Medycyna zapobiegawcza I środowiskowa higiena-ekologia kliniczpa-zdrowie



Pobieranie 1.74 Mb.
Strona1/42
Data02.05.2016
Rozmiar1.74 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   42
MEDYCYNA ZAPOBIEGAWCZA I ŚRODOWISKOWA

HIGIENA-EKOLOGIA KLINICZPA-ZDROWIE


MEDYCYNA ZAPOBIEGAWCZA I ŚRODOWISKOWA

HIGIENA - EKOLOGIA KLINICZNA - ZDROWIE Pod redakcją prof. dr hab. Med. Zbigniewa Jethona

Podręcznik dla studentów

WARSZAWA WYDAWNICTWO


(c) Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1997

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki

bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Podręcznik akademicki dotowany

przez Ministerstwo Edukacji Narodowej

Redaktor mgr Teresa Materkowska Redaktor techniczny Maria Karczewska Korektor Barbara Mlyńczak

Projekt okładki do serii Michal Maryniak

ISBN 83-200-2130-8

~f. U


Wydawnictwo Lekarskie PZWL Warszawa

Wydanie I

Skład, druk i łamanie:

Cieszyńska Drukarnia Wydawnicza


autorzy

Dr n. med. Krystyna Dłużniewska -~v;;ład Higieny i Ekologii Collegium Medicum `_ ~iNersytetu Jagiellońskiego

Dr n. med. Romuald Dukat

:~:aaedra Higieny i Epidemiologii Akademii Medycznej w Katowicach

Dr n. med. Ryszard Grębowski

Zakład Zdrowia Publicznego Akademii Medycznej w Białymstoku

Prof. dr hab. med. Andrzej Grzybowski Etatedra Higieny Akademii Medycznej w Łodzi

Prof. dr hab. n. med. Tadeusz Januszko

Zakład Higieny i Epidemiologii Akademii Medycznej w Białymstoku

Prof. dr hab. n. med. Zbigniew Jethon Katedra Higieny Akademii Medycznej we Wrocławiu

Prof. dr hab. med. Henryk Kirschner Zakład Higieny Akademii Medycznej w Warszawie

Prof. dr hab. med. Roman Lutyński Zakład Higieny i Ekologii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego

Dr n. med. Jerzy Tadeusz Marcinkowski Zakład Higieny Akademii Medycznej w Poznaniu

Prof. dr hab. med. Tadeusz Mikułski

Katedra Medycyny Społecznej Pomorskiej Akademii Medycznej

Prof. dr hab. n. med. Wojciech Pędich

Zakład Gerontologii Klinicznej i Społecznej Akademii Medycznej w Białymstoku

Prof. dr hab. n. med. Henryk Rafalski . Katedra Higieny Akademii Medycznej w Łodzi

Lek. Beata Wojszel

Zakład Gerontologii Klinicznej i Społecznej Akademii Medycznej w Białymstoku

Prof. dr hab. n. med. Leszek Zaborski

Zakład Higieny i Epidemiologii Akademii Medycznej w Gdańsku


1. Środowiskowe uwarunkowania stanu zdrowia - syste-

matyzacja problematyki - Henryk Y'irschner . . . . . . . 13

1.1. Przegląd problematyki na tle historycznym . . . . . . . . . . . . 13

1.2. Klasyfikacja i ogólna charakterystyka czynników środowiskowych . . . . 15

2. Pojęcie zdrowia i jego ocena - Henryk Kirschner . . . . . 20

2.1. Definicja zdrowia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20

2.2 Kryteria i ocena zdrowia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22

2.2.1. Kryteria subiektywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22

2.2.2. Kryteria obiektywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23

2.2.3. Kryteria społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24

2.3. Stan zdrowia jednostki i populacji . . . . . . . . . . . . . . . 25

3. Promocja zdrowia - Ryszard Gręboze~ski, Henryk Yirschner,

Tadeusz ,~anuszko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27

3.1. Niektóre uwarunkowania genezy i rozwoju promocji zdrowia . . . . . . 27

3.2. Podstawowe definicje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29

3.3. Promocja zdrowia a "medycyna tradycyjna" . . . . . . . . . . . . 30

3.4. Cele promocji zdrowia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32

3.5. Ważniejsze obszary działań promocji zdrowia . . . . . . . . . . . 35

3.6. Rola edukacji zdrowotnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40

3.7. Rola personelu medycznego w promocji zdrowia . . . . . . . . . . 41

3.8. Główne problemy i trendy rozwojowe promocji zdrowia . . . . . . . . 43

4. Środowisko bytowania - Tadeusz Mikulski, Henryk Kirschner,

Roman Lutyński, Romuald Dukat . . . . . . . . . . . . . . . 45

4.1. Mikroklimat a zdrowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45

4.2. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego . . . . . . . . . . . . 48

4.2.1. Gazowe zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego . . . . . . . . . 48

4.2.2. Pyłowe zanieczyszczenia powietrza . . . . . . . . . . . . . . . 50

4.2.3. Zanieczyszczenie biologiczne powietrza . . . . . . . . . . . . . . 52


4.2.3.1. Obecność w powietrzu czynników biologicznych, stanowiących zagrożenie dla

zdrowia ludzkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53

4.2.3.2. Ochrona powietrza przed skażeniem drobnoustrojami i jego odkażanie . . . 54

4.2.4. Przemiany zanieczyszczeń w powietrzu atmosferycznym . . . . . . . . 55

4.2.5. Wpływ zanieczyszczeń gazowych i pyłowych powietrza atmosferycznego na or-

ganizm ludzki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56

4.3. Promieniowanie elektromagnetyczne . . . . . . . . . . . . . . . 58

4.3.1. Pole elektromagnetyczne bardzo niskiej częstotliwości . . . . . . . . . 58

4.3.2. Promieniowanie radiowe i mikrofalowe . . . . . . . . . . . . . . 60

4.3.3. Promieniowanie podczerwone i widzialne . . . . . . . . . . . . . 61

4.3.4. Promieniowanie nadfioletowe . . . . . . . . . . . . . . . . . 61

4.3.5. Promieniowanie jonizujące . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63

4.4. Hałas i wibracje w środowisku . . . . . . . . . . . . . . . . . 67

4.4.1. Źródła hałasu i wibracji w środowisku . . . . . . . . . . . . . . 67

4.4.2. Skutki oddziaływania hałasu i wibracji na organizm ludzki . . . . . . . 68

4.5. Higiena wody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69

4.5.1. Chrakterystyka wód wykorzystywanych przez człowieka . . . . . . . . 69

4.5.2. Zaopatrywanie ludności w wodę . . . . . . . . . . . - . . . . 73

4.5.3. Biologiczne skażenie wody i ścieków . . . . . . . . . . . . . . . 77

4.5.4. Usuwanie i unieszkodliwianie ścieków . . . . . . . . . . . . . . 79

4.5.5. Jakość wody pitnej a stan zdrowia ludności . . . . . . . . . . . . 80

4.6. Higiena gleby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81

4.6.1. Właściwości gleby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82

4.6.2. Szkodliwe czynniki gleby . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83

4.6.3. Skażenie biologiczne gleby . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85

4.7. Wymagania zdrowotne w planowaniu przestrzennym miast i osiedli . . . . 88

4.7.1. Planowanie przestrzenne miast i osiedli . . . . . . . . . . . . . . 88

4.7.2. Usytuowanie budynków mieszkalnych oraz ich otoczenie . . . . . . . . 91

5. Schorzenia środowiskowe - zbignieze~ ~ethon . . . . . . . 93

5.1. Zanieczyszczenie środowiska . . . . . . . . . . . . . . . . . 95

5.2. Zmiany mikroklimatyczne pomieszczeń . . . . . . . . . . . . . . 97

5.3. Zespół przewlekłego zmęczenia . . . . . . . . . . . . . . . . 98

5.4. Zespół długu czasowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99

6. Bioklimatologia i biometeorologia- zbigniez~ ,~ethon . . . 101

6.1. Ogólna charakterystyka bioklimatu . . . . . . . . . . . . . . . 101

6.2. Podstawy biometeorologii . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102

6.3. Bioklimat i warunki pogodowe w Polsce . . . . . . . . . . . . . 104

6.4. Bioklimat obszarów zurbanizowanych . . . . . . . . . . . . . . 106

6.5. Globalne zmiany klimatu (efekt cieplarniany) . . . . . . . . . . . . 107

6.6. Klimatoterapia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108

6.7. Aerozol biologiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110

6.8. Patologia bioklimatyczna i biometeorologiczna . . . . . . . . . . . I10

7. Podstawy higieny i zachowania zdrowia człowieka

w klimacie tropikalnym - Roman Lutyński . . . . . . . . 115 7.1. Warunki klimatyczne i skutki zdrowotne . . . . . . . . . . . . . 115 7.2. Kwalifikacje zdrowotne kandydatów do pobytu w krajach o klimacie tropikal

8
nym, szczepienia ochronne, kontrola stanu zdrowia w czasie pobytu i po powrocie z tropiku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 Sanitarne warunki środowiskowe tropiku, zasady higieny bytowania, pracy

i wypoczynku osób przyjezdnych . . . . . . . . . . . . . . . . 118 -.-i. Higiena żywności i żywienia podczas pobytu w strefie klimatu tropikalnego . 120 Zakaźne oraz inwazyjne choroby tropikalne i zapobieganie im . . . . . . 124

8. Żywność, żywienie, odżywianie - Henryk Rafalski . . . . . 129

~.1. . Kryteria wyboru poźywienia . . . . . . . . . . . . . . . . . 130

~.I.1. Zmysłowe rozpoznanie składników pożywienia . . . . . . . . . . . 130

8.1.2. Ośrodki kontroli i regulacji zapotrzebowania i zaspokojenia żywienio-

wego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131

8.1.3. Doznania pokarmowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132

8.2. Rytmy zapotrzebowania i pokrycia żywieniowego . . . . . . . . . . 134

8.3. Normy - standardy żywienia, wyżywienia i stanu odżywienia . . . . . . 135

8.4. Charakterystyka produktów spożywczych . . . . . . . . . . . . . 138

8.5. Biologiczna wartość odżywcza pożywienia . . . . . . . . . . . . . 140

8.6. Składniki odżywcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141

8.6.1. Żywieniowe znaczenie białek . . . . . . . . . . . . . . . . . 143

8.6.2. Wartość biologiczna białek pożywienia . . . . . . . . . . . . . . 145

8.6.3. Żywieniowe znaczenie tłuszczów . . . . . . . . . . . . . . . . 147

8.6.4. Wartość odżywcza tłuszczów . . . . . . . . . . . . . . . . . 150

8.6.5. Żywieniowe znaczenie węglowodanów . . . . . . . . . . . . . . 153

8.6.6. Wartość odżywcza węglowodanów . . . . . . . . . . . . . . . 155

8.6.7. Znaczenie żywieniowe witamin . . . . . . . . . . . . . . . . . 156

8.6.8. Znaczenie żywieniowe mikroelementów . . . . . . . . . . . . . . 159

8.7. Substancje towarzyszące składnikom odżywczym w żywności . . . . . . 163

8.7.1. Pożyteczne substancje towarzyszące . . . . . . . . . . . . . . . 164

8.7.2. Antyodżywcze substancje naturalne . . . . . . . . . . . . . . . 166

8.7.3. Substancje obce w żywności . . . . . . . . . . . . . . . . . 167

9. Higiena psychiczna - wybrane zagadnienia - ,~erzy

Tadeusz Marcinkoze~ski . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169

9.1. Stres psychiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170

9.2. Metody radzenia sobie ze stresem psychicznym . . . . . . . . . . . 171

9.3. Higiena snu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172

9.4. Profilaktyka nerwic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172

9.5. Uzależnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174

9.5.1. Podstawowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174

9.5.2. Klasyfikacja środków uzależniających . . . . . . . . . . . . . . 175

9.5.3. Narkomanie i uzależnienia lekowe . . . . . . . . . . . . . . . 176

9.5.3.1. Monitoring laboratoryjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177

9.5.3.2. Zasady profilaktyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177

9.5.4. Profilaktyka alkoholizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180

9.5.4.1. Działanie alkoholu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180

9.5.4.2. Czynniki wpływające na rozwój uzależnienia od alkoholu . . . . . . . 181

9.5.4.3. Zalecenia profilaktyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182

9.5.5. Nikotynizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183

9.5.5.1. Zalecenia profilaktyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185

9
10. Higiena okresu wzrastania i dojrzewania - Y'rystyna Diużnieze~ska

10.1. Etapy rozwoju .

10.2. Ocena rozwoju somatycznego .

10.3. Ochrona zdrowia dzieci w okresie prenatalnym i niemowlęcym . 10.3.1. Okres życia płodowego .

10.3.2. Okres noworodkowy . 10.3.3. Okres niemowlęcy .

10.4. Okres poniemowlęcy i wczesnego dzieciństwa . IO.S. Okres przedszkolny

10.6. Ochrona zdrowia dzieci w wieku szkolnym .

11. Higiena wieku podeszłego - Wojciech Pędich, Beata z. Wojszel . 11.1. Wiadomości wstępne .

11.1.1. Starzenie się, starość . 11.1.2. Teorie starzenia .

11.1.3. Wiek metrykalny a wiek czynnościowy .

11.2. Fizjopatologia starości

11.2.1. Starzenie się a homeostaza . . . . . . . . . . . . . . . . . .

11.2.2. Odmienności patologii

11.3. Żywienie w starszym wieku .

11.3.1. Dieta ludzi we wczesnej starości .

11.3.2. Dieta ludzi w późnej starości .

11.3.3. Niedobory pokarmowe . . . . . . . . . . . 11.4. Utrzymanie czystości .

11.4.1. Higiena osobista

11.4.2. Higiena otoczenia i styl życia .

11.4.3. Zaniedbania higieniczne .

II.S. Środowisko życiowe

11.5.1. Sprawność i aktywność życiowa . I1.S.2. Warunki bytowania

11.6. Profilaktyka geriatryczna

11.6.1. Zadania profilaktyki geriatrycznej

11.6.2. Pierwotna profilaktyka geriatryczna .

11.6.3. Wtórna profilaktyka geriatryczna ,

12. Ogólne zasady oceny zagrożenia w miejscu pracy

zbignieze~ ~ethon, Leszek zaborski, ~erzy Tadeusz Marcinkozc~ski

12.1. Zakres zadań medycyny zapobiegawczej w miejscu pracy .

12.2. Wartości normatywne stężeń i natężeń czynników szkodliwych . 12.3. Choroby zawodowe

12.4. Monitoring

12.5. Wypadkowość

12.6. Zagadnienia ergonomiczne w higienie pracy .

13. Środowisko pracy - Leszek zaborski, zbigniero ~ethon, Roman Lutyński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228

13.1. Czynniki fizyczne w środowisku pracy , . . . . . . . . . . . . . 228

13.1.1. Praca w gorącym i zimnym mikroklimacie . . . . . . . . . . . . . 228

10
. I .1.1. Środowisko gorące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230

.1.1.2. Środowisko zimne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232

.1.2. Promieniowanie elektromagnetyczne . . . . . . . . . . . . . . . 234

...1.2.1. Promieniowanie podczerwone . . . . . . . . . . . . . . . . . 234

..1.2.2. Promieniowanie nadfioletowe . . . . . . . . . . . . . . . . . 235

?.1.2.3. Promieniowanie laserowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237

3.1.3. Oświetlenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238

13.1.3.1. Ważniejsze jednostki fotometryczne . . . . . . . . . . . . . . . 239

13.1.3.2. Wybrane zagadnienia z fizjologii widzenia . . . . . . . . . . . . . 240

13.1.3.3. Najczęściej stosowane źródła światła . . . . . . . . . . . . . . . 241

13.1.3.4. Ocena oświetlenia sztucznego . . . . . . . . . . . . . . . . . 242

13.1.3.5. Ocena oświetlenia dziennego . . . . . . . . . . . . . . . . . 245

13.1.4. Pola elektromagnetyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246

13.1.4.1. Wpływ na organizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247

13.1.4.2. Ochrona przed polami elektromagnetycznymi . . . . . . . . . . . 248

13.1.5. Prąd elektryczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249

13.1.5.1. Profilaktyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250

13.1.6. Drgania mechaniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . - . . 251

13.1.6.1. Hałas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251

13.1.6.1.1. Wpływ hałasu na organizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253

13.1.6.1.2. Ochrona przed hałasem . . . . . . . . . . . . . . . . . - . 254

13.1.6.2. Infradźwięki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254

13.1.6.3. Ultradźwięki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255

13.1.6.4. Wibracja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256

13.1.6.4.1. Wibracja ogólna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - . 256

13.1.6.4.2. Wibracja miejscowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257

13.2. Czynniki chemiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258

13.2.1. Metale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258

13.2.2. Pyły organiczne i nieorganiczne . . . . . . . . . . . . . . . . 263

13.2.3. Gazy drażniące i duszące . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265

13.2.3.1. Gazy drażniące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266

13.2.3.2. Gazy duszące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266

13.2.4. Rozpuszczalniki organiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267

13.2.5. Tworzywa sztuczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270

13.2.6. Pestycydy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272

13.3. Biologiczne czynniki patogenne . . . . . . . . . . . . . . . . 274

13.3.1. Patogeny pochodzące od ludzi . . . . . . . . . . . . . . . . . 275

13.3.2. Patogeny pochodzenia zwierzęcego . . . . . . . . . . . . . . . 276

13.3.3. Patogeny pochodzenia roślinnego . . . . . . . . . . . . . . . . 280

14. Wybrane zagadnienia higieny i epidemiologii szpitalnej

Andrzej Grzybowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282

14.1. Mechanizmy zakażeń związanych z pobytem w szpitalu; zakażenia szpitalne

i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282

14.1.1. Rodzaje zakażeń związanych z pobytem w szpitalu . . . . . . . . . . 285

14.1.2. Czynniki etiologiczne zakażeń związanych z pobytem w szpitalu . . . . . 289

14.2. Specyfika placówek medycznych o zwiększonym ryzyku wystąpienia zakażeń . 291

14.2.1. Kliniki (oddziały) transplantologii i chirurgii . . . . . . . . . . . . 291

14.2.2. Ośrodki ciągłej dializy otrzewnowej. Kliniki (oddziały) urologiczne . . . . 292

14.2.3. Oddziały intensywnej opieki medycznej (OIOM) . . . . . . . . . . . 294

14.2.4. Zakłady (oddziały) transfuzjologii, stacje krwiodawstwa oraz zakłady diagno-

styki laboratoryjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297

11
14.3. Czynniki predysponujące do wystąpienia zakażeń objawowych u osób eksponowanych na zakażenie w lecznictwie otwartym . . . . . . . . . . . . 300

15. Higiena morska - Z'bigniez~ ,~ethon . . . . . . . . . . . 302

15.1. Środowisko na jednostkach pływających . . . . . . . . . . . . . 303

15.2. Warunki klimatyczne i meteorologiczne . . . . . . . . . . . . . 304

15.3. Działalność zapobiegawcza i ratownicza . . . . . . . . . . . . . 305

15.4. Nurkowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307

16. Higiena lotnicza - zbignieze~ ~ethon . . . . . . . . . . . 310

16.1. Czynniki występujące podczas lotu . . . . . . . . . . . . . . . 311

16.2. Styl życia personelu latającego . . . . . . . . . . . . . . . . . 314

16.3. Wypadkowość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315

17. Higiena sportowa - i~,'bignieze~ ~ethon . . . . . . . . . . . 317

17.1. Specyficzne zagrożenia stanu zdrowia sportowca . . . . . . . . . . 318

17.2. Stres i immunosupresja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318

17.3. Przetrenowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320

17.4. Urazy sportowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321

17.5. Specyficzne warunki środowiskowe . . . . . . . . . . . . . . . 322

17.6. Doping . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323

Piśmiennictwo uzupełniające . . . . . . . . . . . . . . . . . 325

Załącznik 1. Przepisy prawne dotyczące ochrony zdrowia człowieka

i jego środowiska - Roman Lutyński . . . . . . . . . . 329 Załącznik 2. Podstawowe metody statystyczne - Leszek zaborski . . . 358

Skorowidz rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 378
Henryk h'irschner

1.

Środowiskowe uwarunkowania stanu zdrowia



- systematyzacja, problematyki
Najogólniej mówiąc stan zdrowia jest zdeterminowany przez czynniki genetyczne i środowiskowe. W przypadkach jednostkowych te pierwsze mogą dominować przez dziedziczenie szczególnie korzystnych lub niekorzystnych zestawów cech genetycznych. Natomiast w skali populacyjnej cechy dziedziczne decydują o stanie zdrowia w 16-20%. Niekorzystne predyspozycje genetyczne nie muszą w ogóle ujawnić się, jeśli nie zadziałają szkodliwe czynniki środowiskowe o odpowiednio krytycznym natężeniu.

Powyższy pogląd jest zgodny z opinią genetyka amerykańskiego Th. Dobzhansky'ego, wskazującego, że chociaż czynnik dziedziczności wpływa na osobniczą podatność na schorzenie, to o tym, czy możliwości rozwoju procesu patologicznego istotnie urzeczywistnią się, przesądza oddziaływanie czynników środowiskowych. Można zatem przyjąć, że wpływy środowiskowe w zdecydowanej większości przypadków rozstrzygają o stanie zdrowia.

l.l. Przegląd problematyki na tle historycznym

Zainteresowanie środowiskiem, w którym żyje i pracuje człowiek, występowało już w medycynie starożytnej, o czym m.in. świadczy słynny traktat Hipokratesa "O powietrzu, wodach i klimatach". Hipokrates (i jego szkoła) przywiązywał dużą wagę do czystości powietrza i gleby, osuszania błot, z których miały pochodzić wywołujące choroby "miazmaty", do zaopatrzenia ludności w dobrą wodę pitną i do właściwego pożywienia.

Aż do czasów najnowszych głównym zagrożeniem dla zdrowia i życia ludzkiego były choroby zakaźne. Ich związek z otoczeniem uświadomiono sobie na wiele lat przed rozwojem bakteriologii. Dzięki empirii rozwijały się działania zapobiegawcze idące w kierunku zachowania czystości, izolacji chorych zakaźnie, stosowania najprostszych sposobów dezynfekcji, tworzenia przepisów

13
dotyczących wymagań w stosunku do produktów spożywczych oraz przyrządzania potraw. Te ostatnie często miały charakter obyczajowy lub wynikały z nakazu religijnego.

Od czasów Oświecenia poznawanie istotnych dla zdrowia czynników środowiskowych i opieranie na tym działań zapobiegawczych coraz częściej opierano na badaniach naukowych. Cały XIX wiek, a szczególnie jego druga połowa, charakteryzuje się dużymi postępami medycyny środowiskowej (medycyna społeczna, higiena), do czego przyczyniały się odkrycia naukowe, szczególnie w dziedzinie bakteriologii, jak również presja ze strony rozwijających się społeczeństw przemysłowych. Opisując przełom, jaki nastąpił w tym okresie, znany polski historyk medycyny Szumowski określał go w sposób następujący: "W medycynie, która dotąd była wyłącznie indywidualna, powstają zasadnicze przemiany, obok medycyny indywidualno-leczniczej powstaje medycyna społeczno-zapobiegawcza".

Dla ostatnich dekad XIX w. charakterystyczna jest radykalna poprawa różnych wskaźników zdrowotnych prawie w całej Europie. Przede wszystkim nastąpiło znaczne zmniejszenie częstości zgonów. Na przykład w Warszawie współczynnik zgonów wynosił w 1882 r. około 40/1000 mieszkańców rocznie. Prawie dwukrotnie zmniejszył się jednak w ciągu 20 lat. Zaskakująca jest zbieżność tego zjawiska z budową wodociągu i skanalizowaniem miasta. Ówczesne zmiany w zdrowotności są określane przez niektórych autorów jako pierwsza rewolucja zdrowotna (druga wiąże się z wprowadzeniem do leczenia antybiotyków). O zmianach tych zadecydowało przede wszystkim przejęcie przez państwo i władze samorządowe odpowiedziałności za tworzenie poprawnych zdrowotnie warunków otoczenia, ustanowienie aktów prawnych służących ochronie zdrowia, postępy technologii sanitarnej, szerzenie oświaty i upowszechnienie zasad higieny.

W obecnej dobie podstawowe uchybienia sanitarne w skali masowej ciągle występują jeszcze w wielu rozwijających się krajach Azji, Afryki i Ameryki Południowej, wyznaczając kierunki działań prozdrowotnych dla tamtejszych rządów i społeczeństw. W tym samym czasie kraje bardziej rozwinięte stają wobec wyzwań i problemów zdrowotnych innej natury. Wśród nich podstawowe znaczenie ma styl życia społeczeństwa czy poszczególnych jego grup. Współczesne choroby o masowym zasięgu (tzw. choroby cywilizacyjne) wiążą się z czynnikami ryzyka, wśród których dużą rolę odgrywają wady źywienia typowe dla krajów dostatnich, mała aktywność ruchowa, nadmierne obciążenia emocjonalno-psychiczne, palenie tytoniu, alkohol i używki, a ponadto pogarszające się warunki ekologiczne.




  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   42


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna