Monika Kucwaj Niepoczytalność sprawcy jako podstawa umorzenia postępowania karnego



Pobieranie 101.03 Kb.
Data05.05.2016
Rozmiar101.03 Kb.

Niepoczytalność sprawcy jako podstawa umorzenia…

Monika Kucwaj

Niepoczytalność sprawcy jako podstawa umorzenia postępowania karnego

Streszczenie

W pracy wykładni została poddana przesłanka określona w art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. Podkreślono materialnoprawny charakter omawianej przesłanki, będącej jednocześnie podstawą przypisania odpowiedzialności karnej. Wywody skupiają się na konieczności badania sprawstwa niepoczytalnego oskarżonego. Zdaniem autorki, nie można mówić o zaistnieniu omawianej przesłanki ani umorzyć postępowania karnego, do czasu stwierdzenia, że niepoczytalny sprawca w ogóle popełnił zarzucany mu czyn zabroniony.


Ujawnienie w toku postępowania karnego okoliczności braku poczytalności sprawcy pociąga za sobą daleko idące konsekwencje procesowe, zależne od etapu, na którym postępowanie się znajduje. Jest to interesująca problematyka, której unormowania prawnomaterialne oraz formalne nie są ujęte w sposób całkowicie spójny i klarowny.

W obecnym kodeksie karnym kwestia niepoczytalności sprawcy została ujęta w sposób analogiczny do rozwiązania przyjętego w poprzednio obowiązującej ustawie karnej1. Art. 31 § 1 k.k. stanowi, że sprawca, który w chwili czynu był niepoczytalny, tzn. z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych, nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem, nie popełnia przestępstwa. Dzieje się tak z uwagi na niemożność przypisania mu winy. W takim wypadku mówimy o sprawcy czynu zabronionego, a nie o sprawcy przestępstwa2. Zgodnie bowiem z normatywną definicją przestępstwa, czy to trój-, czy pięcioelementową, przestępstwo jest zawsze czynem zawinionym3.

Z punktu widzenia prawa materialnego, poczytalność sprawcy, warunkująca jego winę, jest przesłanką przypisania sprawcy odpowiedzialności karnej. Natomiast w postępowaniu karnym, jej brak stanowi negatywną przesłankę procesową, obligującą organ procesowy do niewszczynania postępowania karnego albo jego umorzenia (art. 17 k.p.k.). Na potrzeby tych rozważań konieczne jest krótkie wprowadzenie w tematykę przesłanek procesowych4.

Zgodnie z przyjmowaną koncepcją szerokiego ujmowania przesłanek procesowych, stanowią one warunki dopuszczalności postępowania karnego5. Wystąpienie chociażby jednej negatywnej, ujemnej przesłanki procesowej uniemożliwia wszczęcie i toczenie się postępowania karnego6. Wśród wielu podziałów przesłanek procesowych istotny dla omawianego zagadnienia jest ten, który dzieli je na przesłanki o charakterze czysto procesowym oraz przesłanki materialne7. Pierwsze mają charakter jedynie formalny. Drugie natomiast zakorzenione są w prawie karnym materialnym. Z tego też względu decydują nie tylko o dopuszczalności postępowania karnego, ale równocześnie stanowią warunki odpowiedzialności z punktu widzenia prawa materialnego8. W tym wypadku, niedopuszczalność postępowania karnego jest konsekwencją braku podstaw do przypisania odpowiedzialności karnej9.

Kwestii niepoczytalności dotyczy przesłanka procesowa o charakterze materialnym określona w art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. Przesłanka ta należy do grupy przesłanek negatywnych. Jej wystąpienie, niezależnie od zaistnienia innych przesłanek, powoduje niedopuszczalność postępowania10. Zgodnie z art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k., nie wszczyna się postępowania, a wszczęte umarza, gdy czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego albo ustawa stanowi, że sprawca nie popełnia przestępstwa. W pierwszej sytuacji mamy do czynienia z popełnieniem czynu, jednak z uwagi na brak jakiegoś znamienia lub znamion nie możemy mówić o nim jako o czynie zabronionym. Natomiast sformułowanie „ustawa stanowi, że sprawca nie popełnia przestępstwa” odnosi się do braku przestępczości czynu z powodu okoliczności wyłączających bezprawność oraz okoliczności wyłączających winę11.

Pojawienie się takiej przesłanki pociąga za sobą określone prawem procesowym decyzje, zdeterminowane etapem, na którym znajduje się postępowanie karne. W fazie postępowania przygotowawczego konsekwencje prawne są takie same dla każdej przeszkody procesowej – należy odmówić wszczęcia postępowania, a gdy postępowanie jest już prowadzone należy je umorzyć (art. 322, art. 325a k.p.k.). Analogicznie ustawa reguluje tę kwestię na poziomie postępowania jurysdykcyjnego do chwili wszczęcia przewodu sądowego. Wtedy również należy umorzyć postępowanie, zgodnie z art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k.12. Sytuacja zmienia się od chwili odczytania aktu oskarżenia, gdzie ustawodawca wprowadził rozróżnienie co do wydawanych decyzji, w zależności od zaistnienia konkretnej przesłanki. Zgodnie z art. 414 § 1 zdanie drugie k.p.k., w przypadku stwierdzenia okoliczności wymienionych w art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. sąd wydaje wyrok uniewinniający, chyba że sprawca czynu był niepoczytalny13. Zatem, Kodeks postępowania karnego rozróżnia w tym zakresie konsekwencje braku przestępczości czynu. Niepoczytalność sprawcy w procesie karnym zawsze powoduje jedynie umorzenie postępowania, niezależnie od momentu, w którym zostanie ujawniona14.

Należy zastrzec, iż z treści art. 17 k.p.k. nie należy wyprowadzać prostej konkluzji, zgodnie z którą stwierdzenie niepoczytalności sprawcy na określonym etapie procesu karnego obliguje sąd do mechanicznego umorzenia postępowania bez konieczności badania, czy w konkretnej sprawie mamy do czynienia z wystąpieniem tej właśnie przeszkody procesowej. Stwierdzenie, która konkretnie negatywna przesłanka procesowa zaistniała, może stwarzać pewne trudności15. Posłużmy się następującym przykładem. Z opinii biegłych psychiatrów przeprowadzonej w toku postępowania sądowego wynika, że oskarżony w chwili czynu był niepoczytalny. Jednak pojawiają się wątpliwości co do jego sprawstwa. Co powinien uczynić sąd w takim przypadku? Artykuł 17 § 1 pkt 2 k.p.k. zakazuje dalszego procedowania i obliguje sąd do umorzenia postępowania karnego. Tak też w zdecydowanej większości przypadków czynią sądy w praktyce. Ale, czy mamy tu do czynienia z wystąpieniem tej właśnie przesłanki procesowej? Aby odpowiedzieć na to pytanie, warto przyjrzeć się relacji punktu 1 do punktu 2 art. 17 § 1 k.p.k., które stanowią o dwóch materialnoprawnych przesłankach umorzenia.

Pierwszy z nich, w przeciwieństwie do drugiego, dotyczy sytuacji, w których czynu w ogóle nie popełniono lub brak jest dowodów na jego popełnienie. Natomiast pkt 2 art. 17 § 1 k.p.k. obejmuje przypadki, w których „czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego albo ustawa stanowi, że sprawca nie popełnia przestępstwa”. Ustawa wymaga tu, żeby czyn w ogóle został popełniony. Wynika to expressis verbis z przepisu, który posługuje się pojęciami: „czyn” i „sprawca”. To ten „popełniony czyn” ma nie zawierać znamion określonego czynu zabronionego, a ustawa wyłącza przestępczość tego „rzeczywistego czynu”. Samo stwierdzenie niepoczytalności oskarżonego nie stanowi negatywnej przesłanki procesowej określonej w art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. O wystąpieniu tej przeszkody można mówić dopiero w chwili ustalenia, że to ten niepoczytalny oskarżony rzeczywiście jest sprawcą zarzucanego mu czynu. Omawiana przesłanka zawsze będzie obejmowała tylko te przypadki, w których sprawstwo oskarżonego jest ustalone. Sąd nie ma wątpliwości, że oskarżony popełnił zarzucany mu czyn zabroniony, jednak, z powodu jego niepoczytalności, umarza postępowanie karne.

Z powyższego wynika, że omawiane przepisy mają zupełnie różny zakres zastosowania. Pierwszy dotyczy sytuacji, w których żaden czyn nie miał miejsca lub brak jest dowodów na jego popełnienie. Drugi natomiast wchodzi w rachubę dopiero w chwili uzyskania przez organ procesowy pewności, że do popełnienia czynu doszło. Nie może zatem zaistnieć sytuacja, w której jednocześnie pojawiają się przeszkody procesowe określone w pkt. 1 oraz pkt. 2 art. 17 § 1 k.p.k. Skoro tak, to nie sposób uznać, że w przypadku wątpliwości co do faktycznego sprawstwa niepoczytalnego należy wobec niego umorzyć postępowanie na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. W takim bowiem przypadku sąd powinien przeprowadzić postępowanie dowodowe w zakresie tegoż sprawstwa. Jeżeli dojdzie do przekonania, że zaistniało zdarzenie relewantne prawnokarnie, a niepoczytalny oskarżony jest jego sprawcą, sąd będzie zobowiązany do umorzenia postępowania z powodu braku przestępności jego czynu, czyli w oparciu o przesłankę z punktu 2. W takiej sytuacji, sąd ma obowiązek dokonać dokładnego określenia popełnionego czynu. Natomiast, jeżeli w toku postępowania sąd nie dojdzie do przekonania, że ma do czynienia ze sprawcą, jedyną możliwą decyzją jest uniewinnienie takiego oskarżonego. Podstawą tego orzeczenia nie będzie jednak przeszkoda procesowa określona w pkt. 2 § 1 art. 17 k.p.k.

Problem dostrzegł również Sąd Najwyższy, który słusznie stwierdził, że żaden przepis prawa nie zwalnia sądu z obowiązku ustalenia, czy oskarżony, który według opinii biegłych psychiatrów jest niepoczytalny, popełnił zarzucany mu czyn. Musi zatem zachodzić zbieżność w czasie dwóch okoliczności: czynu oskarżonego oraz jego niepoczytalności16. Pogląd ten znajduje uznanie również w piśmiennictwie prawa karnego17. A. Ważny słusznie wskazuje, że w procesie karnym stan psychiczny oskarżonego ma znaczenie dopiero przy ustaleniu, że dopuścił się on czynu zabronionego18.

W innym ze swoich wyroków Sąd Najwyższy precyzyjnie uzasadnił wymóg badania sprawstwa oskarżonego poprzedzający decyzję o umorzeniu postępowania z powodu przeszkody procesowej w postaci braku karygodności czynu. Rozważania te mogą być pomocne na gruncie interesującej nas przesłanki. Otóż, w postanowieniu z dnia 27 października 1994 r.19. Sąd Najwyższy wskazał, że „umorzenie postępowania na podstawie art. 11 pkt 2 k.p.k.20 (w zw. z art. 26 § 1 k.k.21) jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy w świetle okoliczności konkretnej sprawy jest niewątpliwe, iż oskarżony popełnił w ogóle czyn zabroniony i że dany czyn jest rzeczywiście znikomo społecznie niebezpieczny22. (…) Pozbawione normatywnych racji oraz jakiegokolwiek prawnoprocesowego sensu byłoby przecież dokonywanie ocen co do «społecznego niebezpieczeństwa» w odniesieniu do czynu, który «nie zawiera ustawowych znamion czynu zabronionego» (arg. ex art. 11 pkt 1 k.p.k.). (…) Z tych względów umorzenie postępowania na podstawie art. 11 pkt 2 k.p.k. (w zw. z art. 26 § 1 k.k.), w trybie art. 299 § 1 k.p.k., uzasadnione jest tylko wtedy, gdy in concreto jest niewątpliwe, że oskarżony popełnił czyn zabroniony i że czyn ten jest rzeczywiście znikomo społecznie niebezpieczny. Nie jest ono zatem dopuszczalne w wypadku, gdy zebrane dowody nie mają w tym względzie całkowicie jednoznacznej wymowy, gdy zatem dokonanie trafnych ustaleń faktycznych co do istotnych okoliczności czynu wymaga gruntownego zbadania, wielostronnej analizy oraz wnikliwej i krytycznej oceny materiału dowodowego sprawy”. Powyższy pogląd dominuje również w doktrynie prawa karnego procesowego23.

Zajęte przez Sąd Najwyższy stanowisko należy odnieść również do innych przesłanek procesowych o charakterze materialnym. Skoro słusznie podnosi się, że nie można umorzyć postępowania w przypadku wątpliwości co do sprawstwa oskarżonego w sytuacji stwierdzenia braku karygodności czynu, to z analogicznych względów nie powinno to być również dopuszczalne w przypadku zaistnienia takich wątpliwości wobec sprawcy nie ponoszącego winy.

Jak już wskazano wyżej, przesłanki materialne, ze swej istoty, stanowią również warunki odpowiedzialności karnej. Dlatego wydaje się, że pomocne dla ich oceny może być odwołanie się do niektórych instytucji prawa karnego materialnego. Zgodnie z obowiązującą w Kodeksie karnym z 1997 r. teorią pięcioelementowej struktury przestępstwa, poszczególne jego elementy wzajemnie się uzupełniają i nie mogą być charakteryzowane bez wskazania zachodzących między nimi relacji. Zgodnie z tą teorią, przestępstwo będące czynem człowieka jest czynem bezprawnym, karalnym24, karygodnym i zawinionym. Wskazana kolejność nie jest przypadkowa, dlatego przy ustalaniu przestępności określonego zachowania należy ją zachować25. Wystąpienie pierwszego z elementów jest warunkiem sine qua non badania zaistnienia kolejnego. Jeżeli zatem postępowanie karne nie da podstaw do ustalenia, że oskarżony dopuścił się czynu zabronionego, niemożliwym będzie wykazywanie zawinienia czy też jego braku.

Również z samej istoty niepoczytalności, jako okoliczności wyłączającej winę, wynika, że musi ona mieć miejsce w czasie czynu26. Kodeks karny w art. 31, stanowiącym definicję niepoczytalności, posługuje się terminem „w czasie czynu”. Być może sformułowanie przepisu powinno być bardziej precyzyjne w omawianym zakresie i wskazywać, że chodzi o brak możliwości rozpoznania znaczenia czynu lub brak możliwości pokierowania postępowaniem przez sprawcę w czasie popełniania przez niego czynu zabronionego. Jednakże, nawet pomimo braku takiego jednoznacznego określenia, w doktrynie prawa karnego panuje niepodzielny pogląd, zgodnie z którym niepoczytalność jest immanentnie związana z zarzucanym oskarżonemu czynem i na jego tle jest rozpatrywana. Nigdy nie może być oceniana in abstracto. Dlatego też omawiane sformułowanie nie może stanowić pretekstu dla organów prowadzących postępowanie do usprawiedliwiania niedokonywania czynności zmierzających do ustalenia sprawstwa niepoczytalnego oskarżonego. Zatem, za wadliwe należy uznać orzeczenia sądowe umarzające postępowanie, z powodu niepoczytalności oskarżonego, pomimo nieudowodnienia jego sprawstwa.

W piśmiennictwie niejednokrotnie zajmowano się problematyką postępowania dowodowego w zakresie sprawstwa oskarżonego od chwili, gdy ujawni się okoliczność jego niepoczytalności. Można spotkać się z poglądem, że w razie ujawnienia okoliczności z art. 17 § 1 k.p.k. nie jest niezbędne dokończenie przez sąd postępowania dowodowego27. T. Grzegorczyk wskazuje, że do umorzenia postępowania z powodu braku przesłanki procesowej o charakterze materialnym wystarczy stwierdzenie jedynie tej przesłanki, bez uwzględniania innych warunków odpowiedzialności28. Podnosi się również, że przeszkoda procesowa nie tamuje postępowania zmierzającego do jej wyjaśnienia, gdyż nie jest ono wyrazem funkcji ścigania29. Istnieje zatem wyraźna tendencja do ograniczania postępowania dowodowego w takiej sytuacji.

Jednak takie ostrożne stanowiska nie dają odpowiedzi na pytanie, czy, a jeżeli tak, to w jakim zakresie, postępowanie karne winno toczyć się dalej po stwierdzeniu niepoczytalności sprawcy. Oczywistym jest, że jeżeli istnieją wątpliwości w kwestii zaistnienia przeszkody procesowej, a postępowanie wyjaśniające w tym przedmiocie nie zostanie przeprowadzone, to nie można w sposób pewny mówić o jej wystąpieniu. Należy przy tym pamiętać, o czym była wyżej mowa, że dla „wyjaśnienia” przesłanki procesowej określonej w art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. niezbędne jest dokonanie ustaleń w zakresie sprawstwa przez oskarżonego zarzucanego mu czynu. Konieczność dokonywania takich ustaleń wynika również z materialnego charakteru omawianej przesłanki procesowej. R. Kmiecik słusznie podkreśla, że jest ona również „przedmiotem procesu” i działa jako przesłanka w zasadzie tylko przed merytorycznym rozpoznaniem sprawy. Nie tamuje jednak przewodu sądowego, jeżeli został już rozpoczęty. W takim wypadku, osoba oskarżona o popełnienie czynu przestępnego, jeżeli po rozpoczęciu przewodu sądowego wyłoni się kwestia jej niepoczytalności, ma pełne prawo do wykazania, że czynu w ogóle nie popełniła30. Na tym etapie procesu jedyną konsekwencją procesową wyróżniającą stwierdzenie niepoczytalności sprawcy czynu zabronionego jest wydanie później, po rozpoczęciu przewodu sądowego, wyroku umarzającego postępowanie, zamiast uniewinniającego. Niezależnie od tego, czy wyrok umarzający postępowanie z powodu niepoczytalności oskarżonego zawiera rozstrzygnięcie w przedmiocie środków zabezpieczających, czy też nie, nie przestaje być wyrokiem zawierającym rozstrzygnięcie merytoryczne, a nie formalne. Omawiana przesłanka może tylko wtedy wyłączyć merytoryczne rozpoznanie sprawy, gdy zostanie ujawniona w postępowaniu przygotowawczym lub w fazie sądowej przed odczytaniem aktu oskarżenia. Wówczas umorzenie postępowania z powodu niepoczytalności implikuje niedopuszczalność postępowania na rozprawie głównej. Na tym etapie postępowania ustalenia co do czynu mogą opierać się na uprawdopodobnieniu, a nie udowodnieniu31.

Jednak również na etapie postępowania przygotowawczego, jeżeli ujawni się okoliczność niepoczytalności, organ ma obowiązek zbadać, czy zachodzą podstawy do uznania podejrzanego za sprawcę. Dopiero gdy wynik tego badania będzie pozytywny, może dojść do umorzenia postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. Nie bez znaczenia jest przecież określenie rzeczywistej przyczyny umorzenia postępowania karnego.

W omawianej kwestii interesujące stanowisko zajął R. A. Stefański, który badając problematykę zbiegu przyczyn umorzenia, doszedł do istotnych wniosków, zgodnych z reprezentowanym w niniejszej pracy poglądem. Autor uważa, że aby określić jedyną właściwą przyczynę umorzenia, najpierw należy odpowiedzieć na pytanie, czy zdarzenie będące przedmiotem postępowania w ogóle zaistniało, czy jest czynem stypizowanym w ustawie karnej, czy został wykryty sprawca i czy jest on sprawcą zarzucanego mu przestępstwa, a dopiero później, czy ustawa nie stanowi, że sprawca nie popełnia przestępstwa albo nie podlega karze. Taka kolejność udzielanych odpowiedzi, z reguły, wskaże przyczynę umorzenia, która powinna być podana w danej sprawie32. Nie można zatem umorzyć postępowania karnego z powodu niepoczytalności oskarżonego, jeżeli okaże się, że nie jest on sprawcą czynu. Wynik postępowania będzie negatywny z uwagi na niepopełnienie przez oskarżonego zarzucanego mu czynu, a nie dlatego, że w chwili zdarzenia był on niepoczytalny.

Warto w tym miejscu zaznaczyć, że ustalenie sprawstwa na potrzeby zastosowania innych instytucji prawa karnego, takich jak warunkowe umorzenie postępowania karnego, dobrowolne poddanie się karze czy skazanie bez rozprawy, musi być niewątpliwe. Kodeks karny w art. 66 k.k., a Kodeks postępowania karnego w art. 387 i 335 wymagają dla swego zastosowania, aby okoliczności przestępstwa nie budziły wątpliwości. W sytuacji, gdy sprawstwo oskarżonego nie jest pewne, stanowi to bezwzględną przeszkodę dla zastosowania opisanych instytucji. I to pomimo tego, że wnioskowana w nich kara najczęściej jest ustalana z oskarżonym lub przez niego wnioskowana. Wydaje się, że nie można stawiać słabszych rygorów dla ustalenia popełnienia czynu przez oskarżonego niepoczytalnego, gdzie konsekwencje prawne umorzenia postępowania są równie istotne. Jak już wyżej wskazano, takie orzeczenie stwierdza sprawstwo oskarżonego i może być przesłanką do zastosowania wobec niego środków zabezpieczających.

Jednak praktyka sądów często wygląda inaczej. W momencie stwierdzenia, że sprawca w chwili popełnienia zarzucanego mu czynu był niepoczytalny, sądy wydają orzeczenia umarzające postępowanie, nawet jeśli istnieją poważne wątpliwości dotyczące sprawstwa33. Z pewnością, przemawiają za tym względy ekonomiki procesowej. Jest przecież pewne, że postępowanie zakończy się wynikiem negatywnym34. T. Grzegorczyk wskazuje na zalety takiego rozwiązania: „konstrukcja materialnych przesłanek procesowych przyczynia się też do oszczędzenia niepotrzebnych wysiłków, nakładów, straty czasu, a także różnych skrępowań i niewygód, jakie proces karny pociąga dla jej uczestników”35. Nie można jednak pozwolić, aby nad podstawowymi zasadami i gwarancjami procesowymi górę wzięła zasada ekonomiki procesowej.

Za koniecznością dokładnego badania, czy niepoczytalny oskarżony dopuścił się popełnienia zarzucanego mu czynu zabronionego, przemawia inna jeszcze, zasygnalizowana wcześniej okoliczność. Otóż, zgodnie z art. 93 i 94 § 1 k.k., wykazanie sprawstwa jest niezbędne dla zastosowania środków zabezpieczających36.

W fazie postępowania przygotowawczego, jeżeli prokurator dojdzie do przekonania, że sprawca dopuścił się czynu w stanie niepoczytalności i istnieje podstawa do zastosowania środka zabezpieczającego, występuje z wnioskiem do sądu o umorzenie postępowania i zastosowanie takiego środka (art. 324 k.p.k.). Sąd dokonuje oceny w zakresie zasadności złożonego wniosku, dysponując możliwością jego nieuwzględnienia i przekazania prokuratorowi sprawy do dalszego prowadzenia. Należy pamiętać, że obowiązek wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, w tym również ustalenia, że osoba niepoczytalna jest sprawcą, ciąży nie tylko na organach prowadzących postępowanie przygotowawcze, ale również na sądzie, do którego prokurator skierował wniosek o zastosowanie środka zabezpieczającego37. Ustalenie takie nie może być dowolne, a sąd właściwy do wydania orzeczenia, w myśl art. 94 § 1 k.k., ma obowiązek ocenić, czy istniały podstawy do uznania, że podejrzany jest sprawcą czynu zabronionego38. W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 31 października 2008 r.39 wskazano, że jeżeli wniosek prokuratora o umorzenie postępowania z powodu niepoczytalności sprawcy i o zastosowanie wobec niego środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w zakładzie psychiatrycznym jest rozpatrywany na rozprawie40, to podstawą postanowienia sądu w przedmiocie tego wniosku mogą być wyłącznie dowody przeprowadzone na tej rozprawie. Sąd Najwyższy słusznie wskazał, że tak istotne kwestie związane z określeniem sprawstwa i faktycznym pozbawieniem wolności oskarżonego powinny być oparte na przeprowadzonym na rozprawie postępowaniem dowodowym.

Kwestia postępowania dowodowego ma równie istotne znaczenie, kiedy okoliczność niepoczytalności zostanie ujawniona dopiero na etapie postępowania jurysdykcyjnego w toku rozprawy głównej. W tej fazie dochodzi bowiem do rozróżnienia decyzji procesowych w związku z zaistnieniem konkretnej przesłanki procesowej.

Na etapie postępowania przygotowawczego wystarczające jest uzyskanie przez organ pewności, że zebrany materiał dowodowy jest wystarczający dla postawienia danej osoby w stan oskarżenia i wykazania w procesie jej winy. Z takim poglądem organu postępowania przygotowawczego nie musi się zgodzić sąd, który dokonując merytorycznej kontroli aktu oskarżenia, sam bada jego zasadność i ustosunkowuje się do złożonych dowodów41. Na dokonanie oceny przez sąd w tej mierze pozwala przede wszystkim bezpośrednie przeprowadzenie postępowania dowodowego. Powinno być ono prowadzone niezależnie od stwierdzenia przez biegłych stanu niepoczytalności u oskarżonego, jeżeli tylko sąd ma wątpliwości co do popełnienia przez niego czynu. Wydaje się, że wydanie wyroku umarzającego, który przecież stwierdza sprawstwo oskarżonego, nie powinno opierać się jedynie na dowodach zgromadzonych w postępowaniu przedsądowym. W takiej sytuacji, gdy sąd nie dokonuje w tym zakresie własnych ocen i ustaleń, sprawstwo zostaje ustalone i przesądzone de facto jedynie przez organ postępowania przygotowawczego. Sąd orzekający, korzystając ze swoich uprawnień, powinien przeprowadzić w sposób bezpośredni postępowanie dowodowe, weryfikując tym samym ustalenia z etapu przedsądowego.

Omawiany problem staje się jeszcze bardziej skomplikowany, gdy akt oskarżenia wnosi oskarżyciel prywatny. W tego rodzaju sprawach, zazwyczaj, nie przeprowadza się postępowania przygotowawczego42. Postępowanie dowodowe, co do zasady, leży w gestii sądu, który ma za zadanie zweryfikować oskarżenia43. Nie ma zatem możliwości wcześniejszego umorzenia postępowania z uwagi na niepoczytalność sprawcy. Dowód z opinii biegłych psychiatrów przeprowadzany jest najczęściej zaraz na początku postępowania jurysdykcyjnego, skoro tylko ujawnią się okoliczności uzasadniające taką potrzebę. Na czym zatem sąd ma oprzeć przypisanie sprawstwa niepoczytalnemu oskarżonemu w takim przypadku? Nie ma przecież dowodów gromadzonych w toku postępowania przygotowawczego. Również sąd nie zdążył jeszcze przeprowadzić innych, poza opinią psychiatryczną, dowodów. Trzeba przy tym pamiętać, że umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym lub zamkniętym zakładzie leczenia odwykowego wiąże się z faktycznym pozbawieniem wolności takiego sprawcy. Naruszenie tego podstawowego, konstytucyjnego prawa musi być oparte na całkowitym przekonaniu sądu o sprawstwie oskarżonego.

Wydaje się, że wyjaśnienia niepoczytalnego oskarżonego dla dokonania tych ustaleń będą przydatne w sposób bardzo ograniczony. O ile w ogóle stan zdrowia oskarżonego w chwili prowadzenia postępowania pozwoli na przeprowadzenie takiego dowodu. Należy pamiętać, że oskarżony ma wyjaśniać o okolicznościach zdarzenia, w czasie którego był niepoczytalny. Wobec tego jego wyjaśnienia w tym zakresie z zasady będą budzić wątpliwości co do ich wiarygodności. Najczęściej będą nieprzydatne dla udowodnienia sprawstwa oskarżonego. Rzecz komplikuje się jeszcze bardziej, gdy oskarżony w swoich wyjaśnieniach nie przyznaje się do popełnienia czynu zabronionego albo w ogóle odmawia ich złożenia. W takiej sytuacji sąd ma obowiązek dalej procedować. Dopiero po uzyskaniu niezbitych dowodów sprawstwa oskarżonego powinien umorzyć postępowanie z powodu jego niepoczytalności. W innym wypadku winien zapaść wyrok uniewinniający.

Analogiczne zastrzeżenia można odnieść do postępowania, w którym akt oskarżenia wnosi oskarżyciel posiłkowy subsydiarny. Co prawda, w takich sytuacjach, prowadzone jest postępowanie przygotowawcze, jednak dwukrotnie kończy się ono umorzeniem. Najczęściej zatem nie zostają zgromadzone wystarczające dowody przesądzające sprawstwo oskarżonego.

Wypowiadając się w tej kwestii, Sąd Najwyższy słusznie wskazał: z faktu, że przepis art. 94 k.k. odnosi się do „sprawcy”44, jednoznacznie wynika, że pierwotną przesłanką orzeczenia środka zabezpieczającego jest ustalenie sprawstwa osoby, wobec której środek ten ma być zastosowany. W żadnym wypadku nie będzie wystarczające przytoczenie zarzutu, pod jakim pozostaje dana osoba45.

Nie może umknąć uwadze, że dla przypisania odpowiedzialności za czyn zabroniony konieczne jest nie tylko wykazanie znamion natury przedmiotowej czynu zabronionego, ale także znamion jego strony podmiotowej. W obowiązującym kodeksie karnym wina została oddzielona od strony podmiotowej czynu zabronionego, stanowiąc odrębny element struktury przestępstwa. W związku z tym, okoliczność wyłączająca winę w postaci niepoczytalności w żadnym wypadku nie zwalnia sądu z konieczności ustalenia, czy zachowanie sprawcy niepoczytalnego charakteryzowało się umyślnością, czy też było nieumyślne46. Wykazanie znamion strony podmiotowej, a więc stosunku psychicznego sprawcy do realizowanego przez niego czynu zabronionego, wymaga stwierdzenia zamiaru bądź też jego braku47. Zarówno zamiar bezpośredni, jak i ewentualny wymaga od strony intelektualnej świadomości realizacji znamion czynu zabronionego. W zachowaniu sprawcy niepoczytalnego, wykazanie takich elementów, leżących przecież w sferze procesów psychicznych, jest problematyczne. Większość przedstawicieli doktryny prawa karnego stoi na stanowisku, że przypisanie umyślności bądź nieumyślności w działaniach sprawcy niepoczytalnego jest po prostu niemożliwe. Wskazują przy tym koncepcje określenia kwalifikacji prawnej w stosunku do czynu popełnionego przez niepoczytalnego48. Jednak takie rozwiązanie zawsze oparte będzie na fikcji w zakresie przypisania znamion strony podmiotowej, które zgodnie z opisanym stanowiskiem, nie będą podlegać procesowi dowodzenia. Zgoła odmienny pogląd zaprezentował A. Zoll. Autor ten uważa za możliwe, aby osoba niepoczytalna, nie mogąca w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia, mogła działać ze świadomością realizacji wszystkich znamion i chcieć dokonać czynu o cechach odpowiadających wzorcowi określonemu w ustawie karnej jako czyn zabroniony49. Nawet nie wchodząc głębiej w problematykę ustalania kwalifikacji prawnej zachowania sprawcy niepoczytalnego, należy uznać konieczność przypisania mu czynu zabronionego przez ustawę. Oddzielenie winy od strony podmiotowej zawsze implikuje konieczność badania znamion podmiotowych. Artykuł 31 k.k. nie stanowi w tej mierze wyjątku.

Przenieśmy powyższe rozważania na grunt interesującej nas przesłanki. Jak już wyżej wskazywano, dla przyjęcia istnienia przeszkody procesowej określonej w art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. konieczne jest wykazanie, że niepoczytalny oskarżony rzeczywiście popełnił czyn zabroniony. Aby to stwierdzić, konieczne będzie także wykazanie znamion umyślności bądź nieumyślności, w zależności od tego, jaki wariant ustawa przewiduje. Takie wykazanie, że sprawca popełnił określony czyn zabroniony, musi być badane jako pierwsze. Dopiero w chwili jego stwierdzenia, organ powinien zająć się ewentualnymi okolicznościami wyłączającymi winę. Badanie stanu poczytalności oskarżonego przed ustaleniem, czy popełnił on czyn zabroniony przez ustawę karną, jest działaniem przedwczesnym. Samo stwierdzenie niepoczytalności oskarżonego na tym etapie nie może być podstawą do umorzenia postępowania z powodu przeszkody procesowej, o której mowa w art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k.

W rozważaniach nad procesowym aspektem niepoczytalności, uwagi nie może umknąć inna, podnoszona już kwestia. Mianowicie, polski ustawodawca niefortunnie rozróżnił decyzje prawne w zakresie wystąpienia sytuacji objętych przesłanką z punktu 2 art. 17 § 1 k.p.k. W obecnym stanie prawnym (w przeciwieństwie do poprzednio obowiązującego k.p.k.50), mamy do czynienia z unormowaniem, zgodnie z którym wobec niepoczytalnego sprawcy zostanie wydany wyrok umarzający, w którym sąd wskaże popełniony, a nie tylko zarzucany, czyn zabroniony oraz jego kwalifikację prawną. Natomiast oskarżonego, wobec którego zaistniały inne okoliczności wyłączające winę lub który działał w ramach kontratypu, sąd uniewinni.

Należy pamiętać, że wyrok umarzający od wyroku uniewinniającego odróżnia szereg elementów. Słusznie twierdzą M. Cieślak i T. Grzegorczyk, że nie sposób uznać, iż umorzenie postępowania w związku z warunkiem o charakterze materialnym jest orzeczeniem merytorycznym, które tylko nazwą różni się od orzeczenia uniewinniającego. Gdyby tak było, ustawodawca powinien jednakowo określić konsekwencje prawne obu decyzji, jednakże w świetle prawa występują w tym względzie wyraźne różnice, zwłaszcza w zakresie wzruszalności tych orzeczeń po ich uprawomocnieniu się51.

Już z samej treści przepisu art. 322 § 3 k.p.k. (stosowanego poprzez art. 414 § 2 k.p.k.) wynika, że wyrok umarzający postępowanie musi zawierać dokładne określenie czynu i jego kwalifikacji prawnej oraz wskazanie przyczyn umorzenia. Stwierdza on sprawstwo oskarżonego i to sprawstwo określonego czynu o określonej kwalifikacji prawnej. Sąd zawsze będzie zobowiązany do przypisania oskarżonemu popełnienia przez niego czynu zabronionego oraz ustalenia jego kwalifikacji prawnej. Może się zdarzyć tak, że umorzenie postępowania karnego przez sąd następuje przy założeniu, że w rachubę wchodzi inna kwalifikacja prawna czynu niż ta wskazana w akcie oskarżenia. W takiej sytuacji formuła orzeczenia powinna brzmieć „postępowanie karne umarza, przyjmując, że czyn zarzucany wyczerpuje znamiona określone w przepisie artykułu...”52. Natomiast w wyroku uniewinniającym sąd w tym zakresie przytacza jedynie opis i kwalifikację prawną czynu, którego popełnienie oskarżyciel zarzucił oskarżonemu (art. 413 § 1 k.p.k.).

Opisane rozróżnienie konsekwencji prawnych niepopełnienia przestępstwa przez oskarżonego jest całkowicie niespójne z prawem karnym materialnym. Ustawodawca uczynił tak, pomimo że sprawca czynu winy nie ponosi i nie można mu przypisać odpowiedzialności karnej za przestępstwo. Artykuł 31 § 1 k.k. wprost przecież stanowi, że sprawca niepoczytalny w chwili czynu nie popełnia przestępstwa. Tę samą konsekwencję Kodeks karny łączy z wystąpieniem innych okoliczności wyłączających winę oraz bezprawność. Nie ma żadnych podstaw do takiego arbitralnego, niczym nie popartego, rozróżnienia skutków prawnych wystąpienia przesłanek procesowych objętych tym samym przepisem w Kodeksie postępowania karnego – art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. oraz tą samą grupą – okolicznościami wyłączającymi winę w ustawie karnej materialnej. Co równie ważne, powyższe rozróżnienie jest przecież pogorszeniem sytuacji oskarżonego, który zamiast zostać uniewinniony, orzeczeniem sądu umarzającym postępowanie zostanie uznany za sprawcę. Różnie przedstawiają się również drogi zaskarżenia tych rozstrzygnięć. Orzeczenie umarzające daje więcej możliwości jego podważenia niż wyrok uniewinniający. Także społeczny wydźwięk tych rozstrzygnięć zapewne nie pozostaje dla oskarżonego i jego otoczenia bez znaczenia.

Słusznie wskazał A. Wąsek, pisząc: „Doprawdy nie widać racji, dlaczego jedna jedyna w prawie karnym materialnym okoliczność wyłączająca winę – niepoczytalność całkowita (art. 31 § 1 k.k.), klasyczna przy tym instytucja prawa karnego wykluczająca możliwość uznania winy sprawcy – miałaby na gruncie art. 414 § 1 k.p.k. ulec swoistej deklasacji. Wszak, w naturze rzeczy rozstrzygnięcia sądu, że sprawca nie ponosi winy (z powodu niepoczytalności) co do zarzuconego mu czynu, leży to, że adekwatną prawnie i społecznie formą wyroku (jeżeli ma dojść do jego wydania) jest forma wyroku uniewinniającego, a nie umarzającego postępowanie karne”53.

Podsumowując niniejsze rozważania, z pełną stanowczością stwierdzić należy, że niepoczytalność sprawcy, podobnie jak ujawnienie się innych okoliczności wyłączających winę lub kontratypów, powinno skutkować wydaniem wyroku uniewinniającego, a nie umarzającego. Wydaje się, że ułatwiłoby to pracę sądów orzekających, które w przypadku oskarżonych niepoczytalnych nie musiałyby dokonywać przypisania sprawstwa czynu zabronionego. Nie jest to przecież czynność prosta, zwłaszcza w zakresie strony podmiotowej czynu zabronionego. Takie rozwiązanie pozwoliłoby na rezygnację z poszukiwań możliwości maksymalnego skrócenia przeprowadzanego przez sąd postępowania dowodowego w przypadku ujawnienia okoliczności niepoczytalności oskarżonego przy wątpliwościach co do popełnienia przez niego czynu. Postulat zmiany powyższego unormowania jest niezwykle ważnym wnioskiem do ustawodawcy o ujednolicenie konsekwencji prawnych w opisanych powyżej przypadkach oraz stworzeniem koherencji między materialnym a formalnym prawem karnym.








Perpetrator’s insanity as a basis for discontinuation of criminal proceedings

Abstract

Interpretation is herein provided of the prerequisite under the Code of Criminal Procedure, Article 17, § 1, item 2. Highlighted is a legally substantive nature of the said prerequisite which is also a basis for assigning criminal liability. The reasoning presented is focused on the necessity for examining an insane defendant’s perpetration. The author hereof believes that the prerequisite cannot be deemed existing and criminal proceedings cannot be discontinued as long as it is not ascertained that an insane perpetrator has actually committed an alleged prohibited act.


1 Art. 25 § 1 d.k.k. (Dz. U. z 1969 r., Nr 13, poz. 94).

2 Wyjątkiem są sytuacje określone w § 3 art. 31 k.k.

3 A. Liszewska, K. Indecki, Prawo karne materialne. Nauka o przestępstwie i środkach penalnych, Warszawa 2002, s. 79–86.

4 Szerzej na temat przesłanek procesowych: M. Cieślak, O przesłankach procesowych w polskim postępowaniu karnym, PiP, 1969, nr 12, s. 951–969; tenże, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984, s. 437–454.

5 K. Boratyńska, (w:) K. Boratyńska, A. Górski, A. Sakowicz, A. Ważny, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2009, s. 74 i n.

6 J. Tylman, (w:) T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2005, s. 177 i 179; A. Sakowicz, (w:) K. Boratyńska, A. Górski, A. Sakowicz, A. Ważny, Kodeks…, op. cit., s. 75; W. Grzeszczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2008, LEX Polonica; P. Hofmański (red.), E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz do art. 1–296, t. I, Warszawa 2007, s. 142 i n.

7 Niektórzy autorzy w ramach niniejszego podziału wyróżniają jeszcze przesłanki o charakterze mieszanym. Tak np. M. Cieślak, Polska…, op. cit., s. 444–445.

8 M. Cieślak, ibidem, s. 445.

9 P. Hofmański (red.), E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks…, op. cit., s. 142.

10 J. Tylman, (w:) T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie…, op. cit., s. 182; S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2001, s. 444–447.

11 A. Sakowicz, (w:) K. Boratyńska, A. Górski, A. Sakowicz, A. Ważny, Kodeks…, op. cit., s. 77.

12 J. Tylman, (w:) T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie…, op. cit., s. 186–187.

13 Zgodnie z art. 414 k.p.k.: § 1. W razie stwierdzenia po rozpoczęciu przewodu sądowego okoliczności wyłączającej ściganie lub danych przemawiających za warunkowym umorzeniem postępowania, sąd wyrokiem umarza postępowanie albo umarza je warunkowo. Jednakże w razie stwierdzenia okoliczności wymienionych w art. 17 § 1 pkt. 1 i 2 sąd wydaje wyrok uniewinniający, chyba że sprawca w chwili czynu był niepoczytalny.

14 Art. 414 § 1 in fine k.p.k. – zob. J. Tylman, (w:) T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie…, op. cit., s. 187. Należy wskazać, że omawiany wyjątek został wprowadzony do procedury karnej kodeksem z 1997 r. W poprzedniej ustawie, w art. 361, brak było takiego rozróżnienia. Również w stosunku do sprawcy niepoczytalnego sąd wydawał wyrok uniewinniający.

15 Co do zasady, nie będzie mieć to zasadniczego znaczenia dla treści rozstrzygnięcia, ponieważ w większości przypadków sąd zobowiązany jest umorzyć postępowanie. Jednak na etapie postępowania sądowego, w razie zaistnienia okoliczności określonych w art. 17 pkt. 1 i 2 k.p.k. (z wyjątkiem niepoczytalności) sąd wydaje wyrok uniewinniający (art. 414 k.p.k.). Dlatego też omawiając przedmiotową kwestię, skupię się na rozstrzygnięciach na etapie postępowania jurysdykcyjnego.

16 Wyrok SN z dnia 5 marca 2002 r., sygn. III KKN 329/99, OSNKW 2002, nr 7–8, poz. 53, z glosą R. Kmiecika, OSP 2003, nr 1, s. 8; wyrok SA w Lublinie z dnia 7 marca 2006 r., sygn. II AKa 19/06, Prok. i Pr. 2007, dodatek „Orzecznictwo”, nr 3, poz. 27.

17 M. Filar, (w:) J. Bojarski, M. Bojarski, M. Filar (red.), W. Filipkowski, O. Górniok, S. Hoc, P. Hofmański, M. Kalitowski, M. Kulik, L. K. Paprzycki, E. Pływaczewski, W. Radecki, Z. Sienkiewicz, Z. Siwik, R. A. Stefański, L. Tyszkiewicz, A. Wąsek, L. Wilk, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2010, s. 127; R. Kmiecik, Glosa do wyroku SN z dnia 5 marca 2002 r., OSP 2003, nr 1, s. 29–31.

18 A. Ważny, (w:) K. Boratyńska, A. Górski, A. Sakowicz, A. Ważny, Kodeks…, op. cit., s. 920.

19 Sygn. III KRN 144/94, Wokanda 1995, nr 4, s. 15.

20 Odpowiednik obecnego art. 17 § 1 pkt 3 k.p.k.

21 Odpowiednik obecnego 1 § 2 k.k.

22 Obecnie czyn społecznie niebezpieczny.

23 T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków 2004, s. 897–898.

24 Konieczne będzie zbadanie, czy sprawca wypełnił znamiona czynu zabronionego przez ustawę karną, zarówno pod względem przedmiotowym, jak i podmiotowym.

25 A. Zoll, (w:) G. Bogdan, Z. Ćwiąkalski, P. Kardas, J. Majewski, J. Raglewski, M. Szewczyk, W. Wróbel, A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, t. I, Kraków 2004, s. 28 i n.; tenże, O normie prawnej z punktu widzenia prawa karnego, KSP 1990, t. XXIII, s. 76 i n.

26 A. Zoll, (w:) G. Bogdan i in., ibidem, s. 552.

27 A. Ważny, (w:) K. Boratyńska, A. Górski, A. Sakowicz, A. Ważny, Kodeks…, op. cit., s. 919.

28 J. Tylman, (w:) T. Grzegorczyk J. Tylman, Polskie…, op. cit., s. 178–179.

29 M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984, s. 450; wyrok SN z dnia 22 lutego 2001 r., sygn. II KKN 172/98, LEX nr 51385.

30 W takie sytuacji mamy do czynienia z pozornym zbiegiem dwóch przesłanek materialnych. Więcej na ten temat R. A. Stefański, Zbieg przyczyn umorzenia postępowania przygotowawczego, Prok. i Pr. 2000, nr 4, s. 70–78.

31 Z wyjątkiem sytuacji, gdy zachodzi konieczność orzeczenia środków zabezpieczających; por. R. Kmiecik, Glosa do wyroku SN z dnia 5 marca…, op. cit., s. 29–31; W. Daszkiewicz, Prawo karne procesowe, t. 1, Poznań 2000, s. 160.

32 R. A. Stefański, Zbieg…, op. cit., s. 75.

33 Wyrok SN z dnia 5 marca 2002 r., sygn. III KKN 329/99, OSP 2003, nr 1, poz. 8, s. 28–29.

34 J. Tylman, (w:) T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie…, op. cit., s. 178–179; M. Cieślak, Polska procedura karna, Warszawa 1971, s. 415–420.

35 J. Tylman, (w:) T. Grzegorczyk, J. Tylman, ibidem; M. Cieślak, ibidem.

36 W obecnym stanie prawnym, postępowanie w tym zakresie już zabezpieczono treścią § 3 art. 17 k.p.k., który w razie stwierdzenia okoliczności wyłączających winę (również na etapie postępowania przygotowawczego) stanowi podstawę do dalszego procedowania w przedmiocie zastosowania środka zabezpieczającego.

37 K. Zgryzek, Postępowanie w przedmiocie zastosowania środków zabezpieczających w polskim procesie karnym, Katowice 1989, s. 113.

38 Postanowienie SN z dnia 22 października 1971 r., sygn. V KRN 368/71, OSNKW 1972, nr 2, poz. 35.

39 Sygn. II KK 76/2008, OSNK 2008, poz. 2175.

40 Procedura rozpoznania wniosku prokuratora o umorzenie postępowania z powodu niepoczytalności sprawcy i o zastosowanie wobec niego środka zabezpieczającego jest uregulowana w art. 354 k.p.k. Zgodnie z tym przepisem zasadą jest rozpoznanie wniosku na rozprawie. Wyjątkowo jednak może on być skierowany na posiedzenie. Możliwość taka istnieje, gdy w świetle materiałów postępowania przygotowawczego popełnienie przez podejrzanego czynu zabronionego i jego niepoczytalność w chwili tego czynu nie budzą wątpliwości, a prezes sądu uzna to za celowe.

41 A. Czapigo, Umorzenie postępowania karnego z powodu niepopełnienia czynu, Prok. i Pr. 1998, nr 1, s. 65–66; A. Murzynowski, Istota i zasady procesu karnego, Warszawa 1994, s. 265.

42 T. Grzegorczyk, (w:) T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie…, op. cit., s. 818. Możliwe jest co prawda zlecenie przez sąd Policji dokonania określonych czynności dowodowych. Należy jednak pamiętać, że nie jest to dochodzenie. Mamy tu do czynienia jedynie z „dochodzeniowymi” czynnościami dowodowymi o charakterze zabezpieczającym dowody, prowadzonymi w ramach postępowania sądowego. Ich zadaniem jest wyłącznie zabezpieczenie dowodów, a nie realizacja zadań i celów postępowania przygotowawczego określonych w art. 297 k.p.k. Sąd może zlecić dokonanie tych czynności.

43 T. Grzegorczyk, (w:) T. Grzegorczyk, J. Tylman, ibidem.

44 Poprzez „sprawcę” należy rozumieć sprawcę w znaczeniu określonym przez art. 18 § 1 k.k., a więc sprawcę pojedynczego, współsprawcę, sprawcę kierowniczego i polecającego.

45 Postanowienie SN z dnia 25 stycznia 2001 r., sygn. IV KKN 574/00, LEX nr 5102.

46 Tak A. Zoll, Kwalifikacja prawna czynu i wina niepoczytalnego sprawcy, Materiały VI Bielańskiego Kolokwium Karnistycznego, Toruń 2010, s. 9–19. Odmiennie J. Lachowski, Przejawy obiektywizacji odpowiedzialności karnej w k.k. z 1997 r., Studia Prawnicze 2006, nr 1, s. 128 i n.

47 A. Zoll, Kwalifikacja…, op. cit., s. 11.

48 A. Zoll, ibidem. Odmiennie: I. Andrejew, Polskie prawo karne w zarysie, Warszawa 1973, s. 204; M. Cieślak, Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, Warszawa 1990, s. 359; M. Filar, Wyłączenie odpowiedzialności karnej. Nowa kodyfikacja karna. Kodeks karny. Krótkie komentarze, Warszawa 1998, s. 59; T. Kaczmarek, Spory wokół charakteru odpowiedzialności karnej sprawców przestępstw popełnionych w warunkach zawinionej niepoczytalności, PiP 2004, nr 1, s. 44; M. Tarnawski, Problem winy sprawcy niepoczytalnego i o poczytalności zmniejszonej, odurzonych alkoholem lub innymi środkami odurzającymi, RPEiS 1975, nr 2, s. 48.

49 A. Zoll, Kwalifikacja…, op. cit., s. 14.

50 Art. 361 k.p.k. z 1969 r.

51 J. Tylman, (w:) T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie…, op. cit., s. 178–179; A. Ważny, (w:) Kodeks…, op. cit., s. 919. Szerzej na ten temat M. Cieślak, Polska…, op. cit., s. 447–448.

52 Wyrok SN z dnia 30 grudnia 1980 r., sygn. R 551/80, KZS – dodatek 1993, nr 6–8, poz. 10.

53 A. Wąsek, O niektórych niespójnościach unormowań kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego, GSP 2003, t. XI, s. 55–56.


Prokuratura

i Prawo 1, 2013





©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna