Ministrem spraw wewnętrznych był najbardziej zaufany człowiek Todora


D) Okres przygotowania operacji KLIN Listopad 1986 – lipiec 1987



Pobieranie 0.85 Mb.
Strona3/10
Data07.05.2016
Rozmiar0.85 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

D) Okres przygotowania operacji KLIN Listopad 1986 – lipiec 1987
W czerwcu 1986 roku żiwkow stwierdził, iż nie życzy sobie procesów politycznych w Bułgarii,83 co po prostu wskazywało na wykonanie instrukcji Centrum o odwilży. Zmiana polityki represyjnej umożliwiła jednak tworzenie się środowisk opozycyjnych; przede wszystkim partyjnych reformistów ale też uchroniła antykomunistów przed powtórnymi wyrokami.
W roku 1986 powstały trzy kręgi reformistów, które „dały początek zorganizowanemu ruchowi”: środowisko Instytutu Filozofii BAN walczące o niezależność związkową (Stefan Gajtandżijew), dokumentaliści filmowi nurtu krytycznego (Wasko Żiwkow, Kolio Kowaczew)84 i środowisko Kolio Genczewa z katedry historii Uniwersytetu Sofijskiego oraz Żeliu Żelewa dyskutujących w kawiarni „Jajceto”.85 Były to środowiska partyjne, a część jego uczestników, jak później zobaczymy, utrzymywała kontakty z wyższymi funkcjonariuszami partyjnymi – konkurentami klanu żiwkowa.
Największą rolę odgrywał tu Żeliu Żelew, w latach 1961-1965 członek BKP, usunięty z partii i aspirantury za skrytykowanie w pracy kandydackiej leninowskiej definicji materii, musiał mieszkać najpierw w rodzinnej wsi, później zaś we wsi żony. W 1972 roku mógł powrócić do Sofii by obronić w 1974 roku dysertację kandydacką. Od 1975 był kierownikiem sekcji w Instytucie Kultury Ludmiły żiwkowej, która lubiła otaczań się partyjnymi intelektualistami o nieortodoksyjnych poglądach i broniła ich przed Wydziałem Agitacji i Propagandy KC. W roku 1982 Żelew opublikował książkę pt.: „Faszyzm” o podobieństwie reżymów totalitarnych, którą po 3 dniach wycofana z księgarń. W 1987 roku Żelew obronił dysertację doktorską. Zawsze, również po 10 listopada 1989 roku, publicznie podkreślał, iż jest lub pozostaje marksistą.
Poza środowiskiem partyjnych reformistów istniała grupa antykomunistyczna byłych więźniów zakładu karnego w Starej Zagorze. Byli oni zwalniani w latach 1980-1987 po odsiedzeniu wyroków i już nie skazywano ich na następne. Utrzymywali między sobą kontakty, choć znajdowali się pod nadzorem DS i niektórzy, jak np. Ilia Minew, nie mogli opuszczać miejsca zamieszkania; wszyscy pracowali jako robotnicy. Do grupy tej należeli m. in.: Ilia Minew, Eduard Genow, Stefan Wyłkow, Iwan Donew, Petyr Gogow, Dimityr Donew, Angeł Grynczarow, Iwan i Złatka Jankowi (do wyjazdu do Norwegii), ojciec Błagoj Topuzlijew, Ceko Cekow.86 Środowisko to nie odegrało istotnej roli nie tylko dlatego, że nie reprezentowało stolicy lecz prowincję lub nie należeli do niego pracownicy Akademii Nauk i uniwersytetów ale przede wszystkim dlatego, iż z punktu widzenia DS nie dawało gwarancji pełnej kontroli i stymulownia, a więc nie nadawło się na społecznego partnera przyszłego porozumienia. To zadanie spełniali jedynie partyjni reformiści i oni stali się źródłem tworzenia się opozycji, przede wszystkim antyżiwkowwoskiej.
W 1986 roku Aksinija Dźurowa dyrektor Centrum Studiów Słowiańsko-Bizatynistycznych i wicerektor Uniwersytetu Sofijskiego zorganizowała pierwszy wolny happening. Aksinija była córką jednego z głównych spiskowców ściśle związanych z GRU - Dobri Dżurowa, jej akcja nie była więc przypadkiem, ani przejawem opozycyjności; takie działania miały dać znać inteligencji, iż już wolno być niezależnym i zachęcać do tego.
W grudniu 1986 roku Ilia Minew napisał Apel-Deklarację do uczestników pohelsińskiej konferencji w Wiedniu w sprawie łamania praw człowieka w Bułgarii. Podpisało ją 6 sygnatariuszy, byłych więźniów ze Starej Zagory: Grigor Simow, Ilia Minew, Eduard Genow, , , , Apel stał się podstawą do założenia po roku Niezależnego Stowarzyszenia Obrony Praw Czwłowieka, w skład którego weszła cześć sygnatariuszy. Wysłało go w styczniu 1987 roku, zaś DS nachodziła jego autorów.
W grudniu 1986 roku Żiwkow ogłosił piriestrojkę, ograniczając jednak reformy do sfery werbalnej. Nie mógł bowiem dłużej czekać po decyzjach XXVII Zjazdu KPZS. Na styczniowym Plenum KPZS w roku 1987 ogłoszono „głasnost” i amnestię. Żiwkow zrozumiał wówczas, że albo rozpocznie reformy, które go obalą albo przeciwstawi się impulsom z Moskwy, co też kosztowałoby go utratę władzy. Pozostało mu więc tylko udawanie i zabiegi symboliczne. Zdaniem ówczesnego premiera Ananasowa, między kierunkiem reformatorskim i konserwatywnym, czyli ludźmi Żiwkow i funkcjonariuszami łączącymi swą przyszłość z Gorbaczowem, zgoda trwała właśnie do roku 1987, ale następnie górę wzięło skrzydło konserwatywne. 87 W roku 1987 rozpocząła się też konfrontacja z Gorbaczowem, o czym świadczy jego otwarta krytyka pomysłów Żiwkowa by zrobić z Bułgarii „drugą Japonię”. Żiwkow naraził się też Gorbaczowowi usiłując samodzielnie szukać pomocy w RFN i właśnie Japonii.88 Tak więc rok 1987 oznacza jednocześnie tworzenie się gorbaczowoskiej ekipy rezerwowej w Bułgarii oraz początek konfliktu Żiwkowa z Centrum. W tym kontekście należy też spojrzeć na genezę formowania się antyżiwkowoskiej opozycji reformistycznej wśród partyjnej inteligencji.
Walentin Binczew na początku 1987 roku wystawił swoje obrazki na skwerze przed restauracją „Kristal” w Sofii nie prosząc o zezwolenie, co inaczej niż w wypadku Dżurowej spowodowało interwencję DS. W połowie marca 1987 roku za Mauzoleum Dymitrowa studenci malarstwa zorganizowali wystawę swych prac i uzyskali poparcie uznanych artystów, mimo nagonki ze strony władzy.89 Można wię wyznaczyć datą początku odwilży na przełom roku 1986 i 1987 i uznać, iż inteligencja zrozumiała symboliczne znaczenie happeningu Dżurowej, który spełnił swe zadanie. Ma więc rację Tepeszanow, gdy wyznacza rozpoczęcie się procesu zmiany systemu również na początek roku 1987.90 DS musiała sobie z tego zdawać sprawę lepiej niż sami obywatele czy aparat partyjny. Mielibyśmy więc do czynienia z dwoma procesami początkowo równoległymi: stymulowaniem powstania opozycji nadającej się do odegrania roli przyszłego partnera władzy i do dokooptowania jej do elity rządzącej oraz z tworzeniem się ekipy zapasowej, która miała przy pomocy Centrum zastąpić stary klan Żiwkowa.
W dniach 5-10 maju 1987 roku żiwkow odwiedził Chiny, których osiągnięcia gospodarcze zrobiły na nim duże wrażenie. W drodze powrotnej udał się do Gorbaczowa, gdyż wyobrażał sobie, że bądzie mógł odegrać rolą pośrednika między Chinami i Rosją. Od Gorbaczowa uzyskał też zgodę na zaproszenie Czao-ci Jana do Bułgarii.91 Na spotkaniach w Moskwie musiały zapaść istotne decyzje, niekoniecznie przy udziale Gorbaczowa, skoro na plenum lipcowym KC, zwanym Konferencją, ogłoszono program szerokich reform, zwłaszcza gospodarczych, który miał być punktem zwrotnym (28-29 lipca 1987). Nad projektem zwanym koncepcją lipcową żiwkow pracował między 17 i 25 lipca. Tekst został przetłumaczony na rosyjski i wysłany do Moskwy celem akceptacji. Pisano w nim, że „organy partyjne ... stały się ... głównym podmiotem władzy,” co żiwkow chciał zmienić. Nie otrzymał jednak żadnej odpowiedzi z Moskwy, co wynikało z tego, iż sam Gorbaczow, w odróżnieniu od Jakowlewa i akademokratów, czyli trustu mózgów pieriestrojki, był przeciwny ograniczaniu roli partii.92
Teoretycznie Koncepcja lipcowa zakładała niezależność przedsiębiorstw państwowych bez własności prywatnej; miały one otrzymać status autonomicznych jednostek, które państwowy plan zobowiązuje tylko do wypełnienie podstawowych wskaźników, natomiast decyzje podejmują same. Państwo pozostaje właścicielem ale pracownicy poprzez samorząd pracowniczy stają się gospodarzami i mogą realizować prerogatywy właściciela, w tym ponoszą ryzyko wynikające z podejmowanych decyzji. Samorząd w gospodarce wprowadzono od 1 stycznia 1988 roku. Zapowiedziano zezwolenie na prywatną działalność gospodarczą ale legalizujący ją Ukaz nr 56 został uchwalony dopiero 13 stycznia 1989 roku. W praktyce n podstawie przyjętych w sierpniu ustaw zamiast 7 ministerstw powołano 7 asocjacji, rozwiązano zjednoczenia, pozmieniano nazwy firmom, stworzono joint ventures, które posłużyły później do przetransferowania kapitałów zagranicę. Bałagan w gospodarce jedynie zantagonizował nomenklaturę ekonomiczną wobec klanu żiwkowa. Proklamowano ograniczenie władzy partii komunistycznej, która miała stać się tylko jednym z pięter w hierarchii władzy. Jak twierdzi Dajnow od Konferencji aparat państwowy zaczął oddzielać się od partyjnego, a więc czasowo proces ten nie odbiegał od zmian na Węgrzech. Teoretycznie zezwolono obywatelom na tworzenie „organizacji nieformalnych” i miano rozszerzyć demokrację bezpośrednią (poprzez samorząd terytorialny z wyborem spośród wielu kandydatur) i przedstawicielską.93 Koncepcja lipcowa, która sama stanowiła imitację systemu demokratycznego, pozostała jednak na papierze, ale opozycja przeciwko sprawującej władzę grupie Żiwkowa mogła się odtąd na nią powoływać. Koncepcja lipcowa była też próbą „skoku do przodu”, dostosowania się w sferze werbalnej do piriestrojki bez wprowadzania realnych zmian i tak też została później oceniona przez ekspertów sowieckich, którzy stwierdzili symulowanie przebudowy, w zancznej mierze skutkiem osobistych ambicji Żiwkowa.”94
W sierpniu 1987 r. premier Atanasow został przewodniczącym komisji pracującej nad nowym projektem konstytucji, a więc również w Bułgarii koncepcja nowej ustawy zasadniczej wśród ekipy progorbaczowoskiej pojawiła się w tym samym czasie co na zaawansowanych pod względem realizacji pierestrojki Węgrzech. Również w sierpniu 1987 roku żiwkow zdegradował Andrzeja Łukanowa, który przez Tieriechowa przekazywał systematycznie donosy na żiwkowa do Moskwy,95 do stanowiska ministra handlu zagranicznego (do listopada 1989). Sekretarz generalny bał się całkowicie wyeliminować Łukanowa ze względu na jego powiązania sowieckie, ale w momencie gdy operacja KLIN startowała, przesunął konkurenta z ważniejszego na pośledniejsze stanowisko w hierarchii. Czakyrow potwierdził, iż żiwkow w pełni zadawał sobie sprawę z zagrożenia ze strony spiskowców ale nie chciał ich aresztować bojąc się otwartego konflikt z Moskwą. Jak wierdził w 1989 roku do Czakyrowa: „Nie mogę kłócić się ze Związkiem Sowieckim. Od tego ucierpiałby naród bułgarski.”96
15 września 1987 roku do Sofii przyjechał z misją w imieniu Gorbaczowa sekretarza KC KPZS ds. ideologi (od 1986) Wadima Miedwiediewa. Tematem jego 4 godzinnej rozmowy z żiwkowem była reforma terytorialna i likwidacja niektórych wydziałów KC. Wówczas Miedwiediew, a w październiku Gorbaczow skrytykowali koncepcję lipcową.97
I FAZA OPERACJI KLIN –WRZESIEń 1987 – STYCZEń 1988 - stymulowanie „niezależnych” ruchów”
Tworzenie się opozycji w Bułgarii zaczęło się od politycznie stosunkowo bezpiecznego ruchu ekologicznego. Bezpośrednim powodem stało się zatruwanie Ruse przez gazy emitowane w powietrze przez rumuński kombinat chemiczny w Giurgiu na drugim brzegu Dunaju. Oficjalnie w Ruse doszło do spontanicznych protestów, które uzyskały poparcie sofijskiej inteligencji, zaś prasie udało się pokonać cenzurę i opublikować informacie na temat protestów. Następnie, mimo akcji okrutnej represyjnej DS, powstały organizacje opozycyjne.
Pierwsza demonstracja w Ruse miała miejsce 27 września 1987 roku,98 o czym zaraz poinformowała lokalna gazeta „Dunajska Prawda” jakby cenzura nie istniała lub nie miała polecenia zatajać doniesień o niepokojach społecznych. Według Lubomira Sobażijewa: „Komitet w Ruse i demonstracja przed Okręgowym Komitetem BKP to była robota czysto partyjna ... sekretarz partii rozmawiał z przewodniczącym związków zawodowych i polecił mu: wyprowadźcie kobiety i idźcie przed Komtet Okręgowy ... widziałem kto w tym uczestniczy ... to było jedno z pierwszych działań celem obalenia żiwkowa.99 L. Sobażijew tłumaczy, iż budynek floty pogłębiarek, gdzie pracował, znajduje się 800 metrów od fabryki rumuńskiej.
Stefan Gajtandżijew (TW DS100) sam wspomina, iż w ciągu września 1987 r. spotkał się „przypadkowo” ze scenarzystą Georgi Awramowem (TW DS101) i reżyserami-dokumentalistami Wioletem Cekowem i Jurij Żirowem oraz Weselinem Petrowem z Ruse, który przywiózł „Dunajską Prawdę” z informacją o demonstracji 27 września. Żirow chciał wówczas nakręcić film o pieriestrojce. Gajtandżjew przekonał jednak Żirowa by tematem był stan zagrożenia ekologicznego Ruse. W. Cekow i G. Awramow bez kamer pojechali do Ruse w październiku, a w listopadzie 1987 r. udała się tam cała ekipa filmowa, a Awramow napisał scenariusz do filmu, który otrzymał tytuł „Dyszaj” („Oddychaj”). DS uprzedziła jej członków by nie jechali,102 ale policja polityczna nie interweniowała, a trudno przecież uznać, iż nie miała takich możliwości. Przypomnijmy, że filmowców nadzorował Cz. Tepeszanow?
Stefan Gajtandżijew (ur. 1947) ukończył filozofię na Uniwersytecie Sofijskim i pracował w Instytucie Państwa i Prawa, natomiast Georgi Awramow (ur. 1953) był z zawodu fotografem. Jeśli Gajtandżijew nie pomylił daty, to znaczy, że opisywane wydarzenia nastąpiły bardzo szybko po sobie, bowiem „Dunajska Prawda” najwcześniej mogła opublikować informację 28 września, zaś Weselin Petrow przybyć do Sofii 29 lub 30 września.
Jednocześnie z pierwszym i drugim wyjazdem filmowców do Ruse doszło do kolejnych demonstracji (do 10 lutego 1988 miały miejsce 4 udane i 3 próby) oraz rodzaju kampanii prasowej w prasie centralnej: 15 października organ Związku Pisarzy „Literaturen Front” w artykule swego redaktora naczelnego, Evtima Evtimowa rozszerzył glasnost na kwestie ekologiczne, 15 listopada główny organ BKP, „Rabotniczesko Deło” opublikował korespondencję z Ruse i wreszcie 26 listopada organ Związku Pisarzy, „Literaturen Front” zamieścił list mieszkańca Ruse pt.: „Uratujcie moje miasto”. Już w styczniu 1988 roku otwarto wystawę malarzy z Ruse poświęconą również tej sprawie.103 Tak znaczne spopularyzowanie ruchu ekologicznego w Ruse nie mogło mieć miejsca bez zgody cenzury i nadzorującego ją Wydziału Polityki Ideologicznej kierowanego przez Stojana Michajłowa i sekretarza KC ds. ideologii Jordana Jotowa.
Powstaje zatem pytanie, czy Gajtandżijew działał z inicjatywy własnej czy po prostu realizował zadanie. Mamy bowiem następującą sekwencję zdarzeń: organizacja partyjna i związkowa w Ruse organizuje demonstrację, informacja o niej ukazuje się w „Dunajskiej Prawdzie”, jakby cenzura nie istniała na prowincji, czy raczej tym razem nie interweniowała, bo nie miała prawa. W. Petrow przywozi numer gazety z informacją na spotkanie grupy intelektualistów, z których co najmniej dwu z czterech jest tajnymi współpracownikami policji politycznej, po czym jeden z nich rzuca hasło nakręcenia filmu o zagrożeniu środowiska naturalnego w Ruse, do miasta wyjeżdża ekipa filmowa wbrew radom, a nie działaniom DS, zaś w prasie kontynuowana jest akcja informacyjna podburzająca czytelników. Dalsze wydarzenia również czynią samodzielność akcji Gajtandżijewa mocno wątpliwą.
W listopadzie 1987 roku podczas uniwersyteckiej konferencji partyjnej po raz pierwszy doszło do otwartych wystąpień krytycznych, których autorami byli profesorowie: Wasil Iwanow, Nikoła Popow i Nediałko Belew oraz doc. Nikołaj Wasilew (rezydent DS104). Żiwkowiści wyrzucili za karę z partii Iwanow, Popowa, Belewa i Wasilewa, mimo protestów partyjnej inteligenji. W 1989 roku Popowa jednak rehabilitowano i przywrócono mu członkostwo w BKP oraz mianowano rektorem Uniwersytetu Sofijskiego i akademikiem. Krytycyzm dotyczył politycznego promowania przez żiwkowa syna Władimira, który został członkiem KC. Wyrzucenie z partii i inne prześladowania, np. czasowe usunięcie z Uniwersytetu Sofijskiego prof. Popowa, przekształciły niedawnych działaczy partyjnych, podobnie jak partyjnego dziennikarza Georgi Tambujewa (TW III Z DS105), wykluczonego z BKP w 1987 roku za artykuł o korupcji, który mógł się ukazać, w symbol walki antykomunistycznej.106
16 października 1987 roku żiwkow spotkał się w Moskwie z Gorbaczowem, który krytykował jego koncepcje. Dnia następnego Gorbaczow uprzedzał żiwkowa „nie abdykujcie z kierowniczej roli partii. W żadnym wypadku nie oddzielajcie jej (tj. partii) od państwa,”107 co jedynie świadczy, że ostatni sekretarz KPZS ani nie rozumiał co się dzieje w jego państwie, ani nawet nie był poinformowany o planowanych zmianach, gdyż właśnie oddzielenie obu struktur i odsunięcie partii od władzy już wtedy było postanowione. Trudno też uznać, iż żiwkow ogłaszając na plenum listopadowym w 1987 roku, że „gdy partia uwolni się od nieodpowiednich dla niej funkcji i zadań, przestanie być piętrem w hierarchii władzy państwowej,”108 dokonywał tych enuncjacji wbrew Centrum. Na poziomie teoretycznym koncepcje te do złudzenia przypominały to, o czym Pozsgay mówił w Lakitelek i co przygotowywano na konferencję partyjną Moskwie 1988 roku w Moskwie. Podobnie jak w wypadku innych satelitów ZSRS w Bułgarii również z dniem 1 stycznia 1988 roku zaprzestano zagłuszania obcych radiostacji nadających audycje do kraju.
16 stycznia 1988 roku wspomniane środowisko byłych więźniów politycznych Starej Zagory powołało Niezależne Stowarzyszenie Obro­ny Praw Człowieka, na czele którego stanął Ilia Minew, a sekretarzem organizacji został Ceko Krystev Cekow. Liczyło ono 25 członków, ale w ciągu całego okresu działania przez szeregi Stowarzyszenia przewinęło się 200 osób109. Założycielami Stowarzyszenia byli: Ilia Minew, Ceko Krystev Cekow, Eduard Genow, ojciec Błagoj Tupuzalijew, ojciec Ambarew, Grigor Simow Bożilow, Anton Zaprianow, Marin Manołow, Krystio Atanasow, Walentin Nakow, Dimityr Tomow, Łyczezar Metejew (Zarko), Dimityr Izwarow, Koci B. Iwanow, Emil Borisławow Pyrwanow, Nikołaj Galew, Stefan Wyłkow, Bogdan Janew, Iliew Dolew, Stefan Sawowski, Katia Markowa, Iwan i Złatka Jankowi, poeta Petyr Manołow i Hasan Białkow.
Niezależne Stowarzyszenie Obrony Praw Człowieka oficjalnie postawi­ło sobie za cel „pomaganie władzy w zwalczaniu łamania praw czło­wieka przez administrację,” w rzeczywistości jednak było organizacją najbardziej radykalną, antykomunistyczną i nie chciało przyj­mować do swych szeregów członków partii komunistycznej. Jak wspomina jego założyciel Ilia Minew oraz ojciec Ambarew, sama idea niezależnego ruchu powstała w środowisku więźniów lat 1950-tych przetrzymywanych wówczas w zakładzie karnym w Szumen, a organizacja ukształtowała się w latach 1985-1986 na bazie dwu grup: Eduarda Genowa w Sofii i samego Minewa w mieście Septemwrii, które tworzyły się w latach 1984-1985. Była to jedyna organizacja niezadowolonych niekomunistów i dlatego pozostawała poza scenariuszem przewidującym powstanie ruchu na rzecz „socjalizmu o ludzkim obliczu”, na czele którego mieli stać komuniści.110
Ilia Stojanow Minew (1917-2000), ukończył studia winiarskie w Tuluzie, był jednym z przywódców Związku Bułgarskich Legionów Narodowych, założycielem nielegalnej organizacji antykomunistycznej wykrytej w 1946 roku, skazany wówczas na 20 lat więzienia został zwolniony w 1962 roku, kiedy oswobodzono więźniów politycznych okresu stalinowskiego, w 1972 roku został internowany, a w 1974 roku powtórnie skazany i zwolniony dopiero w 1985 roku. Był bezkompromisowym wrogiem komunizmu, przez opozycję lat 1980-tych, RWE i korespondentów prasy zachodniej przedstawiany jako człowiek niezrównoważony psychicznie. Po zwolnieniu z więzienia musiał mieszkać w miejscu urodzenia (miasto Septemwrii) i nie mógł swobodnie podróżować po kraju. Takich utrudnień w działalności nie mieli inni członkowie Stowarzyszenia – tajni współpracownicy organów bezpieczeństwa, nie mówiąc już o członkach późniejszych organizacji: OKEZR, Ekogłasnosti czy Klubu Popierania Pieriestrojki i Głasnosti. Wszyscy założyciele Stowarzyszenia zostali następnie wyeliminowani z życia politycznego w wyniku działań zarówno DS jak i przywódców opozycji reformistycznej, a sam Ilia Minew zmarł w nędzy, choć w 2002 roku postawiono mu pomnik w rodzinnym Septemwri.
Powołanie Stowarzyszenia opóźniło realizację planów żeliu żelewa, który w końcu 1987 roku zastanawiał się nad powołaniem klubu lub stowarzyszenia obrony praw człowieka i w tej sprawie, jak sam twierdzi, konsultował się z gen. MSW w stanie spoczynku Borisem Spasowem oraz znanym reżyserem i byłym „aktywnym bojownikiem przeciwko faszyzmowi i kapitalizmowi”, Duczo Mundrowem.111 Informację o planach powołania klubu potwierdza Petko Simeonow (TW II ZG DS112): „Po raz pierwszy rozmawiałem z nim na ten temat gdzieś w końcu roku 1987, kiedy się zgodziliśmy, że go stworzymy ... szukano wtedy formy, która pozwoliłaby na największą polityczną mimikrę.”113
II Faza - powstanie zorganizowanej opozycji stymulowanej - 1 lutego - 30 grudnia 1988
W lutym 1988 roku przeprowadzono wybory samorządowe z kilku kandydatami, co przypominało rozwiązanie zastosowane na Węgrzech jeszcze w 1985 roku. Jednocześnie nadal trwała kampania prasowa popularyzująca wydarzenia w Ruse. 11 lutego „Literaturen Front” opublikował wybór listów mieszkańców miasta, a 18 lutego artykuł Rudenko Jordanowa na temat zatruwania Ruse. 12 lutego „Narodna kultura” zamieściła Apel Związku Bułgarskich Artystów Malarzy. Apel poparli: 19 lutego organizacja partyjna Wydziału Fizyki Uniwersytetu Sofijskiego, 22 lutego Gabinet młodych pisarzy, a 27 lutego „Orbita” opublikowała poparcie 27 fizyków z Instytutu Badań Jądrowych. Problem zanieczyszczenia także szeroko omawiał w swoich audycjach Luben Antonow, miejscowy korespondent Bułgarskiego Radia. Wydział Polityki Ideologicznej KC interweniował jedynie w wypadku listu Prezydium Związku Naukowców Bułgarii, którego wysłanie do rumuńskiego Związku Uczonych uniemożliwiono,114 natomiast w pozostałych wypadkach okazał się równie „bezsilny” jak DS. Po takim przygotowaniu propagandowym doszło do utworzenia Społecznego Komitetu Obrony Ekologicznej Ruse – OKEZR (Obsztestwen Komitet za Ekołogiczna Zasztita na Ruse).
Petko Simeonow, sekretarz naukowy Instytutu Socjologii BAN, wspomina, iż decyzję o powołaniu OKEZR na spotkaniu w końcu lutego podjęli: on sam, żeliu żelew, fizyk Iwajło Trifonow (TW DS i powiązania z KGB115) i jeszcze 5-6 osób.116 Czołową rolę odegrał jednak Gajtandżijew, który przedstawia początki Komitetu nieco inaczej. 25 lutego 1988 roku zorganizował zebranie związków zawodowych w Instytucie Filozofii BAN w sprawie sytuacji w Ruse.117 Wtedy ekipa wstępnie obejrzała już gotowy film „Oddychaj” w obecności delegacji kobiet z Ruse i Gajtandżijewowi „przyszło do głowy, iż jest to doskonały powód do zorganizowania zebrania”. Doszło do niego 26 lutego 1988 roku, w dniu obrony doktoratu Nikoły Wasiliewa. Wzięło w nim udział około 20 osób, w tym kobiety z Ruse i zaproszeni przez inicjatora żeliu żelew i Iwajło Trifonow. Na zebraniu Wiolet Cekow zaproponował założenie Komitetu. Ten sam pomysł 26 lutego rano przekazał Gajtandżijewowi (TW DS) na piśmie Christo Smolenow (TW DS118), który jednak myślał o komitecie ekologicznym ogólnokrajowym, a nie tylko obrony Ruse. Wybrano wówczas Komitet Inicjatywny w składzie: Stefan Gajtandżijew (TW DS) jako odpowiedzialny za sprawy organizacyjne, Christo Smolenow (TW DS.), Georgi Awramow (TW DS119), Cwetan Kardaszew i Wiolet Cekow. 120 Na pięciu członków Komitetu Inicjatywnego przypadało więc trzech TW DS. Pozostali dwaj pochodzili z rodzin komunistycznych „bojowników przeciwko faszyzmowi i kapitalizmowi.” Smolenow ukończył studia filozoficzne na Uniwersyteci Łomonosowa w Moskwie i był w tym okresie deputowanym (1980-1989). Następnie zebrani poszli na obronę doktoratu Wasilewa, gdzie Gajtandżijew spotkał Simeonowa i uzyskał jego poparcie. Później grupa udała się do Studia filmów telewizyjnych „Ekran”, na projekcję wstępną filmu, po czym pod pretekstem zebrania organizacji partyjnej znów dyskutowano nad zadaniami Komitetu. Inicjatorką zebrania w Studio była Marija Wasiliewa, córka prof. Kiriła Wasilewa (byłego komisarza politycznego smoleńskiego oddziału partyzanckiego) i siostra Nikołaja Wasilewa (rezydent DS).121 Jednocześnie w tym samym dniu ne zebraniu organizacji partyjnej Instytutu Filozofii P. Symeonow uzyskał paporcie części obecnych. Komitet Inicjatywny zbierał się w domu lub w kancelarii Petko Simeonowa (TW II ZG DS), włączyły się do niego inne osoby, w tym żeliu żelew. 2 marca 1988 roku zebranie związków zawodowych Wspólnego Centrum Filozofii i Socjologii z inicjatywy P. Symeonowa, wezwało „Uratujmy Ruse”. 6 marca 1988 Komitet Inicjatywny rozszerzono o dokumentalistkę Malinę Petrową (przewodnicząca Klubu Młodych działaczy Filmowych), która zaproponowała na oficjalne wyświetlenie filmu Dom Kina i datę 8 marca 1988 r.;122 akurat w tym dniu minister spraw wewnętrznych Dimityr Stojanow był nieobecny w Bułgarii. Petko Symeonow i Żeliu Żelew przedyskutowali projekt statutu przyszlego komitetu i podjęli decyzję o jego założeniu w dniu 8 marca w Domu Kina po projekcji filmu.123
Według Georgi Miszewa, członka OKEZR, konsultacje zaczęły się kilka tygodni przed 8 marca, brali w nich udział: ze studium filmowego „Wreme”: reżyserzy Nikoła Kowaczew, Wiolet Cekow i scenarzysta Georgi Awramow (TW), przyłączył się do nich Petko Simeonow (TW) i S. Gajtandżijew (TW) z Instytutu Filozofii BAN, aktor Petyr Słabakow, potem zostali zaproszeni: członek KC i poseł z okręgu Ruse Swetlin Rusew, trenerka reprezentacji narodowej w gimnastyce artystycznej i posłanka z okręgu Ruse Neszka Robewa,124 Krysto Goranow, i inni. Stefan Prodew, mimo zaproszenia nie przyszedł, Sonię Bakisz zaproszono i włączono specjalnie do kierownictwa już na zebraniu 8 marca.125 Jeśli więc Miszew ma rację konsultacje w sprawie powołania OKEZR musiały zacząć się wcześniej niż to twierdzi Gajtandżijew. Wymienienie Soni Bawisz oznacza, iż Misze ma na myżli nie komitet Inicjatywny tylko już sam OKEZR, do którego weszła żona Stanko Todorowa.
7 marca „Narodna kultura” opublikowała apel o ratowanie Ruse przyniesiony przez Swetlina Rusewa. Redaktor naczelny pisma, Stefan Prodew (TW III Zarząd DS126) „mimo nacisku wydziału środków masowej informacji KC BKP nie opublikował „poleconego„ dementi.”127 Cała akcja przygotowawcza odbywała się, rzecz jasna, za pełną wiedzą DS.
Tepeszanow pisze, że zaproszenia na projekcję filmu Juri Żirowa były rozsyłane oficjalnie - „wszystko było z góry ogłoszone”; naczelnik 1 Wydziału, Jankułow otrzymał wstępną informację o zebraniu w Domu Kina i jego celach „ale nie ode mnie lecz innym kanałem i powiadomił o tym swego szefa”, z-cę naczelnika VI Zarządu DS gen. Siljanowa, który przekazał informację wiceministrowi gen. Stojanowi Sawowowi, zastępującemu ministra Dimityra Stojanowa. Sawow z kolei poinformował z-cę kierownika Wydziału Ideologii KC Popczewa,128 a więc zastępcę Stojana Michajłowa. Wydaje się niezwykle dziwne, iż Tepeszanow, mimo że wiedział o planowanym zebraniu, nie poinformował swego szefa. Nie mógłby zataić takiej informacji, gdyby nie cieszył się poparciem z góry (Tepeszanowa promował Musakow129). Co więcej, Tepeszanow twierdzi, iż nie wypełniał poleceń mających uniemożliwić zbieranie się ludzi w Domu Kina, gdyż nie chciał się przed nimi kompromitować, okłamał naczelnika wydziału, prowadził grę, „cwaniaczyłem, co było dla mnie niebezpieczne.” Od tego czasu Tepeszanow twierdzi, iż był rozczarowany: „przyłączyłem się już prawie do tych, za których odpowiadałem - do moich przyjaciół –filmowców,” zaś w całym VI Zarządzie DS narastało niezadowolenie z polityki represywnej lata 1988-1989.130 Takich zapewnień nie można traktować poważnie, skoro sam autor w innym miejscu stwierdza, iż nie podporządkowanie się ministrowi Dimitrowowi Stojanowowi kosztowałoby utratę życia.131 Wyraźny sabotaż musiał mieć co najmniej ciche poparcie wyższych funkcjonariuszy i doradców KGB.
Stojan Michajłow dowiedział się o planach Komitetu Inicjatywnego 7 marca. Wtedy Popczew zwołał zebranie z sekretarzem partii Instytutu Filozofii i gen. Siljanowem; postanowiono porozmawiać z młodymi filozofami z grupy inicjatywnej. Dr Kiriłow i St. Angełow z komitetu partyjnego BAN wezwali dr Mechandżijewa i Smolenowa, którzy obiecali, że nie utworzą Komitetu.132 Według innej relacji Stojan Michajłow zwołał 7 marca naradę z sekretarzami partyjnymi Instytutu Filozofii, na którą zaprosił gen. Siljanowa, ten energicznie radził by nie zakładać organizacji. Aktywistów z Instytutu Filozofii BAN wezwano na „rozmowy profikatyczne” do Wydziału Ideologii KC i polecono im „by nie zajmowali się tymi sprawami.”133 Zwraca uwagę fakt, iż akcja przeciwdziałania została przeprowadzona wyłącznie po linii partyjnej, bez zaangażowania żrodków operacyjnych i represyjnych (gen. Siljanow „radził”), a Smolenow był jedynym członkiem Komitetu Inicjatywnego, z którym rozmawiano. Były więc to działania symboliczne, nie mogące dać żadnych rezultatów pozytywnych dla grupy żiwkowa.134
Na projekcję 8 marca przybyło ok. 350-400 osób. Po wyświetleniu filmu głos zabrali: Marija warimezowa, uczestniczka protestów z Ruse, aktor Petyr Słabakow, który mówił o problemach ekologii, prof. Nikołaj Genczew i fizyk Cwetan Bonczew, a następnie zaproponowano utworzenie Społecznego Komitetu Ekologicznej Obrony Ruse i wybrano 33 osobową Radę Zarządzającą.135 Skład Rady został oczywiście ustalony wcześniej.136 Przewodniczącym Komitetu został pisarz Georgi Miszew, a sekretarzem organizacyjnym Georgi Awramow. 20 członków Rady należało do BKP, w tym Wiolet Cekow, Christo Smolenow, Weneta Cwetanowa („aktywny bojownik ...”), Swetlin Rusew, Neszka Robewa, Georgi Misze, Sonia Bawisz; trzech było deputowanymi: Rusew, Robewa i Smolenow.
Informacja o założeniu OKEZR ukazała się w „Sofijskich nowostiach”, jak się później okazało znajdujących się pod wpływem KGB. Na prośbę gazety napisał ją Georgi Miszew.137 Nota mogła się ukazać jakby cenzura nie istniała w Bułgarii.
9 marca minister D. Stojanow, po powrocie do Bułgarii, zebrał funkcjonariuszy z 1 Wydziału i zarzucił im, że pozwolili powołać OKEZR.138 10 marca 1988 roku odbyło się Plenum KC poświęcone założeniu OKEZR; D. Stojanow przyznał, że jego służby otrzymały zawczasu sygnał, że coś się przygotowuje. Postanowiono przeprowadzić rozmowy z partyjnymi organizatorami OKEZR by sami się wyrzekli działalności; do spotkań z nimi doszło 11 i 14 marca oraz 7 kwietnia 1988 roku.
Georgi Miszew i Christo Smolenow odmówili rozwiązania Klubu.139 Miszew powoływał się na przykład ZSRS, Smolenow na Konferencję lipcową, a Petyr Słabakow domagał się poparcia partii dla OKEZR. „Christo Smolenow wywoływał swą postawą nieukrywaną sympatię u pracowników operacyjnych”, namawiał ich by „jak najszybciej przyłączyli się do nieformalnych”. 11 marca gdy Miszew i Smolenow zostali wezwani do KC, Smolenow przekonywał, iż działalność OKEZR „nie jest skierowana przeciwko rządowi”; on i Miszew zacięcie bronili OKEZR.140 Ten brak u partyjnych opozycjonistów poczucia, iż policja polityczna jest ich przeciwnikiem, a nawet może byę sojusznikiem, był charakterystyczny dla wielu osób. Według oceny Politbiura wahali się: Robewa, Rusew, Iwan Dobczew, natomiast gotowość współpracy wyrazili dziennikarz telewizyjny Dimityr Ezekijew („Pomyślałem sobie, że trzeba poinformować tow. Żiwkowa”) i Iwajło Trifonow („Myśleliśmy nawet, że jest to próba naszego kierownictwa partyjno-państwowego, żeby w ten sposób społeczeństwo bułgarskie wyraziło swoje zapatrywania...”).141
Według DS najbardziej żarliwymi organizatorami OKEZR byli: Georgi Miszew, Swetlin Rusew, Neszka Robewa, żeliu żelew, Petyr Słabakow, prof. członek-korespondent BAN Krystio Goranow, Aleksandyr Karakaczanow (TW DS142), Sonia Bakisz, Iwajło Trifonow (TW), Christo Smolenow (TW), Marija Warimezowa.143 Oprócz żelewa wszyscy byli wówczas jeszcze członkami partii. Jak przyznał A. Łukanow: „Wielu dysydentów z pierwszej linii i twórców nowej opozycji w Bułgarii sami byli ekskomunistami. Niektórzy z nich w okresie gdy tworzyli opozycję przeciwko nam było nawet komunistami.”144 Kadry opozycji reformistycznej były bardzo szczupłe, skoro w latach 1988-1989 KC wyznaczył 20-30 intelektualistów jako dysydentów, których kazał DS obserwować.145
Petko Simeonow (ur. 1942) pochodził z rodziny komunistycznej, sam był członkiem partii do 1 stycznia 1990 r., ukończył filozofię na Uniwersytecie Sofijskim, był sekretarzem naukowym Instytutu Socjologii, jak sam przyznał: „Byłem sekretarzem naukowym i miałem oficjalny obowiązek kontaktowania się z DS.”146 4 maja 1988 roku Simeo­now pisał do Miłko Balewa, prawej ręki żiwkowa: „nie mam żadnych wątpliwości, iż konieczne jest realizowanie pieriestrojki pod kierowniczą rolą partii (komunistycznej). Każda inna droga może okazać się katas­trofalna dla społeczeństwa. Tylko partia, która ma całkowitą wła­dzę, zdolna jest do przeprowadzenia społeczeństwa od jednej stru­ktury do drugiej w sposób zaplanowany i bez anarchii.” Od początku 1988 roku Simeonow (TW II ZG DS) regularnie łączył się telefonicznie z RWE i za jej pośrednictwem bez przeszków nadawał informacje do kraju. Ciekawe, że gdy ojciec Mili, dziewczyny zgwałconej przez wnuka żiwkowa dzwonił w tym samym roku 1988 do RWE by mówić o sekretarzu generalnym i jego rodzinie, DS zrobiła wiele by zablokować możliwość uzyskiwania połączeń. Gdy dzwonili dysydenci – DS była bezsilna.147

Sonia Bakisz (ur. 1923) przez 29 lat była redaktorem naczelnym czasopisma „żenata dnes” („Kobieta dziś”), w latach 1970-tych towarzyszyła żiwkowowi we wszystkich oficjalnych spotkaniach, później zastąpiła ją córka sekretarza generalnego Ludmiła.148 Mąż Bawisz, Stanko Todorow (1920-1996) przystąpił do ruchu komunistycznego w 1936 r., skazany zaocznie na śmierć (1943), członek KC od 1954 roku, Politbiura od 1961 roku, minister rolnictwa (1952-1957), wicepremier (1959-1962), premier (1971-1981), odstawiony przez żiwkowa na boczny tor został przewodniczącym parlamentu (1981-1990). 19 lipca 1988 roku Teodor ustąpił z Politbiura w związku z zaangażowaniem żony w OKEZR, natomiast jego dymisja ze stanowiska w parlamencie ne była rozpatrywana, a więc pełnił je nadal. Todorow wszedł do grupy spiskowej Mładenowa.


Swetlin Rusew (ur. 1933), profesor i artysta, członek KC (1973-1988), przewodniczący Związku Artystów Malarzy (1973-1985), dyrektor Galerii Narodowej (1985-1988), deputowany, był blisko związany z Ludmiłą żiwkową, członek Rosyjskiej Akademii Sztuk.
Aleksandyr Karakaczanow (ur. 1960) szkołę średnią ukończył w Moskwie, gdzie jego ojciec Panajot był bułgarskim attaché wojskowym, po ukończeniu filozofii na Uniwersytecie Sofijskim (1983) rozpoczął pracę w Akademii Medycznej w Sofii (1988), jesienią 1987 roku wysunął swą kandydaturę do rady Sofii na przedwyborczym zebraniu zamieszkańców dzielnicy funkcjonariuszy bezpieczeństwa i weteranów partyjnych odsuniętych przez żiwkowa na drugi plan i tworzących wewnętrzną opozycję przeciw niemu. Karakaczanow pokonał oficjalnego kandydata.149 Pozostaje kwestią otwartą czy partia nie miała możliwości przeszkodzić wygranej Karakaczanowa czy raczej ktoś zdecydowaą, iż ma on wygrać?
: uploads -> zalacznik
zalacznik -> Chronologia Mołdowy 1971-2012 1971 Ceauşescu wydaje grupę A. Şoltoianu kgb andropowa. Pod przykrywką stowarzyszenia „Związek Krajowców”
zalacznik -> Republika serbii panorama polityczna Autorzy: Piotr Kotomski rocznik IV, uzupełniała Magdalena Mojduszka – rocznik V, Ewa Dominikowska, rocznik X, Pawlina Wasylenko 2012/2013, Mateusz Gralewski 2013/2014
zalacznik -> BUŁgaria – partie polityczne – 1990 2014 Autorzy: Georgi Krystew, Anelia Radomirowa, rocznik IV, Marina Simeonova 2011/2012, Bartłomiej Kugler 2013/2014
zalacznik -> Republika e Shqipërise (Republika Albanii)
zalacznik -> R. – do nowego składu Prezydium Jugosławii z Bosni i Hercegowiny wszedł Chorwat Branko Mikulić
zalacznik -> Chronologia wydarzeń w Bułgarii w latach 1984 –2013 1984 rok
zalacznik -> Rumunia panorama polityczna 1990 – 2012 Adam Burakowski rocznik IV; Ecelino Ionesco – rocznik V; Walentyna Łotoćka – rocznik XII; Karina Melnyćka – rocznik XIII
zalacznik -> Stowarzyszenie
zalacznik -> Bośnia i Hercegowina Partie polityczne 1990-2012 Informacje ogólne
zalacznik -> BOŚnia I hercegowina chronologia 1983-2004 1983 – kampania przeciwko islamizacji


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna