PAŃstwo jako podmiot prawa międzynarodowego



Pobieranie 52.46 Kb.
Data08.05.2016
Rozmiar52.46 Kb.

PAŃSTWO JAKO PODMIOT PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO



Państwa są podmiotami prawa międzynarodowego, które mają najszersze kompetencje w ramach tego porządku prawnego (np. tylko państwa mogą być członkami ONZ, tylko państwa mogą toczyć spory przed MTS). „Państwem” nazywany jest podmiot prawa międzynarodowego, który:

  1. posiada stałą ludność (jej liczba pozostaje bez znaczenia: Monaco ma ok. 30.000 mieszkańców; Stolica Apostolska: na dzień 31 grudnia 2001 roku obywatelstwo posiadały 532 osoby (w tym 59 kardynałów, 330 innych osób duchownych, 94 członków Gwardii Szwajcarskiej i 49 pozostałych osób świeckich);

  2. posiada określone terytorium lądowe (jego rozmiar, ewentualny sporny status: są bez znaczenia. Zauważmy, że dla niektórych państw muzułmańskich Państwo Izrael w momencie swego powstania „nie było uprawnione” nawet do piędzi swej ziemi);

Sprawa Księstwa Sealandii (Sąd Administracyjny Kolonii; 1978 rok)

W 1967 roku pewien emerytowany major brytyjski Paddy Roy Bates zajął opuszczone platformy (tzw. Roughs Towers), znajdujące się poza granicami brytyjskiego morza terytorialnego (ok. 6 mil od południowych wybrzeży GBR), służące w czasie II Wojny Światowej za miejsce stacjonowania oddziałów obrony przeciwlotniczej (o powierzchni ok. 300 m2). Oficjalna strona internetowa: www.sealandgov.com

Skarżącym w tej sprawie był obywatel RFN pełniący jednocześnie funkcję Sekretarza ds. zagranicznych Księstwa. Właściwe organy administracyjne RFN odmówiły stwierdzenia na jego wniosek, że na skutek nabycia obywatelstwa Sealandii utracił on obywatelstwo niemieckie (wnioskodawca, prawdopodobnie, w ten sposób dążył do uchylenia się od obowiązków podatkowych w Niemczech);

Sąd Administracyjny dla Kolonii utrzymał w mocy zaskarżone decyzje organów administracyjnych, w których odmawiano stwierdzenia, że skarżący a skutek uzyskania obywatelstwa Sealandii utracił obywatelstwo niemieckie. Sąd stwierdził, co następuje: „[Państwo musi mieć terytorium lądowe, nie może być to twór sztuczny [...]. Państwo musi mieć stałą ludność, przy czym winna być to spójna i żywa społeczność. Nie można mówić o społeczeństwie, jeżeli jedynym elementem je spajającym są: wspólne hobby i interesy. Brakuje stałego życia wspólnotowego, wyrażającego się w dzieleniu wspólnego przeznaczenia”;


  1. posiada efektywny rząd. Państwo nie przestaje jednak istnieć:

  • ani w przypadku przejściowego rozpadu władzy centralnej (np. Somalia, Kambodża, Afganistan, Tadżykistan),

  • ani w przypadku pozakonstytucyjnej zmiany tej władzy (np. Liberia),

  • ani w przypadku okupacji całości jego terytorium (np. Irak, czy też państwa europejskie w czasie II Wojny Światowej).


d) posiada zdolność do utrzymywania stosunków z innymi państwami.

Chodzi tu o zdolność prawną do utrzymywania takich stosunków z obcymi państwami, jakie dane państwo uzna za właściwe. Ową zdolność sprowadzić można do pojęcia suwerenności (niepodległości).

Wyróżnia się dwa aspekty suwerenności:


  • zewnętrzny, czyli zdolność prawną do samodzielnego i niezależnego od innych państw występowania na płaszczyźnie prawnomiędzynarodowej (polegającą np. na zawieraniu umów międzynarodowych);

  • wewnętrzny, czyli zdolność prawną do samodzielnego realizowania władztwa państwowego na danym terytorium (np. stanowienia prawa i jego egzekwowania).


Biorąc pod uwagę płynność ostatniego kryterium postawić należy pytanie, kto decyduje o tym, czy dany podmiot spełnia wymogi państwowości. Otóż w społeczności międzynarodowej nie ma nikogo, kto byłby uprawniony do autorytatywnego rozstrzygania w tej mierze.
Jakie znaczenie ma zatem uznanie za „państwo” przez innych członków społeczności międzynarodowej (przez inne państwa)?

Wydaje się, że „uznanie danej jednostki za państwo” przez innych członków społeczności międzynarodowej nie ma charakteru konstytutywnego. Znaczy to, że twór spełniający podane wcześniej kryteria (ludność, terytorium, rząd, zdolność utrzymywania stosunków z innymi państwami) jest państwem, nawet wtedy, gdy nie jest uznawany. Ma on zatem, jako państwo, pewne prawa i obowiązki wynikające z prawa międzynarodowego dla państw (np. z jednej strony państwo takie dokonując zbrojnej napaści narusza prawo międzynarodowe, z drugiej zaś, dokonanie wobec niego aktu agresji stanowić będzie naruszenie prawa międzynarodowego przez agresora).

Pamiętać należy jednak, że państwo nieuznawane (a w prawie międzynarodowym obowiązku uznawania za państwo nie ma), z praktycznego punktu widzenia, ma ograniczone możliwości działania na płaszczyźnie międzynarodowej, jako że fakt nieuznawania w zasadzie wyklucza współpracę międzyrządową i dyplomatyczną (jest izolowane: tzn.


  • nikt z nim nie zawiera traktatów,

  • nikt nie przyjmuje jego posłów,

  • nie jest członkiem organizacji międzynarodowych,

  • można odmówić przyznania mu immunitetu jurysdykcyjnego,

  • można odmówić honorowania paszportów przezeń wystawianych.

W pewnych przypadkach prawo międzynarodowe zakazuje wręcz uznawania za państwo.



W prawie międzynarodowym obowiązuje zakaz uznawania sytuacji nielegalnych tzn. takich stanów faktycznych, do których doprowadziły działania sprzeczne z prawem międzynarodowym (ex iniuria ius non oritur – prawa nie mogą wynikać z nielegalnych sytuacji). Zakaz ten dotyczy również kwestii uznania państw, które powstały w wyniku sprzecznego z prawem międzynarodowym użycia siły.

Sprawa Tureckiej Republiki Cypru Północnego.

W 1960 roku proklamowano niepodległość Republiki Cypru, jednolitego państwa zamieszkanego przez dwie społeczności: grecką i turecką. M. in. w związku z dążeniami Greków do Enosis (tj. do połączenia się z Grecją) dochodziło do napięć. W 1974 roku, po próbie nieudanego zamachu stanu, na wyspie wylądowały wojska tureckie i doszło do faktycznego podziału Wyspy na dwie części.

W 1983 na terytorium północnym proklamowano niepodległość Tureckiej Republiki Cypru Północnego. RB ONZ w rezolucjach nr 541 i nr 550 wskazała, że utworzenie TRCP nastąpiło w wyniku aktu nielegalnej secesji oraz, że stanowi naruszenie suwerenności i integralności terytorialnej Republiki Cypru. Wezwała wszystkie państwa do nieuznawania TRCP. Uznania udzieliła jej jedynie Turcja.
Sprawa Namibii (MTS, opinia doradcza z 1970 roku) Trybunał wskazał jednak, że zakaz uznawania władztwa sprawowanego przez RPA nad terytorium Namibii nie oznacza, iż wszystkie akty władz południowo-afrykańskich winny być uznane za bezprawne i nieważne. Nie powinno się ignorować skutków prawnych rejestracji urodzin, zgonów i zawartych małżeństw – skutki tego dotknęłyby jedynie mieszkańców Namibii, co trudno uznać za pożądany efekt zasady zakazującej uznawania sytuacji nielegalnych.
Podkreślić należy przy tym, że nawet brak uznania nie wyklucza w praktyce pewnych form kontaktów między dwoma podmiotami na płaszczyźnie administracyjnej (a zatem poza płaszczyzną rządową i dyplomatyczną), np. w zakresie ścigania przestępców.
SUKCESJA PAŃSTW
Sukcesja w prawie międzynarodowym - wiąże się ze zmianami terytorialnymi, utratą państwowości, powstaniem nowych państw, dekolonizacją  Jest to zastąpienie jednego państwa przez inne, jeżeli chodzi o odpowiedzialność za międzynarodowe stosunki związane z danym terytorium.
Różne modele sukcesji państw:


  1. powstanie nowego państwa-sukcesora, zanik państwa-poprzednika:

- zjednoczenie państw – Egipt i Syria w 1958 roku stworzyły Zjednoczoną Republikę Arabską (rozpadła się w 1961, do 1971 Egipt używał tej nazwy); w 1964 roku Zanzibar i Tanganika stworzyły Tanzanię.

Szczególny przypadek – inkorporacja – zjednoczenie Niemiec 1990

- rozpad państwa – przypadek Czechosłowacji i powstanie dwóch nowych państw: Czech i Słowacji.


  1. powstanie nowego państwa-sukcesora, państwo-poprzednik nadal istnieje:

- secesja – oddzielenie się części terytorium i powstanie na tym terenie nowego państwa – oddzielenie się Erytrei od Etiopii w 1991 (proklamowana, uznana w 1993)

- dekolonizacja – proces w latach 50-70 XX wieku, oddzielanie się nowych państw niepodległych od mocarstw kolonialnych.



  1. nie powstaje nowe państwo-sukcesor, państwo-poprzednik nadal istnieje:

- cesja – np. sprzedaż Alaski Stanom Zjednoczonym w 1867, po okazyjnej cenie 7,2 mld USD.

W każdym z tych przypadków powstaje pytanie, co dalej z:

- traktatami zawartymi przez państwo-poprzednika

- własnością państwa na danym terytorium, archiwami i długami

- obywatelstwem ludności zamieszkałej na tym terytorium

- członkostwem w organizacjach międzynarodowych


Sukcesja w odniesieniu do traktatów

Konwencja wiedeńska o sukcesji państw w odniesieniu do traktatów z 1978 roku
Szczególny status traktatów ustanawiających obiektywne reżimy terytorialne (np. traktaty graniczne, traktaty dzierżawne – układ z 1903 roku o wydzierżawieniu przez USA bazy morskiej Guantanamo) automatycznie wiążą państwo - sukcesora – (podobnie jak klauzula rebus sic stantibus w Konwencji Wiedeńskiej o prawie traktatów, ta klauzula również nie wpływa na traktaty graniczne).

Zatem w przypadku traktatów granicznych do czynienia z zasadą kontynuacji ipso iure traktatów zawartych przez państwo poprzednika.


Z tej zasady wynika inna ogólna zasada prawa międzynarodowego - zasada uti possideti iurisuti possidetis, ita possidetis (jak posiadaliście, tak posiadajcie) – przyjmuje się, że z braku innych przesłanek co do przebiegu granicy, nowe państwo powstaje w granicach państwa poprzednika.

MTS w sprawie sporu granicznego między Burkiną Faso i Republiką Mali (w 1986 roku) - zasada ukształtowana w Ameryce Łacińskiej - granice kolonii hiszpańskich stały się granicami nowo powstałych państw. Zasadę tę przyjęto także przy dekolonizacji Afryki. Wykorzystana także przy rozpadzie Jugosławii, rozpadzie Związku Radzieckiego z tym, że granicami nowo powstałych państw miały być granice republik byłej federacji.


Pozostałe umowy międzynarodowe:

zjednoczenie państw - zasadą jest utrzymanie wszystkich umów w mocy – kontynuacja ipso iure

podział państw - jest ogólna zasada, że państwa - sukcesorzy są związani traktatami poprzednika, ale praktyka międzynarodowa jest różna – kontynuacja ipso iure

secesja – zasada kontynuacji ipso iure, choć praktyka może być różna.

nowe państwa niepodległe - kilka teorii - między innymi tabula rasa (obecnie odrzucona ze względu na nieprzydatność, choć stosowana w przypadkach dekolonizacji). Nowe państwo może stać się stroną umowy wielostronnej, jeżeli wyrazi taki zamiar (na przyklad ONZ), natomiast umowy dwustronne obowiązują dalej tylko wtedy, gdy oba państwa tak postanowiły.

cesja terytorium - traktaty poprzednika przestają automatycznie wiązać, zaczynają obowiązywać traktaty sukcesora (1919 - niemieckie traktaty przestały mieć zastosowanie do Alzacji i Lotaryngii, zaczęły się do niej stosować traktaty francuskie). Podobnie z NRD (aczkolwiek tu problem jest daleko bardziej skomplikowany). Zatem ogólnie można przyjąć, że w przypadku cesji mamy do czynienia z zasadą przesuwalności granic.



Własność państwowa

Konwencja wiedeńska z 1983 roku o wlasności państwowej, archiwach i długach
Zasadą jest, że własność ruchoma i nieruchoma przechodzi na sukcesorów; problem, jeżeli państwo - poprzednik nie znika - nieruchomości i ruchomości związane z działaniami państwa odnośnie terytorium przechodzą na państwo - sukcesora.

Dzieła sztuki – zasadą prawa międzynarodowego są terytorialne więzi dóbr kultury (z tym związana jest restytucja dzieł sztuki po konflikcie zbrojnym). Powstaje problem, co z dziełami sztuki, które mają szczególne znaczenie dla kultury i tożsamości państwa poprzednika.
Archiwa państwowe - (na przykład kataster, księgi wieczyste, akta stanu cywilnego) - zasadą jest, że archiwa konieczne dla administrowania terytorium zostają na nim.
Długi państwowe - chodzi o zobowiązania względem podmiotów prawa międzynarodowego (nie względem osób fizycznych) - podział na długi ogólne, lokalne i zlokalizowane - zasadą jest przejście długów na sukcesora w równych proporcjach, zgodnie z zasadami słuszności (equitable share). Długi lokalne i zlokalizowane - zawsze na państwo - sukcesora.

Państwa nowe niepodległe - nie są związane długami państwa - metropolii (zasada ukształtowana już po rewolucji amerykańskiej).
TRZEBA PAMIĘTAĆ, ŻE KWESTIE ROZLICZEŃ MIĘDZY PAŃSTWAMI ZAWSZE REGULUJE UMOWA SUKCESYJNA

Obywatelstwo osób fizycznych

Projekt Konwencji o obywatelstwie osób fizycznych w przypadku sukcesji państw (Komisja Prawa Międzynarodowego, 1997)
Zasadą jest, że obywatelstwo się zmienia wraz ze zmianą zwierzchnictwa terytorialnego, zmiana taka następuje automatycznie.
Drugą zasadą w takim przypadku jest prawo opcji, przyznane ludności zamieszkującej terytorium, na którym dochodzi do sukcesji. Ludność może się wypowiedzieć, czy nabywa nowe obywatelstwo – państwa-sukcesora – czy też pozostaje przy dotychczasowym obywatelstwie. Wykonanie prawa opcji może mieć charakter indywidualny lub zbiorowy (plebiscyt – na Śląsku po I wojnie światowej).
Generalnie prawo międzynarodowe jest zainteresowane unikaniem bezpaństwowości.

Członkostwo w organizacjach miedzynarodowych

Brak jednoznacznych reguł. Rosja zachowała wszystkie uprawnienia ZSRR. Raczej sukcesor będzie musiał ubiegać się o przyjęcie do organizacji (ale przykład Egiptu i Syrii - Syria po prostu odzyskała swoje miejsce w ONZ, podobnie Ukraina i Białoruś).


Prawa prywatne

Doktryna ochrony praw nabytych – wszelkie prawa prywatne obowiązują nadal po sukcesji państw.


Sprawa pewnych interesów niemieckich na polskim Górnym Śląsku – Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej – 1927:

Polska próbowała wyrugować niemieckich osadników, powołując się na brak tytułu prawnego do zajmowanej ziemi. Polska stała na stanowisku, że po rozejmie i objęciu terytorium przez administrację polską, niemieckie prawa własności wygasły.

STSM: prawa do ziemi podlegają ochronie na podstawie traktatu mniejszościowego z 1919 roku. Ponadto „prawa prywatne obowiązują po zmianie statusu prawnego terytorium. Prawa prywatne, w tym prawa nadane przez państwo jako właściciela majątku, nie przestają obowiązywać w momencie pojawienia się nowej władzy jako sukcesora władzy państwowej”.

ZAKRES KOMPETENCJI JURYSDYKCYJNEJ PAŃSTWA



Jurysdykcja państwa jest to przysługujące mu uprawnienie do sprawowania władztwa względem osób i rzeczy. Może być ona realizowane przez:

  • stanowienie prawa (jurysdykcja legislacyjna),

  • egzekwowanie prawa (jurysdykcja wykonawcza),

  • sprawowanie wymiaru sprawiedliwości (jurysdykcja sądowa).


Kompetencja jurysdykcyjna państwa ma zasadniczo dwa wymiary:

  1. terytorialny, oraz

  2. personalny.



TERYTORIALNY WYMIAR KOMPETENCJI JURYSDYKCYJNEJ PAŃSTWA

Przyjąć należy założenie, że kompetencja jurysdykcyjna przysługuje państwu w stosunku do wszystkich osób (niezależnie od obywatelstwa) i rzeczy, znajdujących się na jego terytorium.

Jeżeli zatem wyjeżdżamy na wakacje do Afganistanu to musimy liczyć się z tym, że będziemy zobowiązani do przestrzegania tamtejszego prawa, będziemy poddani władzy tamtejszych organów administracyjnych etc.


Od zasady tej istnieją pewne wyjątki:

1. Sytuacje, gdy państwo nie sprawuje jurysdykcji wobec osób i rzeczy znajdujących się na jego terytorium:

A/ Nietykalność osoby przedstawiciela dyplomatycznego: Osoba przedstawiciela dyplomatycznego jest nietykalna. Nie podlega ona władzy wykonawczej państwa przyjmującego w jakiejkolwiek formie. Osoby, którym nietykalność przysługuje zobowiązane są do przestrzegania praw państwa przyjmującego, ale:

  • nie mogą być aresztowani ani zatrzymani w żadnej formie

  • nie mogą być poddawani jakimkolwiek przymusowym kontrolom (przeszukaniom) i badaniom (np. badaniom na obecność alkoholu w organizmie).

W przypadku, gdy istnieje uzasadnione podejrzenie, że osoba upoważniona do nietykalności a kierująca pojazdem jest jednak nietrzeźwa, władze państwa przyjmującego winny „odstawić” dyplomatę w miejsce przezeń wskazane, bądź też poinformować jego misję o miejscu w którym się znajduje z prośbą o „odebranie”.
ALE: Osoba uprawniona nie może odmówić poddania się badaniu na lotnisku przed wejściem na pokład statku powietrznego (przeważają tu względy bezpieczeństwa), może być przejściowo zatrzymana jeżeli jest ujęta na gorącym uczynku popełnienia przestępstwa, zatrzymanie następuje tylko w takim zakresie i na taki czas, jaki jest potrzebny do zapobieżenia popełnieniu przestępstwa, może być poddana rewizji jeżeli uzasadniają to względy bezpieczeństwa publicznego

Nietykalność oznacza także obowiązek państwa przyjmującego do zapobiegania wszelkim zamachom na osobę, wolność i godność uprawnionego do ochrony. Chodzi tu, m. in. o przyznanie zbrojnej ochrony, o ile okoliczności to uzasadniają.
B/ Immunitet jurysdykcyjny przedstawicieli dyplomatycznych: osoby uprawnione do immunitetu, jakkolwiek zobowiązane do przestrzegania prawa państwa przyjmującego, nie mogą być oskarżone przed sądem karnym tego państwa. Nie podlegają one również sankcjom o charakterze karnym, przewidzianym w prawie państwa przyjmującego (np. mandatom za naruszenie przepisów ruchu drogowego, czy też nałożeniu blokad na koła w przypadku nieprawidłowego parkowania). Immunitet ten jest immunitetem absolutnym, tzn. przysługuje uprawnionemu niezależnie od ciężaru naruszenia.

Osoba uprawniona nie podlega również jurysdykcji cywilnej i administracyjnej państwa przyjmującego, z wyjątkiem trzech przypadków:

a) powództw przeciwko dyplomatom z zakresu prawa rzeczowego, dotyczących prywatnego mienia nieruchomego położonego na terytorium państwa przyjmującego.

b) powództw dotyczących spadkobrania, w których przedstawiciel dyplomatyczny występuje w charakterze osoby prywatnej, a nie w imieniu państwa wysyłającego,



KOMENTARZ: Immunitet przysługuje zatem np. w takim przypadku, gdy spadkodawca zapisuje w testamencie swój majątek (np. dzieła sztuki) państwu obcemu, którego sam jest obywatelem, a przedstawiciel dyplomatyczny tego państwa bierze udział w postępowaniu spadkowym prowadzonym na terytorium państwa przyjmującego, gdzie zlokalizowany jest majątek..

Ale jeżeli przedstawiciel dyplomatyczny występuje np. jako wykonawca testamentu swego przyjaciela, który był obywatelem państwa przyjmującego i tam zmarł – wówczas przed sądami państwa przyjmującego na immunitet (w zakresie tego postępowania spadkowego) powoływać się nie może.



c) powództw związanych z działalnością zawodową bądź handlową dyplomaty.

Immunitetu zrzec się może jedynie państwo wysyłające (działając np. przez szefa misji), nigdy zaś sama osoba uprawniona. Zrzeczenie się musi być wyraźne.
2. Sytuacje, kiedy państwo sprawuje jurysdykcję wobec osób i rzeczy znajdujących się poza jego terytorium (na terytorium innego państwa) – ZAWSZE NA PODSTAWIE UMOWY MIĘDZYNARODOWEJ lub ZWYCZAJU

A/ Bazy wojskowe

B/ Okupacja wojenna

C/ Terytoria mandatowe / powiernicze

D/ Strefy morskie – wyłączna strefa ekonomiczna, szelf kontynentalny

PERSONALNY WYMIAR KOMPETENCJI JURYSDYKCYJNEJ PAŃSTWA


Państwu przysługuje w pewnym zakresie także kompetencja jurysdykcyjna w stosunku do osób nie znajdujących się na jego terytorium bądź na pokładzie jego statku morskiego czy powietrznego, o ile dana osoba pozostaje związana z państwem węzłem obywatelstwa.

Obywatelstwo stanowi węzeł prawny pomiędzy państwem a osobą fizyczną, uznany w prawie międzynarodowym i skutkujący wzajemnymi prawami i obowiązkami (np. obywatel ma obowiązek przestrzegać prawa, płacić podatki i bronić państwa, natomiast państwo ma obowiązek przyjąć swojego obywatela na swoje terytorium).

Każde państwo może określać co do zasady swobodnie, na gruncie swojego prawa wewnętrznego, reguły nabywania jego obywatelstwa.

Obecnie obywatelstwo zwykle nadawane jest przez państwa na trzech podstawach:

a) na zasadzie prawa krwi (ius sanguinis), tj. przez urodzenie z osoby bądź osób, które posiadają już obywatelstwo danego państwa. Na zasadzie prawa krwi dziecko nabywa obywatelstwo niezależnie od miejsca, w którym przyszło ono na świat.

b) na zasadzie prawa ziemi (ius soli), tj. przez urodzenie na terytorium danego państwa, niezależnie od istnienia więzi krwi z osobami posiadającymi już obywatelstwo tego państwa.

c) w wyniku naturalizacji na wniosek osoby zainteresowanej, spełniającej warunki określone w prawie krajowym.


Zwyczajowe prawo międzynarodowe ogranicza swobodę państw co do określania przez nie zasad dotyczących obywatelstwa w taki sposób, że zakazuje państwom nadawania obywatelstwa osobom po ich urodzeniu i wbrew ich woli (bądź woli rodziców osób małoletnich), o ile nie istnieje dostateczny związek między państwem a daną jednostką (np. stałe zamieszkanie w danym państwie, posiadanie w danym państwie centrum życiowych interesów itp.).

Aby obywatelstwo było uznane na gruncie prawa międzynarodowego, musi być obywatelstwem efektywnym.



  1. Efektywne obywatelstwo to więź prawna, mającą u podłoża społeczny fakt przywiązania, autentyczny związek kwestii bytowych, interesów i uczuć.

Sprawa Nottebohma (Lichtenstein v. Gwatemala, MTS 1955 rok)

Nottebohm urodził się w Niemczech jako obywatel niemiecki. W 1905 roku wyjechał z Niemiec i osiedlił się w Gwatemali. Przebywał tam z górą trzydzieści lat – kraj ten stanowił centrum jego interesów życiowych (w Gwatemali mieszkał, prowadził działalność gospodarczą, zgromadził majątek). W 1939 roku Nottebohm postanowił zmienić obywatelstwo niemieckie na obywatelstwo Lichtensteinu. Z tym ostatnim państwem nie posiadał jednak żadnych związków pominąwszy fakt, że mieszkał tam jego brat. Po zrzeczeniu się obywatelstwa niemieckiego uzyskał obywatelstwo Lichtensteinu; natychmiast potem powrócił do Gwatemali. W latach czterdziestych majątek Nottebohma w Gwatemali został znacjonalizowany przez tamtejsze władze, a jemu samemu odmówiono prawa wjazdu do tego kraju. Władze Gwatemali – pozostające w stanie wojny z Niemcami – traktowały go jako obywatela obcego państwa, nie zaś jak obywatela Lichtensteinu.

Po bezskutecznych usiłowaniach dochodzenia swych praw przed organami gwatemalskimi na gruncie prawa krajowego tego państwa, Nottebohm zwrócił się do państwa, którego był obywatelem o wystąpienie w jego sprawie w trybie opieki dyplomatycznej (a zatem na gruncie prawa międzynarodowego);

Gwatemala w toku postępowania przed MTS stwierdziła, że nadanie przez Lichtenstein obywatelstwa Nottebohmowi było sprzeczne z prawem międzynarodowym, jako że węzeł obywatelstwa nie był oparty na jakimkolwiek efektywnym związku. Rzec można, że obywatelstwo miało charakter fikcyjny;

MTS przyznał rację Gwatemali stwierdzając, że państwa trzecie nie muszą uznawać obywatelstwa, które jest obywatelstwem „fikcyjnym”, nie zaś efektywnym (nie jest obywatelstwem efektywnym). Lichtenstein nie był zatem uprawniony do wystąpienia z żądaniem zadośćuczynienia wobec Gwatemali w trybie opieki dyplomatycznej.

Przykłady wykonywania przez państwa kompetencji personalnej:

1. Zasada czynnego zwierzchnictwa personalnego. Mówi ona, że ustawę karną danego państwa można stosować do osoby, która jest jego obywatelem i popełniła czyn zabroniony poza terytorium tego państwa.

Art. 109 polskiego Kodeksu karnego

Ustawę karną polską stosuje się do obywatela polskiego, który popełnił przestępstwo za granicą”.


Na gruncie polskiego prawa karnego, orzeczenie zapadłe za granicą nie stanowi, co do zasady, przeszkody do postępowania karnego o to samo przestępstwo przed sądem polskim. Sąd polski zalicza na poczet orzeczonej kary tą karę, która została wykonana za granicą. Jednak warunkiem odpowiedzialności za czyn popełniony za granicą jest uznanie takiego czynu za przestępstwo również przez ustawę obowiązującą w miejscu jego popełnienia (zgodnie z art. 111 § 1 K.k.).

2. Zasada biernego zwierzchnictwa personalnego. Mówi ona, że ustawę karną danego państwa można stosować do osoby, która nie jest jego obywatelem i za granicą popełniła przestępstwo przeciwko interesom jego obywatela lub jego osoby prawnej.

Art. 110 § 1 polskiego Kodeksu karnego

Ustawę karną polską stosuje się do cudzoziemca, który popełnił za granicą czyn zabroniony skierowany przeciwko interesom [...] obywatela polskiego, polskiej osoby prawnej lub polskiej jednostki organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej [...]”.


3. Zasada jurysdykcji ochronnej. Mówi ona, że ustawę karną danego państwa można stosować do cudzoziemca, który za granicą popełnił przestępstwo przeciwko interesom tego państwa (interes państwa należy odróżnić od interesów jednostki bądź osoby prawnej tego państwa).

Art. 110 § 1 polskiego Kodeksu karnego:

Ustawę karną polską stosuje się do cudzoziemca, który popełnił za granicą przestępstwo skierowane przeciwko interesom Rzeczypospolitej Polskiej”.



Na gruncie polskiego prawa karnego wymóg dotyczący podwójnej karalności i wyjątki od niego – stosują się odpowiednio tak, jak w zasadzie czynnego i biernego zwierzchnictwa terytorialnego.




©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna