Nazwisko i imię Prof dr hab. Janusz Kot raport Przegląd podstawowych pojęć w zakresie innowacji i konkurencyjności regionalnej



Pobieranie 95.08 Kb.
Data06.05.2016
Rozmiar95.08 Kb.
Nazwisko i imię

Prof. dr hab. Janusz Kot - raport
Przegląd podstawowych pojęć w zakresie innowacji
i konkurencyjności regionalnej

Dorobek literaturowy zarówno krajowy, jak i zagraniczny w zakresie innowacyjności przedsiębiorstw i gospodarki oraz rozwoju regionalnego
i lokalnego w aspekcie konkurencyjności jest bogaty. Ulega on jednakże aktualizacji w nawiązaniu do zmieniających się procesów rozwoju społeczno – gospodarczego i przestrzennego oraz nowych jakości jakie się w nich pojawiają. Niezbędnym jest zatem śledzenie zarówno procesów zachodzących we współczesnym świecie jak i dorobku naukowego, będącego próbą ich analizy, systematyzowania oraz wyjaśnienia w celu poprawy otaczającej nas rzeczywistości. Zagadnienia konkurencyjności i innowacyjności w odniesieniu do gospodarek i jednostek terytorialnych są ze sobą związane. Wykładnia merytoryczna obu pojęć wskazuje na to, iż istota tychże procesów w wielu elementach się pokrywa, natomiast w innych ma charakter komplementarny. Kompleksowe podejście do problemów innowacyjności i konkurencyjności pozwala na zrozumienie ich złożoności i roli jaką odgrywają we współczesnych procesach rozwoju. Przedstawione opracowanie jest próbą zarówno uporządkowania pojęć jak i wskazania na współczesne zjawiska i procesy , które wymuszają aktualizowanie współczesnej wiedzy w zakresie innowacyjności i konkurencyjności.


1.Innowacje

Innowacje – w encyklopedycznym rozumieniu są to procesy dotyczące wdrażania w gospodarce nowych technologii, organizacji i instytucji. Innowacje technologiczne są następstwem postępu naukowo - technicznego , natomiast organizacyjne i instytucjonalne są ściśle związane z przedsiębiorczością.

W literaturze ekonomicznej występuje dwojakie rozumienie pojęcia innowacji.1

Wyróżnia się innowacje w znaczeniu rezultatowym i procesowym.

Innowacje - jako rezultat - odnoszą się do wszelkich dóbr usług lub pomysłów postrzeganych przez odbiorców jako nowe.
Innowacje - jako proces - obejmują powstanie pomysłu, prace badawczo-rozwojowe i projektowe, produkcje, marketing i upowszechnianie.
Proces innowacyjny to ciąg interakcji od powstania idei do jej wdrożenia

i upowszechnienia mających na celu zmianę produktową, technologiczną, organizacyjną lub społeczną.


Innowacja jest zintegrowanym procesem sieciowym spinającym ze sobą trzy sfery: naukę, technikę i produkcję.

Innowacja jest produktem i procesem.
Cechy współczesnej innowacji2

  1. Innowacja tylko w wyjątkowych przypadkach zależy wyłącznie od technologicznego „know-how” – istotnym dla powstania innowacji jest nie tylko wiedza technologiczna, ale także wszelkie te elementy z dziedziny nauki ( ekonomia, zarządzanie) , które ją wspierają. Ważnym są także cechy współczesnych społeczeństw – takie jak poziom wykształcenia czy przedsiębiorczość, z czym związane są system oświaty i szkolnictwa. Wszystkie wyżej wspomniane elementy tworzą szeroko rozumiane otoczenie dla powstania innowacji, do których należ także system instytucjonalnych powiązań ( formalnych) oraz nieformalnych między producentami, użytkownikami oraz dostawcami, a także właścicielami kapitału.

  2. Innowacja jest interakcyjna i multidyscyplinarna – oznacza to, iż powstaje ona przy wykorzystaniu relacji przedsiębiorstwa z partnerami ( w skali kraju, regionalnej i lokalnej) instytucjonalnymi – władze publiczne, instytucje i organizacje zawodowe i społeczne ,klienci, dostawcy, ośrodki akademickie oraz jednostki sfery B+R. Warto zwrócić tutaj uwagę na potrzebę tworzenia instytucji będących katalizatorami tego typu

relacji. Należeć do nich mogą jednostki quasi - rządowe, sektora non –

profit, organizacje i instytucje samorządów terytorialnych, a także

jednostki o charakterze komercyjnym.


  1. Innowacja jest zlokalizowana – oznacza to, iż zawsze powstaje w określonej przestrzeni bez względu na to jaka jest jej skala ( pojedyncza lokalizacja – garaż – Microsoft, kurnik – Optimus, miasto – Tokio, czy region – Dolina Krzemowa). Wynika z tego, iż aby innowacja miała szerszy zasięg i mogło dojść do jej dyfuzji potrzebny jest w innym miejscu przestrzeni zorganizowany układ innowacyjny, niezbędny dla jej absorpcji.

  2. Innowacja jest procesem integracji - przez co rozumie się, iż autonomiczne jednostki przechodzą na specjalną formę wzajemnej organizacji i integracji w dziedzinach takich jak : produkcja, badania, marketing, planowanie finansowe. Wynikiem tego jest komercjalizacja innowacji, a więc przeniknięcie jej do sfery realnych procesów produkcyjnych. Kluczowe znaczenie ma tutaj sprawny przepływ informacji między jednostkami wchodzącymi w tą sferę integracji.

  3. Innowacja jest procesem uczenia się – a zatem wynikiem akumulacji specyficznej wiedzy i informacji użytecznej dla funkcjonowania i rozwoju firmy, przy czym źródła tej informacji znajdują się zarówno wewnątrz firmy, jaki w jej otoczeniu. Mamy tutaj do czynienia z formą organizacji uczącej się zarówno z doświadczeń wewnętrznych, jak i zewnętrznych, co prowadzi do zwiększenia jej zgodności z otoczeniem.

  4. Innowacja jest zjawiskiem społecznym, narusza bowiem utrwalone wzorce konsumpcji i produkcji. Aby mogła być wdrożona musi uzyskać społeczną aprobatę, gdyż narusza utrwalone paradygmaty, zarówno w sposobach myślenia, produkcji, organizacji i zarządzania, jak i konsumpcji.

  5. Innowacja jest procesem kreatywnej destrukcji, prowadzi bowiem do zmian organizacji i metod zarządzania, a także pojawienia się nowych dóbr i usług. Ma to swój wymiar zarówno społeczny, środowiskowy (otoczenie zewnętrzne firmy), jak i wewnętrzny.

  6. Innowacja ma źródła kulturowe, odnosi się bowiem do tradycji produkcyjnych i kulturowych, ogólnie przyjętych postaw i wartości społecznych, a także zdolności i skłonności do akceptacji nowych rozwiązań i sposobów myślenia.

  7. Innowacja jest kosztowna i ryzykowna – powstanie innowacji wymaga w większości przypadków dużych nakładów kapitałowych, bez braku pewności, iż uda się ją skomercjalizować, a tym samym zrealizować zysk. Dlatego istotnym jes funkcjonowanie instytucji typu Venture Capital oraz instytucji finansowych i ubezpieczeniowych zmniejszających ryzyko i koszty ponoszone przez firmę innowacyjną.


Innowacyjność gospodarki i przedsiębiorstw

Innowacyjność to zdolność i motywacja gospodarki (przedsiębiorstw) do ustawicznego poszukiwania i wykorzystywania w praktyce wyników badań naukowych, nowych koncepcji, pomysłów i wynalazków.


Za innowacyjne uważa się te gospodarki (przedsiębiorstwa), które potrafią tworzyć, absorbować i zbywać nowe produkty (usługi) oraz nieprzerwanie adoptować się do zmian w otoczeniu.
Innowacyjne przedsiębiorstwo posiada zdolność do wykorzystywania idei, pomysłów i zasobów do uzyskiwania rezultatów w postaci nowych produktów, usług i procesów technologiczno-organizacyjnych. Cechują je przedsiębiorcze zachowania i twórcza postawa
Czynniki sprzyjające innowacyjności gospodarki

  • Warunki rynkowo-instytucjonalne tworzące klimat konkurencyjności w gospodarce

  • Dobry, motywacyjny system patentowo-prawny

  • Wysoki poziom wykształcenia

  • Różnorodność gospodarcza

  • Akumulacja kapitału i inwestowanie w badania i rozwój

  • Wyższe uczelnie, instytuty naukowe

  • Współpraca na styku wyższe uczelnie – jednostki gospodarcze

  • Centra handlowe i wystawiennicze

  • Skłonność do ryzyka, klimat przedsiębiorczości

  • Sprawny przepływ informacji

  • Mobilność przestrzenna mieszkańców

  • Dobry system transportu i komunikacji

  • System szybkiego kształcenia i doskonalenia zawodowego

  • Dobry system instytucji wspierania i transmisji innowacji i postępu technologicznego

  • Dostępność kapitału i kredytu

  • Współpraca międzynarodowa i międzyregionalna

Nowoczesne postrzeganie innowacji odchodzi od pojedynczego zdarzenia na rzecz kompleksu procesów, zjawisk i zdarzeń tworzących nowe wzory, dobra, technologie w sferze produkcji i usług. Innowacje zachodzą zarówno w określonej przestrzeni jak i układzie powiązań, który określa się mianem systemu innowacyjnego. Składają się na niego podsystemy produkcyjne i naukowo – techniczne , rozwiązania instytucjonalne oraz zależności i związki między nimi. Charakteryzują one poziom innowacyjności danego regionu.3
2. Konkurencyjność, konkurencyjność regionalna

W klasycznym rozumieniu (Encyklopedia 2005) pojęcie konkurencyjności oznacza proces, w którym uczestnicy rynku dążą do realizacji swych interesów przez przedstawienie ofert korzystniejszych od innych. W warunkach rynkowej gospodarki globalnej uczestnikami rynku są zarówno jednostki gospodarcze, jak i terytorialne. Oferty jednych i drugich są jednakże bardzo różne, co wynika ze specyfiki obu sektorów: publicznego i komercyjnego. Konkurencyjność w odniesieniu do jednostek gospodarczych to zdolność do oferowania dóbr i usług o jakości i cenie odzwierciedlającej potrzeby nabywców. W przypadku władz publicznych konkurencyjność oznacza zdolność do tworzenia warunków dla prowadzenia działalności gospodarczej i zamieszkania, zaspokajających potrzeby użytkowników (firm, mieszkańców lub gości)4 danej przestrzeni (kraju, regionu, gminy). Osiągnięcie pozycji konkurencyjnej nie może mieć jednak charakteru efemerycznego. Wysiłek działania organizacji, bez względu na to czy są nią jednostki gospodarcze, czy władze publiczne musi być ukierunkowany nie tylko na uzyskanie pozycji konkurencyjnej, ale także na jej utrzymanie w długim okresie.



Konkurencyjność stała się jednym z najważniejszych zagadnień rozwoju regionalnego i lokalnego, chociaż samo pojęcie konkurencyjności nie jest jednoznacznie zdefiniowane ze względu na dużą i zróżnicowaną liczbę czynników, które muszą być brane pod uwagę. Konkurencyjność w najbardziej ogólnym znaczeniu oznacza osiąganie lepszych wyników w zakresie wzrostu gospodarczego i poziomu dobrobytu społecznego od innych lokalizacji .W inny sposób konkurencyjność może być określana jako zdolność regionu, gałęzi przemysłu lub pojedynczego przedsiębiorstwa do konkurowania na rynkach, których jest uczestnikiem / członkiem, przy jednoczesnej poprawie standardów życia społeczeństwa – w przypadku regionów i innych lokalizacji lub wyników gospodarowania– w przypadku przedsiębiorstw5. Zagadnienie konkurencyjności wymaga podejścia interdyscyplinarnego w zależności od podmiotu i przedmiotu konkurencyjność może być różnie definiowana.
Konkurencyjność regionów jest procesem wynikającym bezpośrednio z faktu dążenia do podnoszenia konkurencyjności gospodarki, rozumianej jako „zdolność do produkowania oraz oferowania dóbr i usług o takich parametrach techniczno-użytkowych, cenach, jakości oraz warunkach sprzedaży, które znajdują nabywców na rynku krajowym oraz rynkach zagranicznych”6.

Konkurencyjność regionów definiuje się zatem jakoprzewagę nad innymi regionami będącą wypadkową atrakcyjności oferty usługowej kierowanej do obecnych i potencjalnych użytkowników regionu, którymi są mieszkańcy, firmy, inwestorzy, goście. Jej źródłem jest nowoczesna infrastruktura materialna, instytucjonalna i intelektualna regionu. Konkurencyjność wynika z atutów, czyli najważniejszych silnych stron regionu, których źródło tkwi między innymi. w systemie edukacyjnym, strukturze gospodarczej i infrastrukturze7.

Konkurencyjność postrzegana jest też w kontekście umiejętności adaptowania pozytywnych trendów pojawiających się w otoczeniu, kreujących korzyści wewnętrzne i zewnętrzne (rozwój przedsiębiorczości, kreowanie wzrostu regionalnego)8. Region konkurencyjny definiowany jest jako „taki, w którym poziom wiedzy ludzkiej, rozumiany jako zdolność do wyprzedzania potrzeb i odkrywania nowej kombinacji i zastosowania istniejących lub nowych zasobów rzeczowych pozwala na wytworzenie strukturalnej przewagi i skomercjalizowanie wytworów regionu9.


Można konkurencyjność regionów rozumieć także jako stan trwałej przewagi, którą uzyskuje podmiot dzięki lokalizacji w danym regionie lub jako proces konkurowania.
Konkurencyjność regionów to też zdolność do przyciągania kapitału i środków pomocowych oraz zdolność do zatrzymania w regionie posiadanych czynników produkcji. Jest to też osiąganie trwałej, wysokiej i stale rosnącej stopy życiowej oraz wysokiego wskaźnika zatrudnienia.
Konkurencyjności regionów jest zagadnieniem o złożonym charakterze, które należy rozpatrywać kompleksowo, analizując czynniki kształtujące poziom konkurencyjności w danym regionie i wpływające na jego atrakcyjność inwestycyjną.

Czynniki konkurencyjności

Na poziom konkurencyjności danego regionu wpływ mają czynniki:



  • Prawne – szereg aktów prawnych w postaci ustaw, zarządzeń i rozporządzeń władz publicznych, stabilność tych przepisów, stosowanie ulg podatkowych, zwolnień dla nowych inwestorów, uproszczonej procedury rozpoczęcia i prowadzenia działalności gospodarczej,

  • Ekonomiczne – parametry makroekonomiczne takie jak poziom inflacji, stopa bezrobocia, poziom wzrostu gospodarczego, stopień interwencjonizmu państwowego,

  • Społeczne – poziom kwalifikacji i poziom wykształcenia ludności, dostępność wykwalifikowanych zasobów pracy, dostępność i potencjał instytucji edukacyjnych, kulturowych i rekreacyjnych, wysoki potencjał badawczo-rozwojowy, wysokie nakłady na sektor B+R, edukację, szkolenia,

  • Techniczno-technologiczne - w tym innowacje.

  • Geograficzno–topograficzne – wysoka jakość środowiska przyrodniczego, korzyści lokalizacyjne, zasoby naturalne wiążące się z możliwościami prowadzenia określonej działalności,

  • Dobrze rozwinięta infrastruktura lokalna i regionalna –zapewniająca łatwość prowadzenia działalności gospodarczej, sieć dróg o dobrym stanie nawierzchni, uzbrojenie terenu, dobra dostępność komunikacyjna,

  • Duża chłonność rynku lokalnego i regionalnego,

Czynniki te można podzielić na dwie kategorie: konieczne do utrzymania zdolności konkurowania oraz takie, które tworzą przewagę konkurencyjną wynikającą z pojawienia się cech dodatkowych, unikalnych, trudnych do powielenia, mających decydujące znaczenie dla pozyskania inwestorów10. W każdym regionie Polski występują wszystkie z wymienionych czynników, jednak różny jest ich potencjał i jakość, co nie rzadko staje się bezpośrednią przyczyną pojawienia się dysproporcji pomiędzy poziomem rozwoju poszczególnych regionów.

Niektóre regiony cechuje „efekt doganiania” a inne „efekt pozostawania w tyle”. W pierwszym przypadku można mówić o zjawisku konwergencji, czyli wyrównywania różnic pomiędzy regionami o niższym poziomie rozwoju , w drugim - o dywergencji, a zatem pogłębianiu się dysproporcji.

W Polsce są obszary gdzie procesy marginalizacji11 mają charakter trwały, wyrazem czego jest istnienie rozległych obszarów niezdolnych do absorbcji innowacji powstałych w innych miejscach. Potrzebne jest podjęcie szeregu działań w celu przyspieszenia procesu konwergencji, a co za tym idzie podnoszenia konkurencyjności regionów. Podstawowe działania w zakresie podnoszenia budowania długotrwałych przewag konkurencyjnych zamieszczono w tabeli 1.

Tabela 1. Zasadnicze obszary oddziaływań w procesie podnoszenia konkurencyjności regionów

Obszar oddziaływania

Kierunki zmian

Infrastruktura drogowa

- modernizacja dotychczasowej nawierzchni drogowej

- budowa nowych odcinków dróg lokalnych

- utwardzanie dróg lokalnych o miękkiej nawierzchni

- prace remontowo/modernizacyjne w zakresie budowli komunalnych

- tworzenie węzłów komunikacyjnych

- reorganizacja, przekierunkowanie ruchu drogowego

- tworzenie parkingów lokalnych

- tTworzenie ścieżek rowerowych

- układanie chodników miejskich


Infrastruktura komunalna

- zaopatrzenie w energię elektryczną wszystkich jednostek funkcjonujących w danym regionie

- doprowadzenie gazociągu w rejony pozbawione połączenia

- inwestycje w nowoczesną infrastrukturę teleinformatyczną

- uzbrojenie działek rekreacyjnych

- budowy wodociągów

- wykonanie instalacji sanitarnej

- tworzenie ośrodków rekreacyjno-wypoczynkowych (stadniny koni, pola namiotowe, wypożyczalnie sprzęty wodnego)

- znaczenie i przygotowywanie szlaków turystycznych i punktów widokowych

- inwestycje ukierunkowane na pozyskiwanie nowych źródeł energii


Ochrona środowiska naturalnego

- budowa nowoczesnych oczyszczalni ścieków

- racjonalizacja gospodarki odpadami

- stosowanie nowoczesnych przyjaznych środowisku metod utylizacji odpadów

- popularyzowanie edukacji w zakresie postaw proekologicznych



Koncepcje

finansowania



- racjonalizacja źródeł finansowania z uwagi na koszt kapitału

- korzystanie z finansowania oferowanego JST w zakresie źródeł pomocowych Unii Europejskiej

- pozyskiwanie środków finansowych z rynku kapitałowego

- rozwój współpracy z sektorem bankowym

- rozwój koncepcji partnerstwa publiczno-prywatnego

- przestrzeganie dyscypliny finansów publicznych

- działanie zgodnie z zaleceniami nauki finansów


Marketing JST

- rozwój koncepcji marketingu mix w warunkach samorządu

- rozwój systemów informacji marketingowej na poziomie JST

- podejmowanie działań marketingowych w zakresie stworzenia i utrwalenia wizerunku JST w otoczeniu

- weryfikowanie założeń strategicznych

- opracowanie strategii marketingowych

- poszukiwanie nowych kanałów dystrybucji dla oferty samorządowej

- intensyfikacja działań i obszarów konkurowania


Kierunki działalności

gospodarczej



- dywersyfikacja działalności JST

- reorientacja założeń kierunków rozwoju JST jako rezultat oddziaływania bodźców z otoczenia

- rozwój koncepcji produkcji rolnej ukierunkowanej na wytwarzanie zdrowej żywności

- rozwój turystyki w warunkach JST

- rozwój bazy noclegowej

- rozwój zaplecza do obsługi gastronomicznej i finansowej



Kwalifikacje urzędników wchodzących w skład struktur władz lokalnych

- wzrost wymagań w zakresie kwalifikacji zawodowych urzędników

- wzrost wymogów co do posiadanego przez pracowników władz lokalnych wykształcenia

- utrwalenie się wymogów z zakresie samokształcenia i podnoszenia kwalifikacji


Współpraca i

kooperowanie



- tworzenie związków między JST celem realizacji wspólnych założeń

- dążenie do nawiązywania kontaktów międzynarodowych

- wymiana doświadczeń z podmiotami zagranicznymi (konferencje, publikacje, wykłady, dyskusje)


Źródło: Filipiak B., Kogut M., Szewczuk A., Zioło M. „Rozwój lokalny i regionalny. Uwarunkowania, finanse procedury", Fundacja na rzecz Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2005, s.283

Podnoszenie konkurencyjności regionalnej jest procesem systematycznym,

na który można i należy oddziaływać w sposób ciągły. Istotne jest

podejmowanie działań mających na celu tworzenie trwałych podstaw dlarozwoju.



Skutki budowania konkurencyjności

Konkurencyjność regionu jest zatem wypadkową oddziaływania zróżnicowanych czynników i stymulatorów. Ich działanie ma charakter synergiczny i kompleksowy, wywołując skutki we wszystkich sferach funkcjonowania regionu. Konkurencyjny region będzie zatem obszarem, w którym pojawiają się cechy takie jak zdolność do:

  • generowania wysokiego poziomu zatrudnienia;

  • wzrostu poziomu wydajności pracy;

  • trwałego wzrostu poziomu życia i warunków bytowych społeczności regionu;

  • osiągania sukcesu w rywalizacji gospodarczej;

  • przystosowania się do zmieniających się warunków otoczenia;

  • absorbowania i generowania innowacji;

  • tworzenia i wykorzystania zasobów strategicznych.12

Problem konkurencyjności regionu wiąże się z uświadomieniem sobie przez władze regionalne i lokalne faktu, iż rozwój gospodarczy ich jednostki terytorialnej dzieje się w konkurencyjnym otoczeniu innych regionów i we współzawodnictwie z nimi. Kształtowanie zintegrowanych mechanizmów pozwalających na budowanie długotrwałych przewag konkurencyjnych i kapitalizowanie korzyści wynikających z takiej przewagi powinno stać się dominującym celem działanie władz publicznych. Wykorzystanie takich narzędzi jak strategie rozwoju regionu czy systemy innowacyjne daje możliwość osiągnięcia tego celu. Jednocześnie należy pamiętać o roli otoczenia w tworzeniu klimatu konkurencyjności. Tylko zintegrowane działania władz publicznych wszystkich szczebli oraz koordynacja działań wszystkich aktorów życia gospodarczego i społecznego funkcjonujących w JST, przyczynią się do poprawy konkurencyjności obszaru zarówno w skali kraju, jak i w układzie międzynarodowym13



3.Krajowy i globalny wymiar konkurencyjności regionalnej
Rozwój regionalny i lokalny jest procesem złożonym, będącym wynikiem oddziaływań zarówno wewnętrznych , jak i zewnętrznych. We współczesnych warunkach równie istotnym - jak dyskusje o istocie rozwoju regionalnego i lokalnego, zmianie paradygmatu co do jego postrzegania - jest odnoszenie się i zrozumienie pojęcia i czynników związanych z kształtowaniem pozycji konkurencyjnej regionów i lokalnych jednostek terytorialnych. Jak pisze T. Kudłacz, rozwój regionalny oznacza trwały wzrost poziomu życia mieszkańców i potencjału gospodarczego w skali określonej jednostki terytorialnej14. Jak dalej pisze T. Kudłacz, jest on definiowany przez pryzmat następujących jego komponentów:

  1. potencjał gospodarczy,

  2. struktura gospodarcza,

  3. środowisko przyrodnicze,

  4. zagospodarowanie infrastrukturalne,

  5. ład przestrzenny,

  6. poziom życia mieszkańców,

  7. zagospodarowanie przestrzenne.

Jeżeli zatem - rozumiejąc za Lawrancem konkurencyjność regionalną jako zdolność do osiągania lepszych wyników w zakresie wzrostu gospodarczego i poziomu dobrobytu społecznego od innych lokalizacji15 - konkurencyjność oznacza osiągnięcie przewag w zakresie komponentów, poprzez pryzmat których definiowany jest rozwój regionalny i lokalny. Kwestią otwartą, uzależnioną od warunków zewnętrznych (przewagi komparatywne) jest: czy aby region był konkurencyjny, musi osiągnąć przewagi we wszystkich komponentach, czy tylko kilku wybranych, które mają dominujące znaczenie dla decyzji lokalizacyjnych jednostek gospodarczych, warunków ich funkcjonowania a także warunków życia ludności i decyzji o osiedlaniu się w konkretnych obszarach. Każdorazowe rozważania na temat konkurencyjności regionu muszą, oprócz treści i prawd uniwersalnych, odnosić się do konkretnych warunków działania wyznaczanych sytuacją makro i mezo ekonomiczną a także cech regionów pojmowanych w kontekście dalszego i bliższego otoczeniu.

Interesującym podejściem do konkurencyjności regionalnej jest model prezentowany przez A. L. Alarcón16 uwzględniający teorie w zakresie handlu międzynarodowego, zmian technologicznych oraz przemian w zakresie organizacji przemysłu. Model ten uwzględnia cztery poziomy analiz pozwalających na określenie konkurencyjności regionalnej.

Poziom pierwszy analiz – krajowy, uwzględnia funkcjonowanie ideologicznych i politycznych doktryn, które kształtują (wytyczają) kierunek rozwoju kraju w szerokim rozumieniu, a także (bądź przede wszystkim) politykę gospodarczą w skali makro, nadającą priorytety konkretnym projektom i przedsięwzięciom w skali regionalnej i lokalnej.

Poziom drugi – regionalny, odnosi się do charakterystyk szeroko rozumianego środowiska regionalnego, mającego wpływ na poziom jego konkurencyjności. Szczególną wagę przywiązuje się do elementów składających się na potencjał endogeniczny i ich dynamikę, tj. m.in. popyt wewnętrzny i jego charakterystykę, potencjał ludnościowy oraz poziom wykształcenia ludności, bazę technologiczną gospodarki stanowiącą podstawę aktywności produkcyjnej.

Poziom trzeci – sektorowy obejmuje strukturę sektorową gospodarki (w szczególności sektorów produkcyjnych) oraz jej zmiany i zachowania w konkretnych okolicznościach.

Poziom czwarty – przedsiębiorczości – gdzie analizom poddawane są podstawowe standardy wpływające na zachowania jednostek gospodarczych, kształtowanie i wdrażanie strategii rozwoju przez przedsiębiorstwa.

Ilustrację opisanego modelu stanowi poniższy rysunek.
Rys. 1. Model ogólny analiz konkurencyjności regionalnej

K
Podejście ideologiczne i doktrynalne kształtujące krajową politykę gospodarczą


ONTEKST KRAJOWY





Potencjał endogeniczny

Popyt


ludność i jej Kluczowe przemysły

poziom edukacji

Technologie

KONTEKST REGIONALNY






Kompetencje: Struktura

- współzawodnictwo rynku


Związki kooperacyjne Relacje między

W sektorze produkcyjnym dostawcami a konsumentami



KONTEKST SEKTOROWY


K
Decyzje strategiczne w zakresie produktów i rynków
ONTEKST

PRZEDSIĘBIORCZOŚCI







Strategie rynkowe



Strategie zarządzania zasobami ludzkimi

Strategie technologiczne



Strategie finansowe

Źródło: Opracowanie własne na podstawie Alarcón A. L.: Regional Competitiveness: the need for coordination between public and private action. W: Emerging Markets. Social, Political and Economic Challenges. Pod red. S. Rudolfa. Łódź: UŁ 2004, s. 71-75


Tego typu podejście do konkurencyjności regionalnej potwierdza, iż pozycja regionów, możliwości jej zdobycia i utrzymania, nierozerwalnie związana jest z polityką gospodarczą kraju. Wartości i zasady ideologiczne i wynikające z nich podejście doktrynalne do procesów rozwoju w skali makro i mezo determinują zespół instrumentów prawno-ekonomicznych stosowanych przez państwo w celu wzbudzania rozwoju regionalnego i lokalnego i wspomagania osiągania przez nich konkurencyjnych pozycji. Nie może to być – jak pisze J. Pietrzyk17 - gra o sumie zerowej, tj. grupa regionów buduje pozycje konkurencyjne, przy czym inna ulega degradacji gospodarczej. Czynniki ideologiczne mogą być rozumowane jako zestaw wartości i zasad uprawniających państwo do podejmowania określonych działań. W przypadku regionów materializują się one w zapisach dokumentów, takich jak Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego. W tym dokumencie rozstrzyga się dylematy dotyczące kształtu polityki regionalnej państwa. Z reguły dotyczą one, w warunkach ograniczonej ilości środków, koncepcji rozwoju poprzez wspieranie tzw. lokomotyw versus – wspomaganie regionów depresyjnych, gdzie poziom życia ludności odbiega znacznie od standardów krajowych. Działania o charakterze pragmatycznym, wynikające z założeń ideologicznych i doktrynalnych, mają szanse sukcesu wówczas, gdy te ostatnie znajdą poparcie społeczne a istniejące zaplecze instytucjonalne jest zdolne „obsłużyć” przyjęte do wdrożenia rozwiązania. Krytycznym jest margines dzielący założenia ideologiczne od infrastruktury zmiany wyznaczającej praktyczne możliwości działania. Konteksty – regionalny, sektorowy i przedsiębiorczości – kształtujące konkurencyjność regionalną mają odniesienie do szeroko opisanych w literaturze czynników rozwoju regionalnego i lokalnego oraz prezentowanych za T. Kudłaczem komponentów rozwoju. W gospodarce rynkowej oraz liberalnej postawie państwa mają one duże znaczenie. Niemniej jednak kontekst krajowy, któremu poświęcono tutaj więcej uwagi, nie może być pomijany, a państwo nie może być z racji przyjęcia doktryny liberalnej całkowicie zwolnione od oddziaływania na procesy rozwoju regionalnego

Podobnie jak problematyka rozwoju regionalnego, zagadnienie globalizacji zostało szeroko opisane w literaturze. Nie oznacza to, iż temat został wyczerpany. Nie tylko ze względu na fakt, iż proces ten i dyskusje wokół niego są przedmiotem ciągłych debat politycznych

i społecznych. Globalizacja jako zjawisko ewoluuje wraz ze zmieniającymi się warunkami działania, których sama jest sprawcą. Globalizacja jest procesem zmian jakościowych i wynikających z nich zmian ilościowych. Wymusza ona zmianę paradygmatu w pojmowaniu rzeczywistości gospodarczej, społecznej i kulturowej. Globalizacja oznacza ogólnoświatową integrację18 systemów gospodarczych i znaczącą unifikację zachowań ekonomicznych i społecznych. Konsekwencją tego jest także przenikanie się modeli konsumpcji, systemów edukacji, rozwiązań technicznych, badań naukowych. Unifikuje się sfera materialna, ale także systemy wartości społecznych oraz sfera przeżyć, odczuć i potrzeb duchowych.

Niewątpliwie globalizacja wywiera wpływ na przebieg procesów rozwoju regionalnego i lokalnego. Dynamika tego zjawiska powoduje, iż jego skutki dla rozwoju jednostek gospodarczych jak i systemów oraz układów terytorialnych są trudne do przewidzenia. Globalizacja jest procesem kontrowersyjnym, posiadającym zwolenników oraz przeciwników. Wśród pozytywnych następstw globalizacji wymienia się19 m.in.:



  • wzrost produktywności i związany z tym wzrost dochodów i poziomu życia,

  • łatwość komunikowania się i zwiększony dostęp do informacji,

  • obniżenie kosztów działalności (w tym transakcyjnych),

  • wzrost skali i tempa odkryć i innowacji,

  • możliwość międzynarodowej koordynacji działań m.in. w dziedzinie zapobiegania degradacji środowiska czy prowadzenia wspólnych badań naukowych.

Negatywne skutki globalizacji ujawniają się głównie w sferze społecznej w postaci pogłębiających się dysproporcji dochodowych, a tym samym w poziomie życia między bogatymi a biednymi krajami i społeczeństwami. Nierówności te nie przyjmują wymiaru wyłącznie makro. W skali poszczególnych regionów zarówno krajów zamożnych jak i biednych są również zauważalne i istotne. Zatem globalizacja nie skutkuje tylko efektami pozytywnymi i negatywnymi w skali globalnej w odniesieniu do gospodarek i społeczeństw narodowych, ale także ma wpływ na sytuację poszczególnych jednostek terytorialnych (regionalnych i lokalnych).

Odpowiedzią na działania w tych specyficznych warunkach są koncepcje glokalizacji podkreślające komplementarność i równoczesność rozwijającego się procesu globalizacji20 i rosnącego znaczenia rozwoju lokalnego. Ma to także zastosowanie w stosunku do rozwoju regionalnego21. Jak pisze A. Jewtuchowicz, glokalizacja łączy dwa pojęcia: globalizacji i lokalizacji. Decyzje, gdzie lokalizować działalność, należą do kluczowych i najważniejszych wyborów strategicznych firmy. Zatem z punktu widzenia jednostek terytorialnych szczebla regionalnego i lokalnego należy tworzyć warunki dla przyciągania firm mogących mieć znaczący wpływ na strukturę gospodarczą, poziom zatrudnienia, strukturę dochodów czy poziom technologiczny obszarów. Chodzi zatem o to, aby działania podmiotów władzy w regionach i na szczeblu lokalnym oparte były o myślenie i znajomość warunków globalnych, a materializowały się w tworzeniu regionalnych i lokalnych warunków dla prowadzenia działalności gospodarczej i zamieszkania ludności spełniającej globalne wymogi. Wówczas obszar taki będzie uczestnikiem gry w pozyskiwaniu przewag konkurencyjnych.



Z punktu widzenia tworzenia najlepszych z możliwych, odpowiadających wymogom współczesnych jednostek gospodarczych walorów użytkowych przestrzeni, a zatem budowania jej konkurencyjności, problem wydaje się być rozpoznany. Jednakże coraz częściej pojawiają się opinie, iż lokalizacja (walory użytkowe przestrzeni) nie ma dla strategii rozwoju dużych jednostek gospodarczych najmniejszego znaczenia, gdyż spadające koszty handlu i komunikacji - będące efektem przyspieszonych procesów globalizacji - dają dostęp do zaopatrzenia rynków i wiedzy, niezależnie od lokalizacji przedsiębiorstwa22. Konkurencja między przedsiębiorstwami przenosi nacisk na jakość, aniżeli na pozyskiwanie czynników produkcji o najniższych cenach. Powszechnym staje się pogląd, iż aby osiągnąć sukces na rynkach europejskich i światowych, trzeba konkurować jakością a nie ceną. Idąc tym tokiem myślenia, należałoby uznać, iż drogą do osiągnięcia pozycji konkurencyjnej firmy jest wyróżnianie się jakością lub przyjęcie strategii niszowej jako drogi do sukcesu. Jak zatem w tym kontekście odnieść się do problematyki konkurencyjności regionalnej i lokalnej? Zmiana podejścia do tego zagadnienia wydaje się być nieuchronna. Być może już wkrótce pogląd, iż specyficzne cechy lokalizacji firmy mogące obrócić się w przewagi konkurencyjne stanie się nieaktualny i wówczas zmianie będzie musiał ulec paradygmat w podejściu do konkurencyjności przestrzeni lokalnej i regionalnej.

Z powyższych trendów wynika, iż przewagi konkurencyjne będą osiągane przez regiony o dużym potencjale innowacyjnym, dającym możliwość firmom tworzenia sieci powiązań, w wyniku których powstaną nowe produkty o konkurencyjnych cenach i jakości.

Procesy globalizacji oraz coraz szerszy udział Polski w systemie gospodarki nie tylko europejskiej, ale i ogólnoświatowej, wywierają wpływ na poziom rozwoju poszczególnych regionów oraz lokalnych jednostek terytorialnych kraju. Konsekwencją procesów globalizacji jest kształtowanie się struktury przestrzennej Polski odzwierciedlającej zróżnicowania w rozwoju gospodarczym i społecznym. Zróżnicowania polskiej przestrzeni pod względem atrakcyjności inwestycyjnej23 oraz rozwoju społeczno-gospodarczego24 wskazują, iż w Polsce wykształciła się grupa regionów przodujących, wyraźnie wyprzedzających resztę kraju pod względem rozwoju gospodarczego i jednocześnie atrakcyjności inwestycyjnej. Stanowiło ją w podziale administracyjnym obowiązującym przed reformą osiem województw (kolejność prezentacji w układzie alfabetycznym): gdańskie, katowickie, krakowskie, łódzkie, poznańskie, szczecińskie, warszawskie, wrocławskie. Regiony te najbardziej odpowiadały definicji regionu globalnego oraz w największym stopniu spełniały wymienione uprzednio wymogi lokalizacyjne jednostek gospodarczych. Były one przy tym obszarami dysponującymi najwyższym potencjałem innowacyjnym. W regionach tych najbardziej zaawansowany jest proces tworzenia regionalnych centrów innowacji (RCI).

Obserwując zjawiska zachodzące w ciągle pogłębiających się procesach globalizacji gospodarki oraz uwzględniając polskie uwarunkowania rozwoju gospodarczego w regionach, można przypuszczać, iż istniejące zróżnicowania będą się utrwalać, a nawet pogłębiać. Wartym odnotowania jest także fakt iż w obszarach regionów uważanych za rozwinięte, przodujące w strukturze zagospodarowania przestrzennego kraju, występują duże zróżnicowania w rozwoju poszczególnych lokalnych jednostek terytorialnych wchodzących w ich skład. Silna pozycja centrum regionu rzutuje na wskaźniki statystyczne dla całości obszaru, nie oznacza jednak, że poszczególne lokalizacje znajdują się w takiej samej, dobrej sytuacji. Regiony o dominującej pozycji konkurencyjnej, które można uznać za globalne, na zasadzie samonapędzającego się rozwoju (bez udziału interwencyjnych działań ze strony rządu), będą dysponowały coraz większym potencjałem gospodarczym i rozwijały mikroklimaty decydujące o atrakcyjności inwestycyjnej. Rozwojowi podlegać będzie także system powiązań między jednostkami gospodarczymi, a instytucjami otoczenia rynkowego i sferą nauki oraz B+R. Otwarte pozostaje pytanie, na ile regiony najbardziej rozwinięte spełnią rolę „lokomotywy rozwoju”, przyczyniających się do pozytywnych zmian w pozostałych częściach kraju. Doświadczenia krajów o zaawansowanym poziomie rozwoju i uczestniczących na dużą skalę w procesach globalizacji wskazują, iż regiony przodujące przyczyniają się do rozwoju obszarów sąsiednich. Dzieje się to na skutek wyczerpywania się zasobów w regionach przodujących, konieczności poszukiwania nowych przestrzeni rozwoju gospodarczego, ekspansji firm, dyfuzji innowacji, a także rozwoju infrastruktury o znaczeniu krajowym. Wysoka zmienność warunków gospodarowania i pojawianie się nowych jakości w konkurencji gospodarczej powodują, iż zagadnienie budowania i osiągania przewag konkurencyjnych w jednostkach terytorialnych ulega komplikacji. Jednakże od wielu lat panuje powszechna zgodność co do faktu, iż poziom konkurencyjności regionu związany jest z jego innowacyjnością. Z drugiej strony innowacyjność regionalnych systemów gospodarczych wyznacza ich konkurencyjność. Nie można zatem rozpatrywać zagadnień konkurencyjności regionalnej w oderwaniu od innowacyjności regionów.



Projekt realizowany w ramach Działania 2.6 "Regionalne strategie Innowacyjne i transfer wiedzy " został w 75% sfinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Społecznego oraz 25% z Budżetu Państwa


w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego


1 Instrumenty transferu technologii i pobudzania innowacji, Zespół Zadaniowy ds. Polityki Strukturalnej w Polsce, Warszawa 1997

2 J.Guinet, National Innovation Systems for Financing Innovation, OECD, Paris, 1995

3 . T. Markowski, ,Konkurencyjność i innowacyjność polskich regionów wobec akcesji do UE, w Ekonomiczno organizacyjne uwarunkowania rozwoju regionu, Wydawnictwo UŁ 2004

4 P. Bury, Oceny w planowaniu urbanistycznym a gospodarność w rozwoju miast, Wyd. UŁ, Lodź 1993

5 Por. A.L. Alarcon, Regional Competitiveness; the need for coordination between public and private action, in: Emerging Markets. Social, Political and Economic Challenges, red. S. Rudolf, University Press, Łódź 2004

6 Markowski T. Zarządzanie rozwojem miast, PWN, W-wa 1999,

7 Stawasz D. „Ekonomiczno-organizacyjne uwarunkowania rozwoju regionu - teoria i praktyka", Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2004, s. 203

8 Filipiak B., Kogut M., Szewczuk A., Zioło M. „Rozwój lokalny i regionalny. Uwarunkowania, finanse procedury", Fundacja na rzecz Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2005, s.264

9 Bałtromiuk A., „Regiony peryferyjne w perspektywie polityki strukturalnej UE”, Wyd. Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2003, s. 77

10 Markowski T., Stawasz D., „Ekonomiczne i środowiskowe aspekty zarządzania rozwojem miast i regionów”, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2001, s. 61

11 Marginalizacja - wyłączenie ludzi, organizacji, instytucji lub/i obszarów z procesów rozwojowych; długotrwałe wyłączenie z generowania rozwoju i partycypacji w dochodach z rozwoju; koszty ponownego włączenia obszarów do współtworzenia rozwoju gospodarczego są szczególnie wysokie i charakteryzują się bardzo wydłużonym okresem zwrotu [patrz: Markowski T. Zarządzanie rozwojem miast, PWN, W-wa 1999]


12 Przygodzki Z., Procesy terytorializacji przedsiębiorstw – w poszukiwaniu zasobów specyficznych w regionie łódzkim, w: Klasik A. (red.), Przedsiębiorczy i konkurencyjny region w teorii i polityce rozwoju regionalnego, Biuletyn KPZK nr 218, Warszawa 2005, s. 174

13 B Banachowicz, Konkurencyjność regionalna, maszynopis, Wyższa Szkła Administracji Publicznej, Łódź 2006

14 Kudłacz T.: Programowanie rozwoju regionalnego. Warszawa: PWN 1999, s. 15

15 Lawrance R. Z.: Perspectives on Technology and Industrial Competitiveness. Washington, D.C: National Academy of Engineering roundtable 1986.


16 Alarcón A. L.: Regional Competitiveness: the need for coordination between public and private action. W: Emerging Markets. Social, Political and Economic Challenges. Pod red. S. Rudolfa. Łódź: UŁ 2004, s. 71-75

17 Por. Pietrzyk J.: Polityka krajów Unii Europejskiej wobec zróżnicowań regionalnych. W: Zróżnicowania regionalne jako wyzwanie strategiczne rozwoju Polski. Katowice: Friedrich Elbert Stiftung 1996.

18 T. Markowski, J. Kot, D. Stawasz.: Cechy gospodarki globalnej. W: Globalizacja metropolii polskich. Pod red. A. Kuklińskiego, J. Kołodziejskiego, T. Markowskiego, W. Dziemianowicza. Warszawa: Euroreg 2000, s. 210-212.

19 Jewtuchowicz A.: Globalne uwarunkowania rozwoju lokalnego. Rozważania na temat glokalizacji. W: Gospodarka, zarządzanie, przestrzeń. Pod red. T. Markowskiego, D. Stawasz. Łódź: UŁ 2005, s. 39.

20 Jewtuchowicz A.: Globalne uwarunkowania rozwoju lokalnego. Rozważania na temat glokalizacji. W: Gospodarka, zarządzanie, przestrzeń. Pod red. T. Markowskiego, D. Stawasz. Łódź: UŁ 2005, s. 33.

21 Dyskusje nad problemem rozdzielenia pojęć regionalności i lokalności w dalszym ciągu trwają. Dlatego większość stwierdzeń mających odniesienie do poziomu lokalnego ma zastosowanie do regionu i odwrotnie.

22 Ketels C.: Strategia a lokalizacja. „Gazeta Wyborcza” 16.03.2005.


23 por. K. Gawlikowska-Hueckel, D. Sobczak, K. Strzała, Z. Barańska, Ranking atrakcyjności inwestycyjnej województw, [w:] ”Życie Gospodarcze” nr 4/1996.

24 por. A.G. Lodkowska- Skoneczna, Wpływ procesów transformacji na zróżnicowania regionalne w Polsce, [w:] Zróżnicowania regionalne jako wyzwanie strategiczne polityki rozwoju regionalnego Polski – regionalne i lokalne uwarunkowania i czynniki restrukturyzacji gospodarki Polski, Friedrich Ebert Stifung, Katowice 1996.





Pobieranie 95.08 Kb.





©absta.pl 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna