Miejsce geografii regionalnej w systemie nauk



Pobieranie 108.88 Kb.
Data02.05.2016
Rozmiar108.88 Kb.

  1. MIEJSCE GEOGRAFII REGIONALNEJ W SYSTEMIE NAUK.

Pole zainteresowań i badań Geografii regionalnej:


PRZYRODA


PRZESTRZEŃ



CZŁOWIEK

Ogólnie rzecz biorąc geografia regionalna zajmuje się wpływem czynników przyrodniczych na człowieka. Obserwuje relacje między człowiekiem a przyrodą. Dokonuje kompleksowego opisu warunków wpływających na człowieka i rozpatruje, czy są sprzyjające czy nie oraz czy działają intensywnie czy nie.

Wszystkie nauki badające relacje PRZYRODA – PRZESTRZEŃ – CZŁOWIEK można podzielić na:


  • geograficzne

  • niegeograficzne.

Nauki geograficzne można także podzielić na Geografię regionalną oraz pozostałe nauki geograficzne, z których Geografia regionalna czerpie badania i wyniki.

Geografia regionalna stawia sobie za cel ocenę zjawisk kompleksowo i obiektywnie

( eliminacja subiektywizmu).

Istnieje także problem z określeniem niezależności Geografii regionalnej od innych nauk geograficznych. Spotyka się teorie, że Geografia regionalna nie jest nauką, a jedynie sumą wiadomości bardziej lub mniej pożyteczną. Józef Barbag przeprowadza następujące rozumowanie:



Własny obiekt badań jest niewątpliwie koniecznym warunkiem odrębności każdej dyscypliny.

Poszczególne dyscypliny mogą nie mieć własnych, sobie tylko właściwych metod badania, mogą posługiwać się różnymi metodami innych dyscyplin, ale muszą mieć własny przedmiot badań.

Geografia regionalna jest nauką, gdyż posiada swój przedmiot badań, a metody badawcze pożycza od innych dziedzin. Ostatecznie można przyjąć, że Geografia regionalna jest dziedziną badającą terytorium z punktu widzenia zachodzących związków między elementami przyrodniczymi i działalnością człowieka. Żadna inna dziedzina nie zajmuje się środowiskiem przyrodniczym będącym rzeczywistą czy potencjalną podstawą dla działalności człowieka.


Definicje REGIONU.

  1. Obszar różniący się cechą lub zespołem cech od pozostałego otoczenia.

  2. Określony i nazwany imieniem własnym teren, wyróżniony na podstawie zespołu cech krajobrazowych – naturalnych lub wynikających z działalności ludzkiej.

  3. Obszar o określonych granicach.


Z tego wynika, Ze opisując dany region musimy go określić – np. region przemysłowy- i wyznaczyć granice gdzie się kończy – będzie to w tym przypadku granica intensywnego przemysłu. Nazwa własna – np. Górny Śląsk.

Uwaga dotycząca pisania prac z Geografii regionalnej – gdy opisujemy region przyrodniczy uwzględniając piękno przyrody, należy położyć nacisk na jej zagospodarowanie przez człowieka. Np. przyroda w Tatrach jest wspaniała, więc zorganizowano tu Park Narodowy, rozwija się turystyka etc.




  1. JEDNOSTKI POWIERZCHNI ZIEMI.

Podstawowe jednostki terytorialne to:



  • Część Świata – największe jednostki podziału lądów na kuli ziemskiej. Obecnie rozróżnia się 6 części świata: Azję, Afrykę, Amerykę (traktowaną niekiedy jako 2 odrębne części świata — Amerykę Pn. i Pd.), Antarktydę, Europę i Australię. Spojrzenie zwyczajowe, kulturowe.

  • Kontynent: Wielką część powierzchni lądowej, wyróżniającą się od reszty lądów pewnym odosobnieniem, zwiemy kontynentem. Starożytni Grecy wydzielili trzy kontynenty: Europę, Azję i Afrykę. Główne kryterium wyróżnienia było raczej społeczno – kulturowe niż przyrodnicze, ponieważ te trzy kontynenty zrastają się ze sobą, tworząc megakontynent zwany Starym Światem. Nowy Świat tworzą obie Ameryki. Ponadto za kontynenty uważa się Australię z Oceanią oraz Antarktydę. Do kontynentów włącza się również wyspy przybrzeżne, jeśli wznoszą się ze wspólnego z nim szelfu kontynentalnego albo znajdują się na tej samej szerokości geograficznej. Ponieważ Europa jest w zasadzie półwyspem Azji, łączy się oba te kontynenty w Eurazję.

W ten sposób Afryka jest kontynentem i częścią świata.

Ameryka to część świata składająca się z dwóch kontynentów. Jest całością podzieloną zwyczajowo. Eurazja jest jednym naturalnym kontynentem, ale dzieli się na dwie części świata mające różną historię, kulturę etc.



  • Państwo – z punktu widzenia prawa międzynarodowego muszą być spełnione warunki:

  • rzeczywiste istnienie kraju, suwerenność

  • ściśle określone terytorium

  • zamieszkujące je społeczeństwo

  • uznanie przez conajmniej jedno państwo - nie można kupić sobie wyspy i założyć na nim własnego państwa, gdzie się jest królem wywołującym wojny z innymi państwami.

Nie istnieje odpowiedź na pytanie ile jest państw na świecie, bo każde państwo ma swoją listę państw, które uznaje, i z którymi utrzymuje stosunki dyplomatyczne.

Można przyjąć, że jest ich około 190.

Wyspa – część powierzchni lądowej, otoczona dookoła wodą ( morza, jeziora, odnóg rzecznych ). Wyspą nie jest wynurzona ponad wodę rafa skalna ani okresowo zalewana przez wodę łacha ( ławica ) piaszczysta. Liczy się także jej wielkość. Jest mniejsza niż kontynent, ale większe niż rafa. Może być zamieszkała lub nie.

Archipelag – grupa wysp blisko siebie położonych, minimalny archipelag liczy 3 wyspy, gdzie 2 z nich leżą blisko siebie.


2 % powierzchni lądowej wciąż nie zostało poznane. Są to takie tereny jak małe wysepki, obszary, do których trudno się dostać ( dżungla, kolczaste zarośla ), pasy graniczne, góry.

Nie ma definicji, które to są tereny odkryte, a które nie.

Przykładem na to jest usilne poszukiwanie źródeł Amazonki, której przebieg jest dobrze znany. Amazonka posiada tzw. obszar źródliskowy i nie ma konkretnego źródła wyróżnianego na podstawie 4 hydrologicznych kryteriów ( ciek najdłuższy, toczący najwięcej wody, najwyżej położony, zwyczajowy ). Trwa na ten temat spór między Jackiem Pałkiewiczem – samozwańczym odkrywcą źródła Amazonki a PTG w osobie Ryszarda Badowskiego.


  1. SYSTEMY RZECZNE – ZALEŻNOŚĆ CZŁOWIEKA OD WODY.

Podział cywilizacji na 3 okresy:



  • okres cywilizacji rzecznej ( Egipt, Mezopotamia )

  • okres cywilizacji morskiej ( Morze Śródziemne )

  • okres cywilizacji oceanicznej ( od epoki Wielkich Odkryć Geograficznych ).

Istnieją „rzeki narodowe” tj. Wisła, Niemen czy Wołga, które „dały początek narodu”.

Regiony historyczne a systemy rzeczne – rola rzek w tworzeniu regionów. W Polsce do zaborów istniała świadomość regionalna, która potem była niszczona przez zaborców – kultywowano wtedy jedność narodową.

Związek między regionem a dorzeczem.

Zasady gospodarki wodnej:


  • kompleksowość ( rzeka zaspokaja podstawowe potrzeby ).

  • długoplanowość inwestycji (np. nie buduje się w określonych miejscach dużych zbiorników retencyjnych ze względów strategicznych ).

  • planowanie przestrzenne ( dolina rzeki a region turystyczny, funkcje komunikacyjne rzeki ).

Dorzecza a jednostki przyrody chronionej ( Biebrzański PN, Popradzki PK ).
Rzeki jako bariery, zapory:

  • bariera komunikacyjna np. ślepe stacje kolejowe kończą się nad rzeką ).

  • bariera antropogeniczna – bardzo trwała, ma to związek z czynnikami historycznymi, ludzie osiedlali się wzdłuż rzeki po jednej stronie i byli przez nią chronieni.

Występuje tu czynnik strategiczny, zatrzymanie w pewnym stopniu ruchu ludności.

Często jest granicą polityczną lub administracyjną. Rzadko zdarza się aby rzeka znajdowała się w jednej dzielnicy.

 bariera struktur własnościowych ( jeden właściciel po jednej stronie, a drugi po drugiej,

dotyczy mikro i makroskali ).



  • bariera struktur społecznych ( duża rzeka odgradzała ludzi i zawężała stosunki

międzyludzkie np. zawieranie małżeństw).



  1. DZIAŁALNOŚĆ CZŁOWIEKA W TRUDNYCH WARUNKACH.

REGIONY GÓRSKIE.
Trudne warunki mogą polegać na:

  • Egzystencji człowieka w warunkach niesprzyjających z punktu widzenia biologii

  • Prowadzenie działalności gospodarczej

Regulują to prawa barier i mechanizmy atrakcji.

Bariery osadnicze:

I – woda – ląd: podstawowa bariera, nie jesteśmy stworzeniami wodnymi

II – temperatura: 18 C to komfort termiczny

III – światło: jego brak niszczy psychicznie i fizycznie

IV – woda: niezbędna, choć w pokonywaniu tej bariery nastąpił największy

postęp melioracja, studnie, odzysk wody słodkiej ze słonej etc.

V – ciśnienie atmosferyczne: kwestia indywidualnej wrażliwości.


Atrakcje osadnicze polegają najczęściej na osiedlaniu się w danym miejscu ze względów ekonomicznych. Atrakcja ekonomiczna polega na zdolności żywicielskiej obszaru, możliwości znalezienia pracy. Na początku rozwoju cywilizacyjnego silny związek z warunkami środowiska naturalnego. W późniejszych etapach uzależnianie od tych warunków. Nie jest to oczywiście regułą. Szwajcaria mimo trudnych warunków jest wysoko rozwinięta gospodarczo, a Albania, Rumunia i Afganistan dysponują znakomitymi warunkami i są jednymi z najbiedniejszych państw świata.

Barierą, która może w znacznym stopniu warunkować osadnictwo i działalność ludzką jest wysokość na poziomem morza czyli tereny górskie.

Ważne są elementy rzeźby terenu takie jak nachylenie stoku, kształt stoków ( płaskie, wklęsłe, żleby etc. ). Dalej liczą się takie elementy jak:


  • Ekspozycja stoków na słońce

  • Występowanie lawin błotnych i śnieżnych

  • Wahania stanu przepływu wód

  • Wiatry fenowe

  • Góry wulkaniczne, sejsmika

  • Występowanie surowców do eksploatacji, różnorodność bogactw

W mniejszym stopniu decydujące są:

  • Walory turystyczne, usytuowanie uzdrowisk, obiektów sportowych.

Czasem wystarcza estetyka krajobrazu aby rozwijać działalność turystyczną nawet przy braku infrastruktury. Tak jest w przypadku Nepalu, gdzie nie ma luksusów, hoteli i snobizmu. Dochody przyjeżdżających tu ludzi nie są duże, ale państwo zarabia na wizach i permitach ( treeking permity ).

Państwa górskie zachowują znaczną niezależność. Tak jest w przypadku Szwajcarii, Bhutanu czy Sikkimu.

Powyżej wysokości 1 500 m n.p.m. mieszka 3 % ludności świata.

Model gospodarki górskiej.


  • Przewaga małych miejscowości, sezonowe osadnictwo

  • Sezonowe rolnictwo w dolinach, nawiązywanie do roślinności

  • Eksploatacja przemysłowa bogactw naturalnych

  • Komunikacja specjalistyczna

Zamieszkiwanie terenów górskich wzmaga poczucie odrębności kulturowej, etnicznej.

Granice państw w górach- problem ich wytyczenia. Czy powinny przebiegać dolinami, czy grzbietami górskimi.

Inne problemy:



  • Granice państw w górach – kiedyś góry pełniły funkcję strategiczną, a dziś zachęca się do przekraczania takich granic np. w Pirenejach.

  • Lichtenstein- 100 % terytorium państwa leży w górach. Państwo nie ma armii, straży granicznej etc. Dlatego są stosunkowo niskie podatki.

  • Region Pienin – mówi się, że wszystko będzie w porządku jeśli Zalew Czorsztyński będzie czysty. Gdy zostanie zanieczyszczony góry się rozpuszczą.

  • Kwestia zagospodarowania Tatr – intensywny rozwój turystyki i sportu kłóci się z ochroną środowiska i istnieniem Parku Narodowego.

  • Bezmyślne decydowanie o przesiedleniu w latach 1946 – 1956 ludności z Bieszczad na niziny. Z kolei po 1945 roku rolników z Wołynia przesiedlono w Sudety.

  • Kwestia Bieszczad- pomysł profesora Łuszczyckiego, aby zorganizować tu rezerwat turystyczny. Aby chronić góry przed zniszczeniem przez turystów należy ich zniechęcić do przyjazdu. Należy pozwolić na swobodną penetrację, ale nie budować infrastruktury, schronisk, nie wytyczać szlaków. Jeśli chcesz tam wejść, musisz dźwigać ciężki plecak z namiotem, jedzeniem etc. To ma być pomysł na redukcję turystów.


4A. REGION GÓRSKI – ALPY.

Najwyższe góry Europy; ciągną się łukiem otwartym ku południu od Zatoki Genueńskiej po Małą Nizinę Węgierską, na terytorium: Niemiec, Włoch, Francji, Szwajcarii, Liechtensteinu, Austrii i Słowenii; dł. 1200 km, szer. 150–260 km; najwyższy szczyt Mont Blanc, 4807 m. 

W zależności jak poprowadzi się granicę Europy zmienia się jej najwyższy szczyt. Rosjanie uważają, że najwyższy szczyt Europy to kaukaski Elbrus ( Francuzi też to akceptują! ).

Alpy powiązane są z innymi górami – Apeninami. Ważna rola stref klimatycznych i florystycznych. Bariera dla mas powietrza. Kiedyś była to bariera komunikacyjna, ale teraz już nie ( rozwinięta sieć drogowa, tunele ). Większą barierą komunikacyjną jest fakt, że Szwajcaria nie należy do Unii Europejskiej. Inny charakter regionów otaczających Alpy od południa i od północy.

Czasem monografie regionów górskich podają średnią wysokość gór. Dla Alp wynosi ona 1 400 metrów. Taki wskaźnik nic nam jednak nie mówi, o niczym nie świadczy, więc jest niepotrzebny.

Krajobraz alpejski – względne pojęcie.

Relacje człowiek – środowisko.

Szwajcaria – inna mentalność ludzi, którzy tu mieszkają podyktowana zaistniałymi warunkami. Francuz czy Włoch w górach jeździ na nartach, a Szwajcar musi tu zbudować np. szkoły, które we Francji znajdują się na nizinach. W Szwajcarii nie mają wyboru, nie ma tu innych, płaskich miejsc.

 Alpy dzielą się na:


  • Alpy Zachodnie, wyższe i masywniejsze, zlodowacone. Są tu wąskie doliny.

  • Alpy Wschodnie, niższe, bardziej pocięte dolinami rzek; doliny te są bardzo szerokie i w nich rozwija się gospodarka.

Linia podziału biegnie poprzecznym obniżeniem od Jez. Bodeńskiego, doliną górnego Renu, przez przełęcz Splügen i dolinę San Giacomo do jez. Como.

Nie istnieje pojęcie „rolnictwa alpejskiego”. Może być rolnictwo dolin alpejskich ( owoce i warzywa, duże plony ) lub rolnictwo wyższych warstw górskich, na stokach ( bazowanie na użytkach zielonych, wypas owiec i krów ). Drugi sposób precyzowania: rolnictwo Szwajcarii lub innych krajów. Rolnictwo Szwajcarii jest silnie dotowane. Eksport czekolady i serów. Mają chłonny rynek na własne produkty, są przywiązani do rodzimej produkcji.

Przemysł w Alpach. Aktywizuje się przemysł elektroniczny. Szwajcarzy potrafią sprzedawać swoje produkty – fenomen szwajcarskich zegarków. Potencjalny klient dostaje gwarancję na 100 lat, dyplom i numer identyfikacyjny wśród słynnych nazwisk.

Przemysł farmaceutyczny - duże dochody ze sprzedaży licencji na lekarstwa za granicę.

Nie ma tu armii, za to jest pospolite ruszenie. To znacznie zmniejsza podatki.

Obrona przed emigrantami, obcą siłą roboczą. Nie wydają obcym obywatelstw, gdy zostają zawarte małżeństwa mieszane robią kosztowne egzaminy.

Nie ma tu szpitali psychiatrycznych ze względów oszczędnościowych. W soboty wypuszcza się więźniów na wolność aby strażnikom nie płacić dwukrotnej stawki za weekend. Obywatele mają do siebie większe zaufanie.

TURYSTYKA.


  • Wpuszczają mało turystów, za to tych najbogatszych; turystyka kongresowa, konferencyjna.

  • Świadcząc wysokiej klasy usługi medyczne zarabiają na tych, którzy przyjeżdżają się tam leczyć ( pacjenci muszą gdzieś mieszkać, jeść etc.)

  • Regiony alpejskie szybko reagują na konkurencję, uatrakcyjniają swe oferty ( np. budują baseny z widokiem na góry, zjazdy narciarskie na lodowcu ).

  • Do Szwajcarii przyjeżdża rocznie 40 milionów ludzi.

Przygotować ocenę poglądu prof. R. Galona zaczerpniętego z pozycji „Alpy. Austria. Szwajcaria.” brzmiącego: „ Na przekór tezom zwolenników determinizmu geograficznego Alpy jako niezwykle zwarty i wybitnie indywidualny region naturalny o dużych walorach gospodarczych, nigdy nie stanowiły odrębnej jednostki politycznej i pomimo swej wyniosłości nie były także zaporą dla ekspansji polityczno -–terytorialnej skierowanej w jedną lub drugą stronę.” Należy skrytykować to twierdzenie – gdzie ma rację a gdzie nie i wysunąć kontrargumenty. Wybrać stwierdzenia, do których należy się ustosunkować np. determinizm. Galon mówi, że zgodnie z determinizmem znaczyłoby jeden masyw = jedna grupa etniczna = jedno państwo, zastanowić się, czy to prawda.



4B. REGION GÓRSKI – KAUKAZ.
Kaukaz to obszar górski w Azji, między morzami: Czarnym, Azowskim i Kaspijskim, od Obniżenia Kumsko-Manyckiego na pn. do granic Turcji i Iranu na pd.; wchodzi w skład Federacji Ros. (kraje Krasnodarski i Stawropolski, republiki: Karaczajo-Czerkiesja, Kabardo-Bałkaria, Osetia Pn., Inguszetia, Czeczenia, Dagestan), Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu; pow. ok. 440 tys. km2; dzieli się na Przedkaukazie, Wielki Kaukaz, Zakaukazie oraz Mały Kaukaz (pn. część Wyż. Armeńskiej).

Obszar peryferyjny, pomostowy, przejściowy.

Podczas gdy Alpy znajdowało się w obrębie kilku suwerennych państw, na Kaukazie swe piętno pozostawił ZSRR.

W przeciwieństwie do Alp stanowią barierę przestrzenną. Alpy mają nisko położone doliny, rozwiniętą sieć drogową i kolejową. W tym regionie nie ma sieci kolejowej, dróg jest mało i są wąskie.

Alpy zajmują ogromny procent powierzchni krajów, w których się znajdują. W obrębie ZSRR Kaukaz zajmował znikomą powierzchnię.

Alpy nie były terenem agresji od czasów Hannibala. Kaukaz jest wieczną areną walk etnicznych, narodowościowych. Mnóstwo koncepcji podziałów ( regionalizacji ) na podstawie naukowej ( biologicznej, geologicznej ). Ogromny wpływ czynnika politycznego.

Kaukaz jest obszarem międzymorskim, region graniczy z Turcją i Iranem.

Ustanowiony system radz. podporządkował scentralizowanej władzy komunist. narody Kaukazu. Utworzono (1920–24) Górską Autonomiczną Socjalist. Rep. Radz. (ASRR), następnie podzieloną na kilka obwodów autonomicznych, Dagestańską ASRR (obie weszły w skład Ros.FSRR) oraz Federację Zakaukaską (Armenia, Azerbejdżan, Gruzja), która znalazła się w ZSRR (istniała do 1936, następnie zlikwidowana i rozdzielona na 3 republiki związkowe). Granice pomiędzy republikami związkowymi zostały sztucznie wytyczone, aby skłócić tamtejszych ludzi. Stalin pokazywał w ten sposób jak złe są konflikty, było zjawisko „wroga” i mógł wykazywać swoją władzę stanowczo reagując na panujące zło.

Jest to region gdzie wymieszane są różne religie. W VII w. n.e. Kaukaz zdobyli Arabowie, którzy wprowadzili tu islam i język arab. (odtąd na Kaukazie jest wyznawany islam i działają różne Kościoły chrześcijańskie, wzajemnie się zwalczające). Przykładowo Azerowie są Muzułmanami, Ormianie wyznają chrześcijaństwo, Gruzini są prawosławni.

Imigracja na tamte tereny – znaleźli się tu potomkowie polskich zesłańców tzw. „ciepła Syberia”. Zsyłano tu jeńców wojennych, oficerów itp. aby pomagali Rosjanom „poskromić narody”. Rosjanie są narodem nizinnym i nie potrafią walczyć w górach ( stąd problemy na wojnie w Afganistanie ).

W Armenii mieszka 1,5 tysiąca Ormian, a poza jej granicami 3 tysiące.

Dostęp do morza.

Morze Czarne – półzamknięte, trzeba przepłynąć przez Bosfor i Dardanele aby się wydostać na ocean światowy. Rosja nie była potęgą morską, nie rozbudowywano sieci portów morskich.

Bogactwa naturalne: ropa naft. i gaz ziemny, węgiel kamienny, rudy żelaza, manganu, miedzi, molibdenu, cynku i ołowiu, kobaltu i chromu, boksyty, kamienie bud. (zwł. tufy), wody mineralne. Władze rosyjskie traktowały Kaukaz jako rejon strategiczny — nastąpiła intensywna rusyfikacja ludności oraz rozbudowa przemysłu wydobywczego. Eksploatacja na wielką skalę, zaniedbywano rekultywację.

Wspaniałe walory turystyczne, ale przy zagospodarowywaniu nie bierze się pod uwagę estetyki krajobrazu. System kolejek górskich jest tak stworzony aby nie było masowej turystyki ( naturalna selekcja ludzi ). Schroniska są obłe aby opierały się wiatrom.

Dobre warunki dla hodowli ( owce ) i dla rolnictwa w kotlinach. Herbatę zbiera się tu kombajnami ( względy ideologiczne ) chociaż liście różnie dojrzewają.

W Tbilisi, stolicy Gruzji jest rozwinięty przemysł maszynowy (obrabiarki, maszyny roln., maszyny i urządzenia dla przemysłu spoż.), elektrotechniczny, środków transportu (lokomotywy elektr.), włókienniczy, skórzany, spożywczy (m.in. winiarski, herbaciany, olejarski), drzewny; duży węzeł kol. i drogowy oraz port lotniczy; w 1966 uruchomiono pierwszą linię metra. Taka sytuacja wynika z faktu, że Stalin lubił to miasto i sam był Gruzinem.

W Małym Kaukazie zespół budowli skalnych z XII – XVI w. jak w Kapadocji. Są zniszczone, brak opieki konserwatorskiej.

Istnieją różne koncepcje zagospodarowania tych gór, uniemożliwianie przez konflikty. Panuje tu bardzo specyficzna sytuacja i nie da się zastosować konkretnego modelu rozwoju np. turystyki.
Przygotować region górski, wziąć pod uwagę relacje człowiek – środowisko. Zaobserwować, czy popełniono błędy w zagospodarowaniu, co należałoby zmienić.
4C. REGION GÓRSKI – TATRY.

Tatry, ten imponujący masyw górski, to odrębny od otoczenia, bardzo charakterystyczny region. Pojęcie regionu należy rozumieć jako obszar, gdzie występuje szereg cech i zjawisk, których współistnienie prowadzi do wyróżnienia danego terenu od otoczenia. Dany obszar musi być określony i nazwany imieniem własnym, a możliwe jest to po zbadaniu zespołu cech krajobrazowych – naturalnych lub wynikających z działalności ludzkiej. Analiza wybranego terenu prowadzi do określenia jego granic, które są warunkiem odróżniającym jeden region od innych. Uznanie, gdzie przebiegają takie bariery możliwe jest dzięki zbadaniu ważnych i charakterystycznych cech opisywanego obszaru. Należy uwzględnić kwestie środowiska geograficznego oraz występujące tu zjawiska antropogeniczne, wynikające z zaistniałych warunków przyrodniczych. Takie rozumowanie pozwala na określenie konkretnego terenu mianem regionu.

Na podstawie wielu cech można uznać Tatry za samodzielny region. Podstawową kwestią odróżniającą dany obszar od otoczenia jest zdecydowana górska rzeźba wyraźnie odcinająca się od obniżeń, które znajdują się po północnej jak i po południowej stronie masywu.

Łańcuch Tatrzański od zachodu ograniczony jest widłami rzek Wagu i Orawy, zaś od wschodu znajduje się w dorzeczu Dunajca i Popradu. Składa się z dwóch części – znacznie niższych Gór Choczańskich i wyższych Tatr. Między tymi częściami przebiega granica w postaci poprzecznej dyslokacji. Jest to właśnie zachodnia bariera Tatr rozumianych jako orograficznie zwięzłe formy o znacznych wysokościach bezwzględnych. Ograniczenie wyróżnionego masywu przebiega w przybliżeniu zgodnie z linią poziomicy oznaczającej wysokość powyżej 1000 m n.p.m. Przyjęta przeze mnie granica Tatr opiera się na przebiegu danej poziomicy, oraz wyznaczonej bariery Parku Narodowego, która zarówno po północnej jak i po południowej stronie masywu ma zbliżony kształt do wyróżnionej poziomicy. Naturalne obniżenie, równoleżnikowa bruzda, w której znajduje się wieś Zdziar u podnóża Tatr Bielskich stanowi północno – wschodnią granicę Tatr. Oddziela ona wybrany region od osiągającej 1000 m n.p.m. Spiskiej Magury.

Naturalna granica odzwierciedla cechy tego specyficznego regionu. Chodzi tu o budowę geologiczną, na którą składają się skały osadowe z przewagą wapieni i dolomitów. Ta rozmaitość geologiczna znajduje odbicie w wielu szczegółach urzeźbienia gór.

Spotykamy tu interesującą rzeźbę krasową powstałą w skałach wapiennych, efekty wietrzenia dolomitów w postaci „kominów” i „mnichów” oraz urwiste turnie i granie powstałe w wyniku wietrzenia mrozowego granitów i innych skał krystalicznych. Również wielki wpływ na odmienność Tatr od regionów okolicznych miała działalność lodowców górskich.

Tatrzański klimat także uznawany jest za specyficzny. Region ten określany jest mianem najzimniejszego obszaru w Polsce, gzie opady sięgają 1 700 mm, a pokrywa śnieżna utrzymuje się od 150 do ponad 200 dni. Na tych terenach okresowo występuje porywisty wiatr zwany halnym, przynoszący ocieplenie i spadek wilgotności powietrza.

Konsekwencją znacznych wysokości bezwzględnych jest przybranie przez szatę roślinną postaci pięter, które rozpoczynają się od wysokości około 900, 1 000 m n.p.m. Ponadto znajduje się tu roślinność reliktowa, która generalnie nie występuje na innych obszarach niż Tatry.

Bogactwo prezentuje także świat zwierzęcy, gdyż żyją tu rozmaite gatunki gadów, ptaków i ssaków. Niezwykłe wartości krajobrazowe i przyrodnicze Tatr sprawiły, że już w XIX wieku rozpoczęto zabiegi o ustawowe wzięcie ich pod ochronę. W 1925 roku rozwinięto polsko – czechosłowacki projekt organizacji Tatrzańskiego Parku Narodowego. W 1948 roku Słowacka Rada Narodowa ogłosiła ustawę o Tatrzańskim Parku Narodowym, zaś jego polski odpowiednik powstał w 1954 roku. Na terenie parku jest kilka rezerwatów ścisłych, zaś w zachodniej części Tatr Słowackich istnieje tylko Park Krajobrazowy.

Należy jednak zaznaczyć, że przyroda Tatr jest w pewnym stopniu zmieniona w wyniku działalności gospodarczej ludu podtatrzańskiego zamieszkującego dzisiejszą otulinę Parku Narodowego. Nazwę Tatr źródła historyczne podają od 1086 roku. Górale byli silnie związani z tym stopniowo zasiedlanym obszarem. Wytworzyli tu charakterystyczną kulturę. Najwcześniej zaludniona została dolina Dunajca zajęta przez polskich Górali, a po południowo – zachodniej stronie masywu – na Liptowie – osiedlili się Górale słowaccy. W Tatrach polowali, szukali skarbów i już w wiekach od XIV do XV pracowali jako górnicy i co lato wypasali stada owiec. W wyniku wypasu owiec oraz bydła na halach obniżała się górna granica lasu.

O górnictwie metali kolorowych istnieją informacje pochodzące z końca XV wieku. Dotyczą one np. prób pozyskiwania złota na Krywaniu w Słowackich Tatrach Wysokich. Istniała także działalność w rejonie Ornaku, gdzie około 1520 roku kopalnie miedzi i srebra rozbudowała z obu stron grzbietu spółka z udziałem króla Zygmunta I Starego. Od końca XVIII wieku rozpoczęto eksploatację rud żelaza. Jednak ubogie złoża wyczerpały się, a ślady dawnego górnictwa w postaci sztolni, hałd i pozostałości z hut i kuźnic zachowały się do dziś.

Przetrwały także takie elementy kultury góralskiej jak budownictwo przeobrażone przez Stanisława Witkiewicza w styl zakopiański, czy też stroje i muzyka, bardzo podobne u Górali polskich i słowackich. Fascynacje góralszczyzną, gwarą, sztuką i unikalną kulturą materialną datuje się od około 1880 roku.

Turystyka w tym regionie również ma bogatą historię sięgającą XVI wieku. W XIX wieku dokonano wielu wejść na szczyty i przełęcze górskie. Pierwszymi „hotelami” turystycznymi były leśniczówki i karczmy. Wybitnymi turystami i badaczami byli Stanisław Staszic i Ludwik Zejszner. Pionierem turystki wysokogórskiej był ks. Józef Stolarczyk. Zaczęły powstawać towarzystwa turystyczne – Węgierskie Towarzystwo Karpackie oraz polskie Towarzystwo Tatrzańskie. Celem ich była budowa schronisk i wytyczanie szlaków aby góry były przystępniejsze. Doktor Tytus Chałubiński z Zakopanego prowadził gromadne wycieczki i jego zasługą jest szeroka popularyzacja Tatr oraz wychowanie grupy fachowych przewodników.

W 1907 roku przy Towarzystwie Tatrzańskim powstała Sekcja Narciarska. Do rozwoju polskiego narciarstwa oraz taternictwa przyczynił się Mariusz Zaruski, pierwszy naczelnik Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego.

Po rozpadzie Austro – Węgier penetrację Tatr Słowackich ułatwiła konwencja z 1925 roku zezwalająca na przechodzenie granicy wszystkimi ścieżkami. Podobnie było w okresie od 1956 roku do lat osiemdziesiątych, kiedy zawieszono umowę konwencyjną o zwiedzaniu Tatr Słowackich. Dziś obserwujemy intensywny rozwój narciarstwa oraz pieszego zwiedzania Tatr, a bardzo rozwinięta infrastruktura turystyczna znajduje się po słowackiej stronie.

Region Tatr posiadając swe naturalne granice rozciąga się na terenie dwóch państw, między którymi przebiega sztuczna granica polityczna. Nie ma ona większego znaczenia na fakt, że Tatry stanowią spoisty region określony na podstawie cech środowiska geograficznego. Warunki naturalne wywołały specyficzną działalność ludzką. Nastąpiło kształtowanie sposobu życia człowieka na skutek zamieszkiwania określonego obszaru oraz zmienianie środowiska pod wpływem zaspokajania różnorodnych potrzeb ludzkich.


BIBLIOGRAFIA. Maja Wojciechowska

  1. Geografia regionalna Polski. J. Kondracki.

Wydawnictwo Naukowe PWN,Warszawa 1998.

  1. Tatry Polskie. Przewodnik. J.Nyka. Wydawnictwo Trawers, Warszawa 1996.

  2. Polska. Nowy podział terytorialny. Przewodnik encyklopedyczny.

J. Bochiński i J. Zawadzki. Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa 1999.

5. CZŁOWIEK W WARUNKACH PUSTYNNYCH.
Pustynię można rozumieć jako każdy obszar charakteryzujący się wyjątkowym ubóstwem roślinności i świata zwierzęcego, z reguły też bardzo słabo zaludniony. Są zatem nie tylko bezwodne pustynie leżące w pobliżu zwrotników, ale także pustynie górskie (wysokogórskie) i lodowe. Największą pustynię świata może wtedy stanowić Antarktyda, ale są i pustynie biologiczne w oceanicznych głębiach. Używa się tego słowa także na określenie wód Morza Martwego o zasoleniu zbyt wielkim dla życia roślin i zwierząt oraz zatrutych siarkowodorem głębiach Bałtyku i Morza Czarnego.

Jednak choć słowo to ma tak wiele znaczeń, jedno jest dominujące. Dlatego w Nowej Encyklopedii PWN zdefiniowano pustynię jednoznacznie:



PUSTYNIA - obszar skrajnie suchy, stale lub okresowo gorący, o ujemnym bilansie wodnym przy parowaniu potencjalnym przewyższającym wielokrotnie opady;

b. niskie (od kilku do 160 mm rocznie) i nieregularne opady (na niektórych obszarach deszcze nie występują przez wiele lat); na pustyni maksymalna temperatura osiąga 58°C (pustynia Mojave w USA), minim. spada poniżej 0°C (na pustyni środkowej Azji absolutne minima osiągają –30°C); występują znaczne dobowe i roczne amplitudy temperatury (zwł. w środk. Azji), a średnia temperatura najcieplejszego miesiąca waha się w granicach 26–27°C;

Brak stałego odpływu powierzchniowego poza tzw. rzekami tranzytowymi (przepływającymi przez pustynie, np. Nil) i przybyszowymi (źródła poza granicami pustyni, kończą bieg na pustyni); rzeki okresowe występują nieregularnie i bardzo krótko, parowanie uniemożliwia im dotarcie do ujścia; jeziora stałe (Jez. Aralskie), a zwł. okresowe są silnie zasolone (jeziora: słone, gorzkie, sodowe, boraksowe).

Pustynie zajmują ok. 20 mln km2 — 12% pow. lądowej Ziemi. Uprawę roślin i życie osiadłe umożliwiają na obszarach pustyń i półpustyń oazy, ale i tam w określonych porach roku występują dokuczliwe burze piaskowe oraz suchość powietrza. W wielu miejscach woda pitna jest wyłącznie miner. (słona lub gorzka). Zdarzające się co parę lat lub dziesięcioleci skrajne susze zmuszają ludność i zwierzęta do opuszczenia oaz.

Występują wody podziemne, ale najczęściej zalegają bardzo głęboko i są zasolone.

W zależności od podłoża rozróżnia się pustynię kamienistą (hamada), żwirową (serir), żwirowo-piaszczystą, piaszczystą (erg na Saharze, kum w Turkmenistanie), ilastą (szott, nebka na Saharze, takyr w Turkmenistanie, kawir w Iranie, playa w Ameryce Pn.).

Pustynie można zagospodarować – umożliwia to postęp techniczny, potrzebne są także znaczne środki finansowe. Pozyskiwanie energii naturalnej – siły wiatru, nasłonecznienia.

Surowce mineralne – pustynie są słabo zbadane pod tym względem. Arabia Saudyjska w 90 % położona na pustyni dysponuje ogromnymi złożami ropy naftowej i gazu ziemnego.

Wody mineralne mogą być wykorzystane rolniczo.

Szata roślinna jest uboga ilościowo, ale występuje tu bogactwo gatunków ze względu na przystosowanie się.

Osadnictwo ma dwojaką postać – albo są tu plemiona koczownicze albo super nowoczesne miasta położone na obrzeżach pustyń. Znajdują się tu kompanie poszukujące ropy naftowej oraz rozwija się handel.

Transport – najdogodniejszy samolotem lub samochodem. Drogi budowane są najczęściej przez pustynię żwirową ze względu na łatwość budowy. Z kolei przez pustynię kamienistą, gdzie jest dużo wąwozów drób się nie prowadzi z powodu znacznych kosztów budowy przepraw. Transport kolejowy dostępny jest między miejscem eksploatacji surowców a portami morskimi. Istnieje także transport prymitywny na wielbłądach lub osłach. W przeszłości przez hamadę rzadko prowadziły szlaki karawanowe, gdyż wielbłądy kaleczyły nogi.

Wielbłądy mają także wiele innych cech. Hodowane są na półpustyniach mogą pić lekko zasoloną wodę. Żywią się kolczastą roślinnością. Ich mleko może stać przez 2;3 dni i nie skwaśnieje mimo wysokiej temperatury. Ich mięso jest jadalne, a z wełny robi się swetry.

Rolnictwo – w oazach ma miejsce uprawa palm daktylowych. W obniżeniach, gdzie woda nie zalega głęboko rozwija się roślinność. Na północy Sahary od wieków kopano doły, w których sadzono palmy daktylowe. Potrzebują one dużo wody i nasłonecznienia. Sporadycznie technika ta spotykana bywa i na innych pustyniach świata. Daktyle posiadają łatwo przyswajalny cukier, co wykorzystywane jest w farmacji.

Przemysł – wydobycie ropy naftowej, gazu ziemnego, eksploatacja piasków. Plaże piaszczyste na Majorce nie są naturalne. Na te brzydkie, wulkaniczne wyspy gen Franco kazał nawieźć tony piachu z Sahary.

Turystyka – wymyślono zjazdy na nartach z wydm (bezpieczniejsze, wolniejsze). Organizacja safari.

Istnieją przykłady na złe zagospodarowanie pustyń. Pojemność Jeziora Aralskiego zmniejszyła się z 1064 km3 do 399 km3; od pocz. lat 60. poziom obniżył się o 13 m (pow. zmniejszyła się o 40%) w związku z intensywnym wyzyskiwaniem do nawadniania uchodzących do Jeziora Aralskiego rzek; obecnie wody Syr-darii i okresowo Amu-darii nie dopływają do jeziora. Region Jeziora Aralskiego dotknęła katastrofa ekol.; zasolenie wzrosło do 24 ‰, wytworzyły się wielkie wyspy, a dookoła nich solnisko; wyginęły ryby; porty i wsie rybackie leżą kilkadziesiąt km od linii brzegowej; zależnie od siły wiatru słony pył jest przenoszony na odległość 500 km i więcej, zagrażając leżącym wśród pustyni oazom; 1993 Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan zał. Fundusz Ratowania Jeziora Aralskiego (program oprac. pod egidą Banku Świat.).

W USA na terenach pustynnych blisko mórz odbywa się odsalanie wody morskiej i wykorzystywanie uzyskanej wody słodkiej do uprawy szklarniowej. Możliwe było to przy zainwestowaniu w odpowiednie urządzenia i małe atomowe elektrownie zapewniające energię dla całego procesu.


Polecenie: wybrać pustynię i omówić problem aktualnego, potencjalnego wykorzystania gospodarczego.
5A. Działalność człowieka w warunkach skrajnych – PUSTYNIA NEGEW.
Obszarem, gdzie środowisko przyrodnicze stwarza wiele barier ograniczających i warunkujących działalność człowieka jest teren pustynny zajmujący ponad połowę powierzchni Izraela – pustynia Negew. Średnia gęstość zaludnienia Izraela wynosi 249 osób/km2, na pustyni 15 osób/km2.

Na kształt relacji człowiek – środowisko wpływają tu także specyficzne czynniki pozaprzyrodnicze: kulturowe, historyczne (jest to współczesne i historyczne miejsce kultu religijnego), wysoki poziom rozwoju gospodarczego państwa. Sprzyja to pokonywaniu barier przyrodniczych i zagospodarowywaniu obszarów pustynnych. Rozwija się tu przede wszystkim rolnictwo, a także turystyka i przemysł.

Jedną z barier w rozwoju rolnictwa jest rzeźba terenu. W centrum i dalej na południe pustyni dominują formy krajobrazu górskiego – skaliste szczyty, liczne wąwozy oraz stoki o nachyleniu powyżej 15  (w odróżnieniu od części północnej o mniejszym urozmaiceniu rzeźby co sprzyja rozwojowi rolnictwa). Niekorzystne w południowej części są także warunki glebowe – występują gleby kamieniste pustynne, szkieletowe – o bardzo niskiej urodzajności oraz nadmiernym zasoleniu. Kolejne ograniczenie stanowi klimat – zwrotnikowy suchy. Uprawę wielu roślin uniemożliwiają temperatury stycznia (5 - 15 C), a przede wszystkim niewystarczające opady (30 – 50 mm) przy bardzo dużym parowaniu.

Podstawowym ograniczeniem działalności człowieka (także pozarolniczej) jest brak wody słodkiej. Wody podziemne są mało wydajne, często trudno dostępne. Gęsta sieć rzeczna cieków okresowych umożliwia korzystanie z wody tylko w okresach deszczowych. Wprowadzenie odwiertów o głębokości kilkuset metrów (nawet do 2 300m) pozwoliło w pewnym stopniu pokonać tę barierę i nawodnić Negew. Aby bardziej racjonalnie wykorzystać wody w rolnictwie wprowadzono specjalny system nawadniania kroplowego – przy uprawie szklarniowej do wody dodawany jest nawóz. W ramach programu „National Carrier” zbudowano między innymi kanał doprowadzający wodę aż z Jeziora Tyberiadzkiego. Prowadzone są także eksperymenty z wywoływaniem sztucznych opadów, ograniczeniem tempa ewaporacji i odsalaniem wody morskiej etc. W ten sposób powstały liczne „oazy rolnicze”, gdzie uprawia się palmy daktylowe, warzywa, owoce, a także hoduje się bydło.

Na powodzenie rozwoju rolnictwa wpłynęło także zastosowanie specyficznej formy organizacji – kibuce. Mają one duży udział w gospodarce narodowej mimo ich stosunkowo niewielkiej liczby — w 1990 istniało 270 kibuców (po ok. 200–700 osób), zamieszkanych przez ok. 125 tys. ludzi (2,6% populacji Izraela). W 1949–88 obszar uprawny kraju powiększono 2,6 razy (obecnie 28% pow.), powierzchnię nawadnianych terenów (gł. regiony pustynne) — 7-krotnie, wykorzystując do nawadniania wody Jordanu, Jez. Tyberiadzkiego, odsoloną wodę mor. i uzdatnione wody ściekowe; unikatowe w świecie metody kropelkowego nawadniania roślin; przeważają kolektywne formy gospodarowania, tzw. kibuce, poza tym spółdzielnie, gł. zaopatrzenia i zbytu — moszawy (wytwarzają łącznie ok. 70% produkcji roln. i ok. 7% produkcji przem. — 1990); rozwinięte sadownictwo (gł. drzewa cytrusowe, oliwki, winorośl, banany, awokado), uprawa zbóż (pszenica, jęczmień), ziemniaków, warzyw, bawełny, orzeszków ziemnych; hodowla bydła i drobiu w zmechanizowanych farmach oraz owiec, kóz i wielbłądów.

Postęp zagospodarowania Negewu wynika również z obecności bogactw mineralnych – fosforytów, gipsów, złóż ropy w północnej części, rud miedzi (okolice Ejlatu). Niewielkie zasoby surowców miner.; wydobycie fosforytów na wyż. Negew, soli potasowych i soli kam. nad M. Martwym oraz kamieni bud. i gazu ziemnego; energia elektr. wytwarzana w elektrowniach naft. i słonecznych; We współpracy z Francją powstała tu elektrownia atomowa.

Konieczność przewozu surowców, a także położenie obszaru wpłynęły na rozwój transportu. Ejlat jest portem obsługującym handel z krajami basenu Indyjskiego i Spokojnego.

Praktycznie cały kraj połączony jest rurociągami transportującymi ropę naftową między Hajfą, Tel Awiwem, Ashodem i Ejlatem. Przez Negew biegną dwie drogi łączące Ejlat z pozostałymi miastami kraju. Najmniejszy zasięg na obszarze pustyni ma sieć transportu kolejowego.

Działalność człowieka nie polega jedynie na wykorzystaniu gospodarczym pustyni, ale także dokonuje się ochrony najmniej przekształconych regionów z uwagi na istnienie zbyt wielu barier środowiska na południowej części Negewu. Chronione są osobliwości świata roślinnego i zwierzęcego (rezerwat przyrody chroniący zagrożone wymarciem gatunki roślin) oraz formy rzeźby terenu (park narodowy chroniący jeden z większych kraterów na Ziemi). Stało się to dodatkowym (obok miejsc kultu religijnego) czynnikiem sprzyjającym rozwojowi turystyki. Duże znaczenie ma także Ejlat – kurort nadmorski leżący na skraju pustyni, z którego organizowane są safari.

Surowość klimatu a także znaczne obszary niezamieszkane przez człowieka wpłynęły na specyficzną formę wykorzystania tych terenów. Odbywają się tu ćwiczenia wojsk lądowych i lotniczych, znajdują się tu obozy, gdzie ochotnicy łączą służbę wojskową z pracą na roli w najbardziej odludnych częściach kraju.

Człowiek w coraz większym stopniu potrafi wykorzystać pewne specyficzne walory środowiska przyrodniczego obszaru pustynnego, pokonuje bariery związane przede wszystkim z brakiem wody. Znaczny wpływ ma wysoki poziom rozwoju gospodarczego, a także czynniki historyczne – duży napływ imigrantów związany z utworzeniem państwa Izrael stworzył konieczność rozszerzenia areału użytków rolnych. Od lat 50 i 60 – tych XX wieku nastąpiła szybka urbanizacja, a miasta zlokalizowane były w bardziej sprzyjających osadnictwu warunkach środowiska przyrodniczego ( mniej urozmaicona rzeźba, łagodniejszy klimat, łatwiejszy dostęp do wody). Takie warunki znajdują się na terenach północnego Negewu. Zmianie uległa również forma osadnictwa – spała liczba Beduinów prowadzących koczowniczy tryb życia uzależniony od pór roku zajmujących się rolą i drobnym rzemiosłem.
BIBLIOGRAFIA.


  1. Encyklopedia Geograficzna Świata – Azja. Kraków 1996.

  2. Przewodnik po Ziemi Świętej. Pascal 1997.

  3. Bariery przyrodnicze rolnictwa w Izraelu. B. Wieleska 1990.



6. UWARUNKOWANIA ROZWOJU PAŃSTWA – JAPONIA.

Państwo w Azji Wsch., położone na W. Japońskich, na O. Spokojnym; w skład Japonii wchodzą 4 duże wyspy: Honsiu, Hokkaido, Kiusiu, Sikoku (ok. 96% pow. ogólnej), rozciągające się na dł. 2200 km, oraz ok. 4000 mniejszych wysp (największa Okinawa w archipelagu Riukiu) – według różnych źródeł wysp jest od 3 000 do 7 000; między Honsiu, Kiusiu i Sikoku rozciąga się Wewnętrzne M. Japońskie. Od kontynentu Azji oddzielona M. Ochockim, M. Japońskim, cieśninami: Koreańską i Cuszimską oraz M. Wschodniochińskim.

  Stolica: Tokio Powierzchnia: 377,8 tys. km2 Ludność: 125,6 mln mieszk. (1997)

Kraj wysoko rozwinięty, jedna z potęg gosp. świata, wytwarza 14% produktu świat. brutto — 2 miejsce w świecie, po USA (1989). Zapoczątkowany w 2 poł. XIX w. rozwój nowocz. gospodarki jap. był okresowo przerywany działaniami wojennymi. Po II wojnie świat. największe w świecie tempo rozwoju gospodarczego.

W końcu XIX wieku nastąpił przewrót burżuazyjny (wkroczenie w epokę Meiji), po którym nastąpiła europeizacja życia wewnętrznego i zaczęto realizować politykę ekspansji terytorialnej. Przełom wieków przyniósł Japonii zwycięstwa w wojnach z Chinami i Rosją, zajęcie Korei i czasową okupację Mandżurii. Do 1945 okupowała znaczną część pd – wsch Azji. Pokonana przez USA i ZSRR, który w końcu wojny wystąpił przeciwko Japonii – skapitulowała i poniosła straty terytorialne. Do 1952 roku znajdowała się pod okupacją USA. Wpływy polityczne i gospodarcze spowodowały rozkwit Japonii. Od 1971 roku pogorszenie stosunków z USA. Do dziś nie podpisała traktatu pokojowego z Rosją – stosunki komplikuje spór o południową część Wysp Kurylskich.

Wartość produktu krajowego brutto wynosi 3362 mld dol. USA, na 1 mieszk. — 27132 dol. USA (trzeci wskaźnik na świecie po Szwajcarii i Szwecji — 1991); największy udział w wytwarzaniu produktu krajowego brutto mają usługi i handel zagr. — 55% oraz przemysł i budownictwo — ponad 42%, udział rolnictwa i leśnictwa zaledwie — 2,5% (1990). W gospodarce Japonii występuje b. duża koncentracja kapitału; największe przedsiębiorstwa są związane z  przemysłem maszynowym, samochodowym, elektrotechnicznym i elektronicznym. W latach 50. przy zastosowaniu licencji amer. rozwinął się przemysł elektron., gł. radiowy, w latach 60. został b. silnie rozbudowany przemysł środków transportu (stoczn., samochodowy) i elektroniczny (zwł. informatyczny), oparty na własnym zapleczu nauk.-technicznym. Duża wydajność pracy (wysokie kwalifikacje robotników oraz specyficzne formy organizacji procesu wytwórczego) i niskie koszty robocizny umożliwiły ekspansję handlową Japonii; w latach 70. i 80. Japonia stała się największym świat. eksporterem samochodów, statków, odbiorników radiowych i telew., robotów. Wpływy z eksportu są przeznaczane na stałe unowocześnianie przemysłu (automatyzacja), komunikacji i dalszą rozbudowę zaplecza nauk.-technicznego.

Japończycy stanowią 99% ogółu ludności Japonii, wśród pozostałych najliczniejsi są Koreańczycy, Chińczycy, Amerykanie; na Hokkaido (gł. w pn. części) ok. 15 tys. Ajnów, pierwotnej ludności pn. Japonii.

Czas trwania pracy w Japonii najdłuższy (ponad 40 godzin tygodniowo) wśród krajów wysoko rozwiniętych; bezrobocie wynosi 2,1% — 1992 (ok. 1,3 mln osób zawodowo czynnych).

Warunki naturalne nie sprzyjają rozwojowi gospodarki. Jest to obszar częstych trzęsień ziemi, występują fale tsunami, 140 czynnych wulkanów.

Zaledwie 13 % terytorium nadaje się do wykorzystania rolniczego ( góry o stromych zboczach). Jednak intensywne rolnictwo o wysokim stopniu mechanizacji (1 ciągnik na 3 ha użytków rolnych) i kulturze rolnej zaspokaja zapotrzebowanie Japonii na żywność w ok. 75%; duże rozdrobnienie gospodarstw rolnych — ok. 70% o pow. poniżej 1 ha.

Japonia stała się mocarstwem ponieważ:


  • Pracowitość – cały rytuał towarzyszący pracy: rano odśpiewują hymn firmy, w południe gimnastyka etc. Niepowodzenia w pracy przyczyną samobójstw.

  • Przyjęcie i konsekwentna realizacja planu gospodarczego

  • Rozwój gospodarki morskiej (przemysł stoczniowy, rybołówstwo, połowy glonów – jedzenie, nawożenie)

  • Produkcja artykułów o dużej różnicy cenowej surowca i produktu końcowego. Rynkiem zbytu jest Ameryka Łacińska – eksport zegarków, produktów radiowo – telewizyjnych, kamer aparatów w zamian za żywność.

  • Rozwój przemysłu motoryzacyjnego – rynkiem zbytu kraje Azji Pd.-Wsch. oraz Europy Zachodniej.

  • Produkcja aparatury medycznej.

Japonia jest stosunkowo słabo poznana ze względu na izolację geograficzną, inne wartości, inną kulturę, barierę językową, odmienną mentalność – o swoim kraju wyrażają się tylko dobrze.


Przygotować: Przyrodnicze i pozaprzyrodnicze potencjalne uwarunkowania rozwoju wybranego państwa.

7. OCENA ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO.
75 % zmian spowodowanych przez człowieka to zmiany negatywne.

Opracowania teoretyczno – metodologiczne dotyczące ochrony środowiska przyrodniczego:

  • Prace teoretyczno – metodologiczne ( nie do wykorzystania w praktyce)

  • Monografie regionalne – ocena środowiska przyrodniczego w poszczególnych regionach od geologii po świat zwierzęcy. Schematyzm.

  • Ocena poszczególnych elementów środowiska przyrodniczego (np. klimat)

  • Ocena poszczególnych elementów środowiska przyrodniczego z punktu widzenia poszczególnych dziedzin działalności człowieka (np. rolnictwo, transport).


Problemy kompleksowej oceny środowiska.
Relacje człowiek – środowisko wyrażono za pomocą wzoru:

S = P/O

S oznacza relacje, P to potencjał środowiska, oferta przyrodnicza np. surowce mineralne, zaś O to opór, czyli np. to co przeszkadza nam w eksploatacji surowca.

Matematyzacja geografii w latach 60 – tych: ilościowe podejście, inżynierskie, wzory i wskaźniki do oceny kompleksowej. Dziś się tak już na środowisko nie patrzy, ponieważ bardzo trudno znaleźć wspólny mianownik dla cech środowiska. Dwie wyspy trudno porównywać, bo nie są identyczne.

Metoda pól podstawowych – nakładamy na pewien obszar siatkę kwadratów i k każdym z nich liczymy różnicę między poszczególnymi elementami. Patrzymy, który obszar jest najbardziej zróżnicowany.


Przydatność środowiska przyrodniczego dla turystyki.
TURYSTYKA – odbywanie podróży w celach wypoczynkowych, sportowych, poznawczych.

Wiąże się z opuszczeniem miejsca zamieszkania na więcej niż 24 h (chodzi o to, żeby gdzieś zanocować).

Wszystkie elementy środowiska przyrodniczego są przydatne dla turystyki.
3 elementy turystyki:


  • Walory ( przyrodnicze lub antropogeniczne)

  • Baza turystyczna

  • Dojazd

Często jeden element jest ( walory ), ale nie ma pozostałych.

Problemy związane z turystyką:


  • Ochrona terenów, na które ludzie przyjeżdżają. Nie istnieje ekoturystyka – turystyka jest zawsze szkodliwa dla środowiska. Informacja, że dany region jest unikatowy, jest park i rezerwat - zawsze przyciągnie ludzi. Powstają sposoby na powstrzymanie ludzi przed nadmiernym wchodzeniem do parków. Buduje się w tym celu znakomitą infrastrukturę sportowo – wypoczynkową: hotele, baseny (np. z widokiem na góry), korty tenisowe, pola golfowe etc. Ludzie nie wychodzą wtedy w góry czy do rezerwatu, bo w ośrodku jest bardzo przyjemnie. Innym problemem jest tworzenie infrastruktury dla ludzi uciekających na weekend z wielkich aglomeracji. Lepiej żeby było dużo zorganizowanych miejsc przyciągających tych ludzi niż żeby śmiecili w lasach.

  • Okazało się, że nawet lotniarstwo jest niszczeniem środowiska zgodnie z zasadą, że nie ma ekoturystyki. Lecąc straszymy zwierzęta, które uciekając wpadają pod samochody lub łamią sobie nogi w dziurach. Pireneje – dawne centrum lotniarstwa. Przyroda się broniła przed lotniarzami.

Metoda bonitacji punktowej – przyznawanie liczby punktów za czystość wody, powietrza etc.

Ludzie jednak nie postępują sensownie. W Zakopanem oblężonym przez turystów powietrze jest gorsze niż w Sosnowcu (Krupówki w drodze na Gubałówkę – najgorzej). Z kolei tam, gdzie są czyste regiony o dużej liczbie punktów w bonitacji ludzie nie jeżdżą.

Metoda fotointerpretacji – badanie, czy nie ma przeszkód do rozwoju turystyki.


Jeżeli walorem nazwiemy cokolwiek, co przyciągnie turystów, to jest nim Górny Śląsk. Przyjeżdżają tu Niemcy, żeby zobaczyć jak można zniszczyć środowisko.
Przygotować: Ocena środowiska przyrodniczego dla turystyki w wybranym regionie. Co jest sprzyjające, rola człowieka.
Przeczytać: A.S. Kostrowicki „Z problematyki badawczej systemu człowiek – środowisko”.

8. DOMINANTY GEOGRAFII REGIONALNEJ.
Dominanty to ogólne cech regionu, określanie mechanizmów jakim ów region podlega, cechy przewodnie, wspólny mianownik.

Nie stosujemy tu nazw geograficznych, tylko opis. Wybieramy najbardziej charakterystyczne cechy regionu i ustawiamy je w sensownej kolejności.


Przeczytać:

  1. Zofia Wojtkiewicz „ Dominanty w Geografii regionalnej – ułatwienie czy konieczność ?”

  2. Zdzisław Batorowicz „ Dominanty treści i umiejętności geograficznych w programie szkoły podstawowej.”

Przygotować: Dominanty ( od 3 do 9 cech ) dla regionu, państwa i kontynentu/ części świata.
9. GEOGRAFIA REGIONALNA MIĘDZY NIHILIZMEM A DETERMINIZMEM.
ANTROPOGEOGRAFIA [gr.], geografia człowieka, nauka badająca rozmieszczenie człowieka na Ziemi (rasy, narody, języki, religie, cywilizacje) oraz efekty jego działalności gosp. w powiązaniu z warunkami naturalnymi; a. bada związki między społeczeństwem a środowiskiem geogr. w ujęciu dynamicznym, czasowym i przestrzennym; problematyka a. była znana i uwzględniana od starożytności, ale rozkwit a. nastąpił w XIX w.; rozwinęły się 3 gł. koncepcje dotyczące związków między przyrodą a społeczeństwem: determinizm geogr. (silny wpływ środowiska geogr. na życie i działalność człowieka), nihilizm geogr. (antyteza determinizmu; negacja istnienia jakichkolwiek zależności) i posybilizm geogr. (równowaga i współzależność czynników naturalnych i społ.). A. nie jest terminem przyjętym powszechnie, używa się także nazw geografia ekon., geografia społ. i in

DETERMINIZM GEOGRAFICZNY, (ENWIRONMENTALIZM, GEOGRAFIZM) socjol. kierunek rozwijający się zwł. od końca XVIII w., przypisujący środowisku geogr. główną lub wyłączną rolę w kształtowaniu rzeczywistości społ.; wywarł wpływ m.in. na rozwój ekologii społecznej; d.g. reprezentowali F. Ratzel, H. Buckle oraz wielu innych uczonych czerpiących inspirację z rozwijającej się antropogeografii.

Vidal de la Blache determinizmowi geogr. F. Ratzla przeciwstawił koncepcję posybilizmu geogr., zgodnie z którą w tych samych warunkach geogr. rozwój społeczeństwa może postępować różnymi drogami w zależności od czynników pozageograficznych.

Posybilizm mówi, że środowisko to potencjał, który człowiek może wykorzystać w miarę możliwości.

Nihilizm – brak relacji między człowiekiem a środowiskiem przyrodniczym. Tylko wola człowieka się liczy, może on przyrodę dowolnie ujarzmiać mając środki finansowe etc.

Nihilizm można rozumieć jako:


  • Nieznajomość środowiska, podejmowanie nieprzemyślanych decyzji nie znając ewentualnych skutków (politycy, decydenci)

  • Dążenie człowieka do panowania nad przyrodą – nieprzemyślane, bezmyślne, działanie pod wpływem emocji

  • Konieczność zmusza człowieka do przekształceń przyrody np. budowa zbiornika wodnego, budowa baz wojskowych (Islandia), brak innego miejsca – Insbruck łączy cechy administracyjne, turystyczne, komunikacyjne, naukowe etc. Bo nie mają innego miejsca, żeby budować)

Posybilizm najbardziej zbliżony do Geografii regionalnej.






Pobieranie 108.88 Kb.





©absta.pl 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna