MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona48/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   42   43   44   45   46   47   48   49   50

ziejka

429

zmłeraczek zalewowy

czałych królików. W jelicie by-dłs domowego spotyka Się Et-rtieria zuernii. Jej obecność przy słabej kondycji żywicieli powoduje silną i przewlekłą biegunkę. Znane są również mniej szkodliwe gatunki z. u kóz, owiec, świń i u świnek morskich. U człowieka wystę­puje l gatunek z., Jsospora ho-•miltis, o szerokim zasięgu geo­graficznym. Tylko w szczegól­nych okolicznościach bywa on chorobotwórczy, powodując nieżyt jelit. Podobnie jak w przypadkach innych pasożytów odporność na z. zależy od kon­dycji żywiciela. [A.J.K.]



ziejka (C/iama) — rodzaj mię­czaków z rodziny Chamidae, z rzędu -^.blaszkoskrzelnych właściwych. Muszla z. średnicy 2—7 cm odznacza się niezwy­kłym kształtem, wynikającym z odmiennego uformowania obu jej połówek. Lewa połówka muszli przyrasta do podłoża i przybiera postać jakby pta­siego gniazda o nieregularnej powierzchni zewnętrznej, wta­piającej się w podłoże, i jest wewnątrz gładka, porcelano-wobiala. Prawa połówka, słu­żąca za pokrywkę, jest prawie płaska, połączona zamkiem zbudowanym z 2 dużych zę­bów. Muszla bywa pokryta licznymi, płaskimi i szerokimi kolcami i jest nieraz kolorowa, ale zwykle tak porośnięta glo­nami i drobnymi zwierzętami osiadłymi, że pierwotnego ko­loru dostrzec nie sposób. Sze­reg gatunków z. zamieszkuje morza strefy tropikalnej i sub­tropikalnej. Żyją one od stre­fy pływów do głębokości oko­ło 50 m, przyrośnięte do skał, kamieni, falochronów, muszli większych małżów, korali, wra­ków, a nawet kawałków drew­na. [T.U.]

zieminki (Geophilomorpha) — i rząd stawonogów z gromady -»-pareczników. Mają ciało wy- ' dłużone, o długości 3—17 cm " i zmiennej liczbie segmentów, sięgającej 180. Nogi krótkie, -poruszające się niezależnie od siebie. Z. poruszają się powoli, ruchem wężowatym. Żyją głównie w glebie, sięgając do 70 cm w głąb. Samice z. strze­gą jaj i młodych, owijając się szczelnie wokół nich. Spośród około 1000 znanych gatunków z. kilkanaście występuje w Polsce. (Tabl. XIV). [W.S.]



złodziej palmowy -Arab pal­mowy.

złotorunka, mysz morska, afro­dyta tęczowa (Aphrodtte acu-leata) — gatunek pierścienicy z rodziny afrodyt (Apfcroditź-dae), z podgromady -*wielo-szczetów wędrujących. Ma wydłużony kształt ciała i jest grzbietowo-brzusznie

Złotorunka (od strony grzbietowej)

spłaszczona. Na grzbiecie występują 2 rzędy szerokich łusek. Boki ciała pokryte są poza' typowymi szczecinkami oraz ostrymi, lancetowatymi szczecinkami obronnymi także bogatą runią miękkich, mienią­cych się metalicznie szczecinek. Z. osiąga 10—20 cm długości i do 6 cm szerokości. Na prosto-mium (->.więloszczety) znajdu­ją się oczy i czułki: Z. jest ga­tunkiem rozdzielnopłciowym. W rozwoju jej występuje po­stać larwy pelagicznej -»-tro-chofory. Żyje u wybrzeży Mo­rza Północnego, Morza Śród­ziemnego i północnego Atlan­tyku. Często zagrzebuje się w mulistym dnie tylko częścią ciała i w tej pozycji tkwi, wy­konując rytmiczne ruchy odde­chowe i oczekując zdobyczy, którą stanowią drobne bezkrę­gowce. Podobnie jak i inne ga­tunki z rodzaju Aphrodite, sta­nowi pokarm wielu ryb mors­kich, zwłaszcza dorszy i pla-miaków. [M.G.]

zmieraczek cieplarniowy (Tali-troides allaudi) gatunek sta­wonoga z rzędu -»obunogów. Ma ciało długości do 7 mm, barwy brunatnej, czułki I pa­ry o połowę krótsze od masyw­nych czułków II pary, a odnóża dość szeroko rozstawione na boki dała. I para odnóży tu­łowiowych jest wysmukła i me przystosowana do chwytania zdobyczy. Z.c. występują w krajach tropikalnych, szczegól­nie licznie na Madagaskarze i Polinezji. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat zostały sze­roko rozwleczone wraz z trans­portami roślin egzotycznych po rozmaitych ogrodach botanicz­nych, a zwłaszcza palmiar-niach. Ukrywają się tam pod doniczkami i cegłami oraz wśród niskich roślin ścielących się po ziemi. W Polsce są po­spolite w dużych cieplarniach Krakowa, Poznania i kilku in­nych miast. [L.2.]

zmieraczek plażowy (Talitrus

saltator) gatunek stawono­ga z rzędu -*obunogów. Ma ciało długości do 16 mm, bar­wy żółtawopopielatej. Czułki I pary są kilkakrotnie krótsze od masywnych czułków II pary, a odnóża kroczne szeroko rozsta-

zmieraczek plażowy

wionę, przystosowane do poru­szania się po plaży. Szerokie człony nasadowe 3 ostatnich odnóży tułowiowych ułatwiają szybkie zagrzebywanie się w piasku. Za pomocą silnie u-mięśnionych 3 ostatnich par odnóży odwłokowych z.p. po­trafi świetnie skakać po brze­gu, i to nierzadko na odległość do 50 cm. Jest mieszkańcem wilgotnych plaż morskich, o-pryskiwanych przez fale, kryje się w wygrzebanych jamkach lub pod zwiędłymi wodorosta­mi oraz drewnem wyrzuconym na brzeg. W poszukiwaniu że­ru opuszcza kryjówki o zmierz­chu. Zamieszkuje wybrzeża północno-wschodniego Atlan­tyku i mórz przyległych, od Azorów i Morza Śródziemne­go po południowe wybrzeża Skandynawii. Występuje także wzdłuż piaszczystych brzegów południowego Bałtyku, zwła­szcza w miejscach, które są mało uczęszczane przez plażo­wiczów. [L.2.]

zmieraczek zalewowy, rozskocŁ (Orchestia ca.vima.na) — gatu­nek stawonoga z rzędu ->"obu-

ziejka

czałych królików. W jelicie by­dła domowego spotyka się Ei-•ttieria zuernii. Jej obecność przy słabej kondycji żywicieli powoduje silną i przewlekłą biegunkę. Znane są również mniej szkodliwe gatunki z. u kóz, owiec, świń i u świnek morskich. U człowieka wystę­puje l gatunek z., Jsospora ho-mnits, o szerokim zasięgu geo­graficznym. Tylko w szczegól­nych okolicznościach bywa on chorobotwórczy, powodując nieżyt jelit. Podobnie jak w przypadkach innych pasożytów odporność na z. zależy od kon­dycji żywiciela. [A.J.K.]



ziejka (C/iama) — rodzaj mię­czaków z rodziny Chamidae, z rzędu -»-blaszkoskrzelnych właściwych. Muszla z. średnicy 2—7 cm odznacza się niezwy­kłym kształtem, wynikającym z odmiennego uformowania obu jej połówek. Lewa połówka muszli przyrasta do podłoża i przybiera postać jakby pta­siego gniazda o nieregularnej powierzchni zewnętrznej, wta­piającej się w podłoże, i jest wewnątrz gładka, porcelano-wobiała. Prawa połówka, słu­żąca za pokrywkę, jest prawie płaska, połączona zamkiem zbudowanym z 2 dużych zę­bów. Muszla bywa pokryta licznymi, płaskimi i szerokimi kolcami i jest nieraz kolorowa, ale zwykle tak porośnięta glo­nami i drobnymi zwierzętami osiadłymi, że pierwotnego ko­loru dostrzec nie sposób. Sze­reg gatunków z. zamieszkuje morza strefy tropikalnej i sub­tropikalnej. Żyją one od stre­fy pływów do głębokości oko­ło 50 m, przyrośnięte do skał, kamieni, falochronów, muszli większych małżów, korali, wra­ków, a nawet kawałków drew­na. [T.U.]

429

zmieraczek zalewowy

zieminki (Geophilomorpha) rząd stawonogów z gromady ->-pareczników. Mają ciało wy- ' dłużone, o długości 3—17 cm " i zmiennej liczbie segmentów, , sięgającej 180. Nogi krótkie, -poruszające się niezależnie od siebie. Z. poruszają się powoli, ruchem wężowatym. Żyją '. głównie w glebie, sięgając do 70 cm w głąb. Samice z. strze­gą jaj i młodych, owijając się szczelnie wokół nich. Spośród około 1000 znanych gatunków / z. kilkanaście występuje w Polsce. (Tabl. XIV). [W.S.]



złodziej palmowy ->-krab pal­mowy.

zlotorunka, mysz morska, afro­dyta tęczowa (Aphrodite acu-leata) gatunek pierścienicy z rodziny afrodyt (Apfcroditt-dae), z podgromady ->.wielo-szczetów wędrujących. Ma wydłużony kształt ciała i jest grzbietowo-brzusznie

Złotorunka (od strony grzbietowej)

spłaszczona. Na .grzbiecie występują 2 rzędy szerokich łusek. Boki ciała pokryte są poza' typowymi szczecinkami oraz ostrymi, lancetowatymi szczecinkami obronnymi także bogatą runią miękkich, mienią­cych się metalicznie szczecinek. Z. osiąga 10—20 cm długości i do 6 cm szerokości. Na prosto-mium (-»-więloszczety) znajdu­ją się oczy i czułki; Z. jest ga­tunkiem rozdzielnopłciowym. W rozwoju jej występuje po­stać larwy pelagicznej -»-tro-chofory. Żyje u wybrzeży Mo­rza Północnego, Morza Śród­ziemnego i północnego Atlan­tyku. Często zagrzebuje się w mulistym dnie tylko częścią ciała i w tej pozycji tkwi, wy­konując rytmiczne ruchy odde­chowe i oczekując zdobyczy, którą stanowią drobne bezkrę­gowce. Podobnie jak i inne ga­tunki z rodzaju Aphrodite, sta­nowi pokarm wielu ryb mors­kich, zwłaszcza dorszy i pla-miaków. [M.G.]

zmiersczek cieplarniowy (Talt-troides allaudi) gatunek sta­wonoga z rzędu -*obunogów. Ma ciało długości do 7 mm, barwy brunatnej, czułki I pa­ry o połowę krótsze od masyw­nych czułków II pary, a odnóża dość szeroko rozstawione na boki dała. I para odnóży tu­łowiowych jest wysmukła i nie przystosowana do chwytania zdobyczy. Z.c. występują w krajach tropikalnych, szczegól­nie licznie na Madagaskarze i Polinezji. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat zostały sze­roko rozwleczone wraz z trans­portami roślin egzotycznych po rozmaitych ogrodach botanicz­nych, a zwłaszcza palmiar-niach. Ukrywają się tam pod doniczkami i cegłami oraz wśród niskich roślin ścielących się po ziemi. W Polsce są po­spolite w dużych cieplarniach Krakowa, Poznania i kilku in­nych miast. [L.Z.]



zmieraczek plażowy (Talitrus

saltator) gatunek stawono­ga z rzędu ->-obunogów. Ma ciało długości do 16 mm, bar­wy żółtawopopielatej. Czułki I pary są kilkakrotnie krótsze od masywnych czułków II pary, a odnóża kroczne szeroko rozsta-

Zmieraczek plażowy

wionę, przystosowane do poru­szania się po plaży. Szerokie człony nasadowe 3 ostatnich odnóży tułowiowych ułatwiają szybkie zagrzebywanie się w piasku. Za pomocą .silnie u-mięśnionych 3 ostatnich par odnóży odwłokowych z.p. po­trafi świetnie skakać po brze­gu, i to nierzadko na odległość do 50 cm. Jest mieszkańcem wilgotnych plaż morskich, o-pryskiwanych przez fale, kryje się w wygrzebanych jamkach lub pod zwiędłymi wodorosta­mi oraz drewnem wyrzuconym na brzeg. W poszukiwaniu że­ru opuszcza kryjówki o zmierz­chu. Zamieszkuje wybrzeża północno-wschodniego Atlan­tyku i mórz przyległych, od Azorów i Morza Śródziemne­go po południowe wybrzeża Skandynawii. Występuje także wzdłuż piaszczystych brzegów południowego Bałtyku, zwła­szcza w miejscach, które są mało uczęszczane przez plażo­wiczów. [L.Ż.]

zmieraczek zalewowy, rozskocz

(Orchestia ccmimana) gatu­nek stawonoga z rzędu -»obu-



zmysły

430


43ł

znaczenie bezkręgowców dla człowieka

nogów. Dochodzi do 16 mm długości. Jest bardzo podobny do -»zmieraczka plażowego, od którego różni się przede wszy­stkim budową II pary odnóży tułowiowych. Odnóża te u sam­ców z. z. mają znaczne roz­miary i zakończone są pazu­rem ehwytnym. Z.z. zamiesz­kują kamieniste brzegi wód słonawych lub słodkich. Na terenie Polaki żyją miejscami nad brzegami Zalewu Szcze­cińskiego oraz Wiślanego, a także nad brzegami Martwej Wisły. [L.Ż.]

zmysły — zdolności organiz­mów do przekształcania pew­nych form energii w odpowie­dni stan pobudzenia. Funkcję i-eagowania na bodźce, którą u jednokomórkowców pełni ca­ła żywa protoplazma bądź jej fragmenty, u tkankowców przejmują poszczególne komór­ki, tkanki zmysłowe lub narzą­dy. Do grupy z. mecha­nicznych należy m.in. do­tyk (najpierwotniejszy ze wszy­stkich z. i występujący po­wszechnie u zwierząt), z. rów­nowagi (z. ciężkości), z. wibra­cyjny oraz słuch. Jako recepto­ry dotykowe służą liczne, tkwiące w nabłonku komórki zmysłowe lub wolne zakoń­czenie nerwowe. Aparatem po­mocniczym dla z. dotyku by­wają rozmaite szczecinki czy włoski. Narządami z. równo­wagi u jamochłonów, skoru­piaków, mięczaków i szkar-łupni są tzw. statocysty — jamki lub pęcherzyki wyście­lone urzęsionym nabłonkiem zmysłowym i. wypełnione pły­nem. Wewnątrz tych tworów znajdują się kamyczki słucho­we (statolity), zbudowane zwy­kle z węglanu lub fosforanu wapnia bądź (w przypadku ja-mek) — ziarenka piasku. Ucisk kamyczków słuchowych na o-

kreślone komórki zmysłowe informuje zwierzę o jego poło­żeniu. W toku ewolucji ze z. wibracyjnego (dobrze rozwiniętego m.in u pająków), rejestrującego drgania środo­wiska o małej częstotliwości, powstał słuch. Wśród bez­kręgowców receptory słucho-. we mają tylko owady. Jamo­chłony, płazińce, obleńce, pier­ścienice i szkarłupnie są wraż­liwe na bodźce chemiczne od­bierane przez rozsiane po ciele komórki zmysłowe, które u form wyżej uorganizowanych skupiają się w określonych częściach ciała, tworząc narzą­dy chemorecepcyjne w postaci brodawek bądź jamek wysła­nych rzęskami. U stawonogów i mięczaków z. chemiczny różnicuje się na z. smaku i z. węchu (powonienia). Z. wzroku w zależności od bu­dowy narządów pomocniczych, regulujących dostęp światła do komórek wzrokowych, pozwa­la na widzenie stopnia jasno­ści, wyróżnianie kierunku pa­dających na nie promieni świetlnych lub także obrazów. Zróżnicowanie czynnościowe komórek wzrokowych umożli­wia niektórym zwierzętom, z bezkręgowców — owadom i głowonogom, rozróżnianie roz­maitych długości fal świetl­nych, a więc widzenie barw­ne. Zakres tej zdolności może być inny niż u człowieka. Na przykład niektóre zwierzęta widzą światło podczerwone al­bo nadfioletowe. Komórki światłoczułe pozwalające na rozróżnianie intensywności światła bywają u pewnych form, np. u niektórych pier­ścienic, rozsiane po całym cie­le. Są one zaopatrzone w wod-niczkę, której zawartość ma prawdopodobnie zdolność zała­mywania światła. Proste urzą­dzenie do widzenia kierunko­wego w postaci tzw. oczek kubkow.atych spotyka się np. u niektórych wirków i u lan-cetnika. Są to komórki zmysło­we otoczone częściowo komór­ką barwnikową, pełniącą rolę zasłony, dzięki czemu światło dochodzi do nich tylko z jed­nego kierunku. U innych wir­ków liczne komórki światło­czułe otacza wiele komórek pi­gmentowych. Oczy jamowe (dołkowe) występują m.in. u meduz i mięczaków. Tworzą się przez wniknięcie komórek wzrokowych między komórki nabłonka, który wpukla się, tworząc jamki. Tutaj pigment skupia się bądź w samych komórkach wzrokowych, bądź w sąsiadujących z nimi. Wy­dzielina w jamkach może speł­niać rolę soczewki. Kiedy brze­gi jamek schodzą się ze sobą, powstają oczy pęcherzykowe, działające na zasadzie kamery optycznej. Powstaje w nich obraz odwrócony na dnie pę­cherzyka tworzącego warstwę komórek światłoczułych, zwa­ną siatkówką. Zwykle towarzy­szy im również soczewka i in­ne elementy składowe, upo­dobniające ten typ oczu wystę­pujący u wolno żyjących wie-loszczetów i głowonogów do oczu kręgowców. U stawono­gów istnieją oczy proste, poje­dyncze, zwane przyoczkami (podobne do oczu jamowych, lecz wyposażone w specyficzny dla tej grupy zwierząt aparat do załamywania światła), bądź tzw. oczy złożone albo obie te formy narządów wzrokowych razem. Oczy złożone składają się z wielu pojedynczych oczek, noszących tu nazwę o-matidii, z których każde -daje obraz jedynie małego wycinka pola widzenia. Tego rodzaju widzenie nazywa się mozaiko­wym. [T.S.] ,



znaczenie bezkręgowców dla człowieka. Ogromna liczebność i zróżnicowanie gatunków wy­nikają przede wszystkim z ar­chaiczności bezkręgowców, których wszystkie najważniej­sze typy rozwinęły się już w prekambrze, a formy jednoko­mórkowe sięgają prawdopo­dobnie czasów sprzed 2—2,5 mld lat. Długi okres działania podstawowych czynników ewo­lucji — mutacji i doboru na­turalnego — przyczynił się nie tylko do powstania zaadapto­wanych do bardzo różnoro­dnych środowisk życia planów zewnętrznej i wewnętrznej bu­dowy, rozmiarów i trybów ży­cia, ale także do powstania zachowanych do dziś, podsta­wowych typów troficznych:

fago- i pinocytozy, drapieżnic-twa, pasożytnictwa i saprofi-tyzmu. Formy, które w toku ewolucji zaczęły wytwarzać twarde, trwałe elementy struk­turalne tworzące złogi (skorup­ki otwornic, muszle, koralowł-na itd.), stawały się czynnika­mi przekształcającymi środo­wiska życiowe własnego po­tomstwa i innych gatunków oraz producentami sikał osado­wych. Mimo jednak tak znacz­nej różnorodności stosunkowo niewiele bezkręgowców — po­za owadami — opanowało ląd;

największa liczba gatunków, a zarazem i osobników, za­mieszkuje wody, zwłaszcza morza i oceany, a także ciała różnych roślinnych i zwierzę­cych żywicieli. Różnorodne i dawne są współoddziaływania poszczególnych gatunkó-^ i większych grup bezkręgowców z człowiekiem. Jednakże tra­dycyjny podział na gatunki pożyteczne i szkodliwe należy pojmować bardzo ogólnie, po­nieważ w określonych warun­kach środowiska i przy pew­nym zagęszczeniu populacji

znaczenie bezkręgowców dla człowieka

432


•ten sam gatunek może być zarazem pożyteczny i szkodli­wy. Zgodnie z zasadami wy­tyczonymi w raporcie Sekre­tarza Generalnego ONZ UThanta (1(968) z przyczyn do­brze umotywowanych (np. ce­lem zachowania wszystkich istniejących jeszcze na Ziemi genotypów) nie powinno się dopuścić do wyginięcia ani je­dnego, dotąd jeszcze istnieją­cego gatunku, nawet jeżeli obecnie jest on dla człowieka zdecydowanie szkodliwy. Wy­nika to właśnie z relatywności pojęcia szkodnika i wskazuje zarazem, że każdy gatunek traktować należy jako poten­cjalnego nosiciela cech, które w przyszłości mogą się okazać dla nas korzystne. Toteż oce­na przydatności czy szkodli­wości gatunku opierać się mo­że tylko na przewadze takich czy innych czynników w wa­runkach danego regionu bądź całej Ziemi. Dla przedstawi­cieli rodzaju Homo bezkręgow­ce miały . zawsze znaczenie bardzo istotne, ponieważ współzależności z biotycznymi czynnikami swego środowiska przejęli oni jeszcze od swych zwierzęcych przodków. Praw­dopodobnie pierwotni ludzie w większym stopniu niż współcześni użytkowali jako pokarm bezkręgowce lądowe, a zarazem byli bardziej bez­bronni wobec gatunków choro­botwórczych, pasożytniczych i jadowitych. W miarę rozwoju cywilizacji bezkręgowce znaj­dują coraz liczniejsze i bar-dzięi różnorodne zastosowania, a zakres ich szkodliwych od­działywań zmniejsza się. Do celów konsumpcyjnych naj­więcej bezkręgowców czerpie się obecnie z morskich ich za­sobów. Są to przede wszyst­kim mięczaki, skorupiaki i

•szkarłupnie, poza tym również

parzydełkowce, pierścienice i osłonice. Wśród nieowadzich bezkręgowców słodkowodnych i lądowych największe znacze­nie mają skorupiaki, ślimaki i małże. Niektóre małże i sko­rupiaki o szczególnych walo­rach są obiektami, hodowli (ostrygi, omułki, perłopławy, krewetki), a pewne masowo występujące formy traktuje się jako spodziewane źródło biał­ka konsumpcyjnego na przy­szłość (kryl). Poważne znacze­nie mają bezkręgowce jako pokarm zwierząt hodowanych i dziko żyjących, a niekiedy jako nawóz (gatunki plankto-nowe, mięczaki i inne). W ska­li światowej w r. 1979 ilość bezkręgowców wydobywanych z mórz głównie w celach kon­sumpcyjnych przedstawiała się następująco (w tysiącach ton):

omułki — 500, przegrzebki — 400, sercówki — 25, ostrygi — 900, kalmary — 960, ośmiornice

— 150“ krewetki — 1500, kryl

— około 400, langusty — 70, homary — 52, jeżówce — oko­ło 40, strzykwy (trepangi) — 13. Bezkręgowce są dla nas cenne nie tylko jako pokarm. Uzyskujemy od nich także su­rowce dla różnych gałęzi prze­mysłu: budowlanego (osadowe skały wapienne), galanteryjne­go (masa perłowa), kosmetycz­nego (gąbki kąpielowe, szkie­lety strzykw), zdobniczego (perły, różne koralowce, “mech morski", muszle ślimaków), farbiarskiego (czernidła głowo-nogów, dawniej purpura z roz-kolców). W rolnictwie i leśnic­twie wykorzystuje się do bio­logicznej walki ze szkodnika­mi fakt, ze liczne bezkręgow­ce (nicienie, roztocze, wije)naturalnymi wrogami niszczy­cieli plonów i zasobów. Nie­które gatunki przyczyniają się do przewietrzania i zasilania w próchnicę gleby (pierwo-



433

zwójka

tniaki, skąposzczety, roztocze). Bezkręgowce są przedmiotem doniosłych badań naukowych, zarówno podstawowych, jak i skierowanych na cele prak­tyczne. Niektóre gatunki by­wają używane jako zwierzęta laboratoryjne (np. pierwotnia­ki, gąbki, stułbie, wypławki, ośmiornice, jeżówce, lancetni-ki). Bezkręgowce hoduje się do celów dydaktycznych i popula­ryzatorskich w ogrodach zoolo­gicznych i szkołach (pierwo­tniaki, parzydełkowce, mięcza­ki, skorupiaki, pajęczaki) oraz do celów amatorskich. W geo­logii pozostałości pewnych ga­tunków wskazują często po­chodzenie i wiek warstwy, w której zostały wykryte (ska­mieniałości przewodnie są tu najjaskrawszym przykładem). Określone zespoły gatunków wioślarek charakteryzują pe­wne typy troficzne jezior. Na pograniczu biologii i lecznic­twa rozwinęła się parazytolo­gia, której badania dotyczą głównie pierwotniaków i ro­baków pasożytniczych (płaziń-ców i obleńców) atakujących rośliny, zwierzęta i ludzi. Groźne dla zdrowia i życia są też bezkręgowce wytwarza­jące trucizny (parzydełkowce, pajęczaki, wije). Gatunki zwa­ne szkodnikami uszczuplają plony i zasoby żywnościowe (roztocze), niszczą bądź unie-czynniają urządzenia technicz­ne, np. wodociągi (gąbki, beł-kaczek) i obiekty zanurzone (mięczaki, skorupiaki). [Z.S.]



Zoantharia — rząd jamochło­nów z podgromady -».koralow-

ców sześciopromiennych. Polipy wielkości do 2 cm tworzą nie­wielkie kolonie, nie wytwarza­jące własnych szkieletów. Ich ektoderma i w pewnej mierze mezoglea pochłania jednak zlepiony piasek i inne ciała obce, inkrustując się nimi. Septy są ustawione symetrycz­nie, parami, w których jedna przegroda, zawsze większa, za­wiera gonadę. Najbardziej zna­nym gatunkiem Z. jest oboj-naczy Zoanthus socialis z rejo­nu Morza Karaibskiego. [Z.S.]



zoarium -»-mszywioły. zooid —>-mszywioły.

zwójka (Vo!uta) — rodzaj mię­czaków z rodziny Vo!t(tidae, z rzędu -ł-jednoprzedsionkow-ców. Muszle z. wysokości 5— —15 cm i kształtu krępego dwustożka odznaczają się sze­regiem rozmaicie ukształtowa­nych guzów wzdłuż górnej krawędzi każdego skrętu. Otwór muszli jest wąski i wy­dłużony, a jego przyśrodkowa, wrzecionowata krawędź ozdo­biona szeregiem spiralnych, wybiegających z wnętrza mu­szli listew. Powierzchnia mu­szli jest lśniąca i pięknie ubar­wiona. Z. zamieszkują morza tropikalne. Żyją na dnie ska­listym, na głębokości kilku­dziesięciu do stukilkudziesięciu metrów, żywiąc się rozmaitym pokarmem zwierzęcym, żywym i martwym. Jako okazy bardzo piękne, a przy tym rzadkie, z. są wysoko cenione przez ko­lekcjonerów, na równi z por-celankami i stożkami. IT.U.]



żrolUarka karpacka

434


435

żebroplawy

zridlarka karpacka (Bythinella austriaca) gatunek mięczaka z rodziny -ł-wodożytkowatych. M» muszlę wałeczkowatą, do­chodzącą do wysokości 3 mm.

Żyje w zimnych i czystych wo­dach źródeł i potoków górskich w Alpach, Sudetach i Karpa­tach oraz w Jurze Krakowsko-Wieluńskiej. [T.U.]

Ź

żachwa (Ascidio) — ro­dzaj strunowców z gromady ->-żachw. Obejmuje gatunki o żółtawym lub zielonkawym za­barwieniu powłoki ciała, z lek­ko przeświecającymi brunatno-czerwonawymi narządami we­wnętrznymi, mające kształt worka o nieco asymetrycznej budowie, spowodowanej skoś­nym przytwierdzaniem .się do podłoża. Średnica ciała wynosi 5—15 cm. Otwór wlotowy zlo­kalizowany jest na szczycie worka, a wylotowy — w poło­wie jego wysokości. Oba otwo­ry mieszczą się na krótkich wzniesieniach i otoczone są kil-

Zachwa Ascidia mentula

koma płatami (przeważnie 8). Z. żyją pojedynczo na kamie­niach, dużych muszlach itp., na płytkim dnie, rzadko poniżej 200 m. Są bardzo szeroko roz­przestrzenione w pełnosłonych morzach. [L.Z.]

żachwy (Ascźdźacea) — groma­da strunowców z podtypu -^osłonie. Obejmują zwierzęta o długości 1—20 cm, w kształ­cie worka lub dzbanka, z 2 o-tworami (syfonami) zlokalizo­wanymi zazwyczaj na wznie­sieniach: szczytowym (gębo­wym) oraz bocznym (odbyto­wym). Filtracja wody, a także wymiana gazowa odbywa się w obszernym koszyczku skrzelo-wym, do którego otwiera się syfon gębowy. Powłoka ciała może mieć konsystencję niemal galaretowatą (np. u czarka) lub twardą skórzastą (np. u bro-dawnika i żachwy) i nierzadko niemal przeźroczystą. Więk­szość przedstawicieli ż. wiedzie osiadły tryb życia, przyrasta­jąc do kamieni, skał i innych przedmiotów na dnie morza. 2. przyrastają podstawą na ogół prostopadle do podłoża, nie­które formy przytwierdzają się do niego skośnie, wskutek czego są mniej lub bardziej asymetryczne, a istnieją też gatunki osadzone na dość dłu­giej nóżce. 2. żywią się drob­nym planktonem i zawiesiną organiczną, którą odfiltrowują z wody przepływającej usta­wicznie przez ich ciało. Zużyta woda wydalana jest na ze­wnątrz wraz z odchodami (a w okresie rozmnażania się także z produktami płciowymi) przez syfon odbytowy. Większość ż. jest obupłciowa. W ich rozwo­ju występują larwy bardzo po­dobne do -^.ogonie, uważanych zresztą przez wielu zoologów za stadia larwalne, które uzy­skały zdolność rozmnażania się w stadium młodocianym. Larwy te żyją w planktonie morskim, wyszukując po pew­nym czasie dogodnego podłoża do osadzania się, po czym za­tracają ogon, a wraz z nim strunę grzbietową. Szereg ga­tunków ż. rozradza się także bezpłciowo przez pączkowanie, przy czym powstające tym spo­sobem osobniki potomne nie zawsze oddzielają się od osob­nika macierzystego, co prowa­dzi do powstania kolonii (np. u ożarka). Gromada ż. obejmuje około 2000 gatunków zasiedla­jących dno mórz i występują­cych od najpłytszych miejsc po głębiny oceaniczne. [L.Z.]




1   ...   42   43   44   45   46   47   48   49   50


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna