkami, roz­siedlonymi po całym .kraju prócz górskich potoków. Z. są żywicielami pośrednimi licz­nych gatunków przywr. [T.U.l

^awiasowce (Artżculnta) — pod-gromada czułkowców z groma­dy -••ramienionogów. Ich sko-rupiki zawierają wapń i są połączone mięśniami oraz do­datkowo w tyle zamkiem. Skła­da się on z 2 wyrostków sko­rupki brzusznej wchodzących w odpowiednie zagłębienia skorupki grzbieitowej. Połącze­nie jest talk dopasowane, że skorupek nie daje się ła­two rozdzielić. .W brzusznej znajduje się otwór dla trzon­ka, którym z. przytwierdzają się do podłoża. Z. są zwierzę­tami rozdzielnopłciowymi, a je­dyny pod tym względem wy­jątek wśród nich stanowią ar-gyroteki. Z. są szeroko rozsie­dlone w morzach i oceanach. Obejmują ponad 200 gatun­ków. [J.M.R.]



zawijka ->apleksa.

zawitka (Cerithium) rodzaj mięczaków z rodziny Cerithii^ dae, z rzędu ->-jednoprzedsion-kowców. Obejmuje gatunki mające muszlę do 10 cm dłu­gości, w kształcie bardzo wy­smukłego stożka. Jej powierz­chnia jest często zdobna róż­nymi guzami, kolcami itp. u-tworami, a ku otworowi muszli nieco się zwęża. Sam otwór, zwłaszcza u gatunków tropi­kalnych, bywa rozszerzony trąbkowato i opatrzony fanta­zyjnymi wyrostkami. Bardzo liczne gatunki z. żyją w strefie pływowej różnych mórz, prze­de wszystkim tropikalnych. Są pospolite na dnie piaszczystym wśród łąk podwodnych, na ra­fach koralowych i w zaroślach mangrowców. Kilka gatunków z tego rodzaju występuje w wodach mórz europejskich, a jeden dociera nawet na za­chodnie krańce Morza Bałtyc­kiego. Większe gatunki z. by­wają jadane. [T.U.]

zawójka (Valvata) — rodzaj mięczaków z rodziny zawójek (Valvatidae, z rzędu -».jedno-przedsionkowców. Muszla z. nie przekracza 6 mm wysokości i bywa rozmaitego kształtu, za­leżnie od gatunku. Otwór mu­szli jest zawsze opatrzony cien­kim wieczkiem. Z, odznaczają się stosunkowo dużym skrze-lem w kształcie delikatnego piórka. Pełzając, wysuwają skrzele na zewnątrz muszli i rozpościerają je szeroko. W przeciwieństwie do innych śli­maków -ł-przodoskrzelnych z. są obojnakami. Europę i Pol­skę zamieszkują 4 wymienione poniżej gatunki z., żyjące na niżu w wodach o mulistym dnie. Z. pospolita (Valvata pi-scinalis) ma muszlę wysokości do 6 mm, zwiniętą stożkowato. Jest rozpowszechniona w roz­maitych wodach, także w du­żych jeziorach, nawet na zna­cznej głębokości. Z. rzeczna (Valuata naticina) ma muszlę półkulistą, o .średnicy do 6 mm, przypominającą mi­niaturę morskiego ślimaka -»-naszyjki, skąd pochodzi jej gatunkowa nazwa łacińska. Bywa spotykana przeważnie w rzekach. Z. płaska (Valvata cristata) ma muszlę o średnicy 3 mm, zupełnie płaską, przypo­minającą maleńkiego -^.zatocz-

Muszla zawój Id pospolttel

ka. Od zatoczków można ją odróżnić łatwo po obecności wieczka. Żyje głównie w dro­bnych zbiornikach wodnych. Z. przypłaszczona (Valuata pul-chella) ma muszlę kształtu nis­kiego, ściętego stożka, o śred­nicy dochodzącej do 4,5 mm. Gatunek ten jest dość pospoli­ty w płytkich wodach o mu­listym dnie. [T.U.]

zawrybkowce (Lemaeoida)rząd stawonogów z podgroma-dy ->.widłonogów. Samice rosną zwykle do kilku centymetrów (np. zawrybnica i zawrybka), a w skrajnych przypadkach przekraczają nawet 30 cm dłu­gości (np. piórczynek). Samce osiągają długość 2 mm. Z. ma­ją silnie zmienioną postać: do­rosła samica stanowi tylko wydłużony woreczek z długą szyjką i kilkoma płatami gło­wowymi, dzięki którym za­kotwicza się głęboko w tkan­kach żywiciela. Pozbawiona jest całkowicie odnóży, pod­czas gdy samiec ma l—2 par odnóży pływnych. Ich przyna­leżność do widionoigów można rozpoznać tylko na podstawie postaci larwalnych i młodocia­nych. Z. przystępują bardzo wcześnie do kopulacji, już przy długości ciała zaledwie od 0,5 do 2 mm. Po kopulacji samce giną, a samice rozpoczynają in­tensywny wzrost, żywiąc się krwią gospodarza. Z. — to przede wszystkim pasożyty najrozmaitszych ryb morskich (np. zawrybnica), a rzadziej słodkowodnych (np. zawrybka). Niektóre gatunki (np. piórczy­nek) napastują walenie, wwier­cając się na kilka centymetrów w głąb warstwy tłuszczowej gospodarzy. Znane są także gatunki z., które pasożytują wyłącznie na rozmaitych ry­bach zasiedlających głębiny oceaniczne. [L.Z.]

zawrybnica

426


4,27

ziarniaki

zawrybnica (Lernaeocera)rodzaj stawonogów z rzędu ->-zawrybkowców. Młode dwu-milimetrowe z. przytwierdzają się zazwyczaj do skrzel płastug, gdzie następuje zapłodnienie, po czym samce giną, a samice zmieniają żywiciela, usadawia-jąc. się zwykle na skrzelach ryb dorszowatych. Tu samice rozrastają się silnie, zatracając całkowicie segmentację ciała i przybierając kształt wydłużo­nego worka, wygiętego w kształcie litery S. Jednocześnie wydłuża się im tzw. szyjka i wrasta głęboko w tkanki ryby, zakotwiczając się szeregiem wyrostków głowowxch. Pod koniec l roku życia samice o-siągają długość 4 cm i skła­dają skłębione sznureczki jaj.

Zawrybnica Lernaeocera cyprina-cea

Do z. należy szereg gatunków, które pasożytują na licznych gatunkach - przydennych ryb morskich. [L.Ż.]

zawszcia, wesz wielorybia (Cyamus) rodzaj stawono­gów z rzędu -»-obunogów. 0-bejmuje gatunki o ciele do­chodzącym do- długości 12 mm, silnie skróconym i grzbietowo-"brzusznie spłaszczonym. Gło­wa zlewa się z I segmentem tułowiowym. Tułów złożony jest z 6 wyraźnie wyodrębnio­nych i rozciągniętych na boki segmentów. Szczątkowy od­włok ma kształt drobnego ję­zyczka. 2 przednie pary odnó­ży tułowiowych (w tym l na segmencie zlanym z głową) mają postać potężnych narzą­dów chwytnych, a 3 ostatnie pary zakończone są haczykami, służącymi do przytwierdzania się na skórze gospodarza. III i IV segment tułowia pozba­wione są kończyn, których miejsce zajmują skrzela, a u samicy — także komora lęgo­wa (podobnie jak u -Aoźlatki). Z. są pasożytami waleni, ży­wiącymi się ich naskórkiem. Często występują gromadnie, w związku z czym na ciele wielorybów mogą powstawać głębokie rany. Pływać nie po­trafią, a przenoszenie się z je­dnego gospodarza na drugiego odbywać się może tylko w cza­sie ich wzajemnego zetknięcia się, co ma miejsce przy ko­pulacji czy przy karmieniu młodych. Rodzaj z. obejmuje nieliczne, lecz szeroko roz­przestrzenione gatunki. [L.Ż.]

zewnętrznomuszlowe —>.cztero-skrzelne.

zębik ->kiełczak.

ziarniaki (Coccidia) groma­da pierwotniaków z podtypu —•sporowców właściwych. Ich cykl życiowy składa się z 3 faz: -)-schizogonii, -^-gamogonii i -»sporogonii.. Pasożytują w jelicie zwierząt bezkręgowych i kręgowych. Żywiciel zaraża się połykając cysty ze sporo-zoitami. Otoczka cyst zostaje strawiona, a uwolnione sporo-

Cykl rozwojowy ziarniaków l — rozpad sporocysły, wypadanie spór i uwalnianie się sporozoi ów ze spór; 2 — wnikanie sporozoitu do komórki nabłonka jelita żywiciela; 3 — schozogonia; 4 — rozpad komórki żywiciela i uwalnianie się schizoitów; 5 — wni­kanie schizoitów do innych komórek żywiciela i powtó­rzenie sctrizogonii; 6 — wnikanie schizoitu do komórki żywiciela i wytworzenie mikrogamet; 7 — wnikanie schi­zoitu do komórki żywiciela i wytworzenie mokrogamety, 8 — kopulacja gamet; 9 encystowana zygota (sporocysta);

10 — podział redukcyjny w sporocyście; 11 — sporogonia

zoity aktywnie wnikają do ko­mórek nabłonka jelita. Dalszy rozwój odbywa się w tychże komórkach lub w nieco głęb­szych warstwach jelita. Spo-rozoity wytwarzają -».plazmo-dia, które rozmnażają się na drodze schizogonii. Po paru schizogoniach następuje gamo-gonia. Makrogamety mają po­stać dużych, jednojądrowych komórek, a mikrogamety są drobne i uwicione. Po zlaniu się ich ze sobą, a więc po po­wstaniu zygot, te ostatnie wy­twarzają liczne spory, we­wnątrz których znajdują się sporozoity. Spory wypadają do światła jelita, potem wraz z odchodami usuwanie są na ze­wnątrz i zarażają następnego żywiciela. Dla gospodarki czło­wieka najbardziej istotne zna­czenie mają z. z rodzaju



Eimeria. Na przykład Eime-ria tenella pasożytująca w jelicie kurcząt wywołuje bie­gunkę, niestrawność i masowe padania drobiu (tzw. kurzą cholerę). Innym gatunkiem bardzo szkodliwym jest Eime­ria stiedae powodująca owrzo­dzenia i ubytki w wątrobie i drogach żółciowych, a przez to często śmierć królików i za­jęcy. Oba wymienione gatunki mogą być sprawcami lokalnych epidemii. W Ameryce, Euro­pie i Azji ptactwo domowe oraz króliki są pod kontrolą wete­rynaryjną, która uniemożliwia rozprzestrzenianie się i maso­we zarażenia na fermach ho­dowlanych. Natomiast do Au­stralii i Nowej Zelandii nau­myślnie sprowadzono króliki zarażone z., aby przeciwdzia­łać pladze miejscowych zdzi-



1   ...   42   43   44   45   46   47   48   49   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna