PAŃstwowy monitoring środowiska metodyka I instrukcja Monitoringu Lęgowych Sów Leśnych



Pobieranie 106.69 Kb.
Data02.05.2016
Rozmiar106.69 Kb.

PAŃSTWOWY MONITORING ŚRODOWISKA

Metodyka i instrukcja Monitoringu Lęgowych Sów Leśnych

Wprowadzenie


Dyrektywa Ptasia Unii Europejskiej jednoznacznie określa potrzebę monitoringu populacji ptaków. Gromada ta stanowi bardzo dobry wskaźnik jakości środowiska, a poza tym skuteczność ochrony dziko żyjących ptaków uzależniona jest od wiedzy dotyczącej ich rozmieszczenia, liczebności i trendów populacji.

W latach 2007-2008 na zlecenie Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska wdrożono system monitoringu ptaków, który do końca 2009 roku składał się z 11 jednostkowych programów monitoringowych (szczegóły na www.monitoringptaków.gios.gov.pl). Program Monitoringu Lęgowych Sów Leśnych (MLSL) rozpoczęto w 2010 r. w ramach Monitoringu Gatunków Średniolicznych w całości finansowanego przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Jest on koordynowany przez Stowarzyszenie Ochrony Sów w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska na zlecenie Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska. Monitoring ten obejmuje gatunki sów leśnych wymienione w Załączniku I Dyrektywy Ptasiej: puchacza Bubo bubo (BB), puszczyka uralskiego Strix uralensis (SXU), włochatkę Aegolius funereus (AFU), sóweczkę Glaucidium passerinum (GP) – gatunki docelowe. Dodatkowo liczeniem objęte są puszczyk Strix aluco (SXA) oraz uszatka Asio otus (AO) – gatunki dodatkowe.



Wybór powierzchni próbnej


Powierzchnie próbne Monitoringu Lęgowych Sów Leśnych zostały wyznaczone poprzez reprezentatywne próbkowanie areału występowania sześciu gatunków docelowych (puszczyk, uszatka, puszczyk uralski, włochatka, sóweczka, puchacz) w oparciu o siatkę kwadratów 10 km x 10 km. Korzystając z danych „Atlasu rozmieszczenia ptaków lęgowych Polski 1985-2004” (Sikora i in. 2007), które dodatkowo zostały zaktualizowane o niepublikowane dane Stowarzyszenia Ochrony Sów, dla każdego kwadratu 10x10 km na terenie Polski określono liczbę występujących w nim gatunków docelowych. W tych obliczeniach pomięto 2 gatunki: puszczyka oraz uszatkę, zakładając że występują one na terenie całego kraju. Do dalszego losowania wyznaczono 862 powierzchnie 10 km x 10 km ze zróżnicowaną ilością występujących na ich terenie gatunków (tab. 1).

Liczba gatunków docelowych

Suma kwadratów
10 km x 10 km

1

506

2

220

3

84

4

52

Suma

862

Tabela 1. Liczba powierzchni próbnych 10 km x 10 km, w których występują 4 gatunki rzadkich sów: sóweczka, włochatka, puszczyk uralski oraz puchacz.
726 powierzchnie, w których występowały 1-2 gatunki rzadkie (3-4 gatunki włączając puszczyka i uszatkę) były rozmieszczone równomiernie na obszarze całego kraju. Zostały włączone do losowania jako warstwa 1. Liczba powierzchni z 3-4 gatunkami rzadkimi (5-6) wynosiła 136. Ich rozmieszczenie skupiło się w 5 regionach, które zostały włączone do losowania jako 5 warstw (tab. 2). Przyjmując takie założenia losowanie 40 powierzchni próbnych MLSL przeprowadzono w podziale na 6 warstw występowania gatunków docelowych (tab. 2).

Liczba gatunków docelowych

Liczba potencjalnych powierzchni

Warstwa

Region

Liczba powierzchni w warstwie

Liczba powierzchni wylosowanych

1-2

(3-4)

726

1

cały kraj

726

15

3-4

(5-6)

136

2

Pojezierze Pomorskie

8

2

3

Mazury, Suwalszczyzna, Podlasie

17

4

4

Dolny Śląsk, Sudety

20

5

5

Karpaty

80

10

6

Roztocze, Góry Świętokrzyskie

11

4

SUMA

862

40

Tabela 2. Podział potencjalnych powierzchni próbnych w poszczególnych regionach na warstwy przyjęte w losowaniu.
Główną powierzchnią monitoringową jest kwadrat o powierzchni 100 km2 (10x10 km). W obrębie głównej powierzchni monitoringowej obserwator musi wybrać na podstawie dostarczonej mapy topograficznej próbną powierzchnię monitoringową o wymiarach 5x5 km. Podstawową przesłanką do wyboru powierzchni próbnej powinno być zlokalizowanie jej w ten sposób, aby w jak największym stopniu obejmowała ona tereny leśne. W przypadku gdy występuje trudność w zlokalizowaniu powierzchni próbnej w ten sposób w obrębie powierzchni głównej (np. rozdrobnione kompleksy leśne, duży kompleks częściowo poza granicą powierzchni głównej), dopuszcza się „wysunięcie” kwadratu powierzchni próbnej 5x5 km poza kwadrat powierzchni głównej 10x10 km ale nie więcej niż o 50% powierzchni mniejszego z kwadratów. Przykładowe możliwości wyboru powierzchni próbnej przedstawiają poniższe rysunki.


Wybór punktów stymulacji


W obrębie powierzchni próbnej należy wyznaczyć 9 punktów, z których wykonywana będzie stymulacja gatunków docelowych.

Rzeczywiste rozmieszczenie punktów należy dostosować do warunków terenowych (sieci dróg leśnych, konieczności odsunięcia od źródeł zakłóceń, np. potoku, drogi publicznej) w ten sposób, aby zlokalizowanie w terenie i dotarcie do punktów stymulacji było jak najprostsze i najmniej czasochłonne. Wskazane jest aby rzeczywiste położenie punktów stymulacji ustalić w trakcie wizyty dziennej na wybranej powierzchni próbnej. Należy prowadzić stymulację z miejsc, które gwarantują dobre „rozchodzenie się” odtwarzanych głosów, np. przy powierzchniach otwartych jak śródleśne łąki, zręby, skrzyżowania linii oddziałowych, a unikać np. zwartych młodników, drągowin i drzewostanów z bujnym podszytem. W związku z tym położenie rzeczywistego punktu stymulacji w terenie może być nieco inne od wstępnie zaplanowanego tylko na podstawie mapy. Należy jednak stosować zasadę, że odległość pomiędzy sąsiednimi punktami stymulacji nie powinna być mniejsza niż 1 km oraz że punkty stymulacji powinny być w miarę równomiernie rozmieszczone na powierzchni leśnej wchodzącej w obręb powierzchni próbnej 5x5 km. Obserwator nadaje punktom kolejne numery od 1 do 9 – wg. kierunku numeracji z E na W oraz z N na S. Przykłady rozmieszczenia punktów stymulacji przedstawiają rysunki.






Terminy i czas kontroli


Gatunki docelowe: włochatka AFU, puszczyk uralski SXU, puchacz BB (poza sóweczką GP)

Należy wykonać dwie kontrole terenowe – „kontrole nocne” (w odstępie co najmniej 2 tygodni) polegające na wykonaniu stymulacji gatunków docelowych: włochatki AFU, puszczyka uralskiego SXU, puchacza BB, w każdym z dziewięciu punktów stymulacji.



Pierwsza kontrola – do 31 marca (na terenach górskich do 30 kwietnia)

Druga kontrola – do 30 kwietnia (na terenach górskich do 31 maja)

Całość kontroli należy przeprowadzić w godzinach od 1 godz. po zachodzie słońca do 1 godz. przed wschodem słońca.

Kontrola powinna odbywać się w warunkach sprzyjających aktywności głosowej sów i być tak zaplanowana aby w ciągu jednej nocy wykonać stymulację na wszystkich punktach.


Sóweczka GP

Ze względu na odrębną od pozostałych gatunków docelowych porę aktywności dobowej sóweczki, należy wykonać kontrolę ukierunkowaną tylko na ten gatunek w terminie 1- 30 kwietnia (na terenach górskich 1 kwietnia – 31 maja). Kontrola polega na przeprowadzeniu stymulacji tego gatunku na co najmniej 3 wybranych punktach stymulacji. Punkty stymulacji sóweczki należy wybrać (spośród 9 punktów stymulacji gatunków docelowych) uwzględniając wymagania siedliskowe tego gatunku. Stymulację należy prowadzić w godzinach od 1 godziny przed zachodem słońca do 1 godziny po zachodzie słońca lub od 1 godziny przed wschodem słońca do 1 godziny po wschodzie słońca.

Część lub całość kontroli ukierunkowanej na wykrycie sóweczki można przeprowadzić w tym samym terminie co druga kontrola terenowa ukierunkowana na pozostałe gatunki docelowe. Np. można wykonać stymulację sóweczki na 1-2 punktach (godzinę przed i po zachodzie słońca) przed stymulacją pozostałych gatunków docelowych, a następnie stymulację na 1-2 punktach po zakończeniu „kontroli nocnej” (godzinę przed i po wschodzie słońca).


Gatunki dodatkowe


Nie wykonuje się stymulacji gatunków dodatkowych (puszczyk SXA, uszatka AO), jednak odnotowywane są one na punktach stymulacji (podczas „kontroli nocnych” i podczas stymulacji sóweczki) oraz poza nimi.

Kontrola może być prowadzona przez dwóch obserwatorów wykonujących stymulacje na różnych punktach tej samej powierzchni próbnej. W takim wypadku należy jednak unikać prowadzenia jednoczesnej stymulacji na punktach sąsiadujących ze sobą.

Stymulacja


Kolejność odwiedzanych przez obserwatora w trakcie kontroli punktów jest dowolna, podobnie jak sposób w jaki obserwator dotrze do punktu stymulacji. Należy dążyć do tego aby podczas kolejnych kontroli kolejność odwiedzania punktów stymulacji była różna, np. odwrotna.
Na każdym z dziewięciu punktów podczas „kontroli nocnej” należy odtworzyć głosy trzech gatunków docelowych według następującej kolejności:

► AFU (1 min stymulacji + 5 minuty nasłuchu) ► SXU (1 min stymulacji + 2 minuty nasłuchu) ► BB (1 min stymulacji + 2 minuty nasłuchu) ► 8 minut nasłuchu

Jak wynika z powyższego, na każdym punkcie stymulacji podczas „kontroli nocnej” obserwator spędza 20 min.


Stymulację sóweczki należy wykonać na co najmniej trzech wybranych punktach według następującego schematu:

► GP (1 min stymulacji + 2 minuty nasłuchu) ► GP (2 min stymulacji + 5 minut nasłuchu)

Na każdym z punktów stymulacji sóweczki obserwator spędza 10 min.
Głośność stymulacji powinna być zbliżona do siły głosu danego gatunku sowy. Stymulacja powinna być prowadzona ciągle - bez przerw. Wyjątkiem jest sóweczka – zaprzestajemy stymulacji w momencie wykrycia gatunku.

W stymulacji na punkcie bardzo przydatna jest obecność dwóch obserwatorów – w tym jednego oddalonego o 50-100 m od źródła stymulacji. Ułatwia to „wychwycenie” odzywających się w trakcie stymulacji ptaków oraz określenie kierunku i odległości.



Zapis wyników kontroli


Do zadań obserwatora należy wypełnienie:

  1. 9 formularzy kontroli na punktach stymulacji dla każdej z dwóch „kontroli nocnych”

  2. 1 arkusza kontroli powierzchni próbnej dla każdej z dwóch „kontroli nocnych”

  3. 3 lub więcej formularzy stymulacji sóweczki

  4. formularza pozostałych stwierdzeń (jeśli są)



A) Formularz kontroli na punkcie stymulacji w czasie „kontroli nocnych”


Po dotarciu na rzeczywisty punkt stymulacji obserwator odnotowuje na odpowiednim formularzu (z właściwym nr punktu): współrzędne punktu, warunki atmosferyczne (siła i kierunek wiatru, opady, zachmurzenie) i słyszalność - według poniższych wytycznych oraz godzinę rozpoczęcia stymulacji.

Wiatr

1 – brak lub do 5 km/h (dym z kominów wskazuje kierunek wiatru)

2 – 5 – 10 km/h (wiatr odczuwalny na twarzy, szelest liści)

3 – 10 – 15 km/h (porusza stale liśćmi drzew i drobnymi gałązkami, słyszalny ciągły szum)

>3 – powyżej 15 km/h (porusza grubszymi gałęziami drzew, silniejszy niż 20 km/h kołysze koronami)

Kierunek wiatru – N, NE, E, SE, S, SW, W, NW

Opady
S – śnieg, D – deszcz

1 – brak

2 – słaby

3 – silny

Zachmurzenie: procentowo

Słyszalność

I – dobra (brak zakłóceń lub zakłócenia nieistotne)

II – dostateczna (drobne lub krótkotrwałe zakłócenia mogące wpływać na słyszalność, np. lekki wiatr, szczekanie psów)

III – ograniczona (stałe zakłócenia mogące wpływać znacząco na słyszalność, np. silniejszy wiatr, potok, odległy ruch samochodowy)

IV – bardzo słaba (stałe zakłócenia praktycznie uniemożliwiające efektywny nasłuch, np. ruchliwa droga)
Po zakończeniu stymulacji obserwator odnotowuje w formularzu wszystkie stwierdzone (słyszane i widziane) osobniki spośród sześciu gatunków sów (posługując się kodami literowymi). Odległość należy określić jak najdokładniej. Kierunek do stwierdzonego osobnika określany jest azymutem. Zapis w rubrykach „W trakcie wabienia”, „1 minuta nasłuchu” i „2 minuta nasłuchu” dotyczy osobników sów (tylko AFU, SXU, BB) reagujących na stymulację w czasie od początku wabienia danego gatunku do końca drugiej minuty nasłuchu. Nagrania dla ułatwienia zawierają „znacznik” pomiędzy pierwszą a drugą minutą nasłuchu pozwalający precyzyjnie określić czas reakcji na stymulację. W przypadku reakcji późniejszej tych gatunków należy zaznaczyć rubrykę „Później” i ewentualne uwagi. Według tego schematu dokonuje się zapisów w każdym z 9 formularzy kontroli na punkcie stymulacji.

Przykładowe zapisy w formularzach przedstawione są poniżej.



Data

Nr powierzchni


Nazwisko/a

Punkt nr


3


Wiatr 1 2 3 >3 S

Zachmurzenie 0 %


Współrzędne 20º 55’ 38,7’’ E ; 51º 02’ 18,7’’ N

Opady S D 1 2 3

Słyszalność I II III IV

Godzina rozpoczęcia stymulacji 19:50

Gatunek

Liczba osobników/płeć/wiek

Odległość /


Kierunek

W trakcie stymulacji

1 minuta nasłuchu

2 minuta nasłuchu

Później

Uwagi

SXA

1 ♂

700m/340º













w trakcie wabienia AFU

SXA

1 ♀

700m/340º













w 2 minucie po wabieniu AFU, para z wcześniej odzywającym się ♂

SXU

1 ♂

350m/210º

X










do momentu wabienia BB

BB

1 ♂

1500/130º










X

w trakcie 10 min. nasłuchu



Punkt nr


1


Wiatr 1 2 3 >3 S

Zachmurzenie 0 %


Współrzędne 20º 58’ 29,5’’ E ; 51º 02’ 15,0’’ N

Opady S D 1 2 3

Słyszalność I II III IV

Godzina rozpoczęcia stymulacji 20:54

Gatunek

Liczba osobników/płeć/wiek

Odległość /


Kierunek

W trakcie stymulacji

1 minuta nasłuchu

2 minuta nasłuchu

Później

Uwagi

SXA

1 ♂

900m/135º













w trakcie 10 min. nasłuchu



Punkt nr


9


Wiatr 1 2 3 >3 SW

Zachmurzenie 20 %


Współrzędne 20º 55’ 39,6’’ E ; 51º 00’ 24,0’’ N

Opady S D 1 2 3

Słyszalność I II III IV

Godzina rozpoczęcia stymulacji 00:40

Gatunek

Liczba osobników/płeć/wiek

Odległość /


Kierunek

W trakcie stymulacji

1 minuta nasłuchu

2 minuta nasłuchu

Później

Uwagi

AFU

1 ♂

400m/300º




X







do momentu wabienia SXU

SXA

1

10m/135º













przylot na wabienie SXU, widziany

B) Arkusz kontroli powierzchni próbnej


Wypełniany w trakcie lub po zakończeniu „kontroli nocnej”. Należy uzupełnić wszystkie wymagane dane.


Ważnym punktem jest określenie przez obserwatora rzeczywistej liczby osobników (nie par) stwierdzonych na powierzchni monitoringowej podczas każdego z liczeń. Taki zapis należy wykonać po każdej kontroli w tabeli „Ogólna liczba osobników”.

C) Formularz stymulacji sóweczki


Po dotarciu na wybrany punkt stymulacji sóweczki obserwator odnotowuje na odpowiednim formularzu numer i współrzędne punktu, warunki atmosferyczne (siła i kierunek wiatru, opady, zachmurzenie) i słyszalność oraz godzinę rozpoczęcia stymulacji.

Po zakończeniu stymulacji obserwator odnotowuje w formularzu wszystkie stwierdzone (słyszane i widziane) osobniki spośród sześciu gatunków sów (posługując się kodami literowymi). Odległość należy określić jak najdokładniej. Kierunek do stwierdzonego osobnika określany jest azymutem. Wskazane jest odnotowywanie rodzaju i czasu reakcji na stymulację i innych spostrzeżeń, jak np. reakcji ptaków wróblowych.



Przykładowe zapisy w formularzach stymulacji sóweczki przedstawione są poniżej.

Nr powierzchni


Nazwisko/a

Punkt nr


9


Wiatr 1 2 3 >3 S

Zachmurzenie 25 %


Współrzędne 20º 55’ 39,6’’ E ; 51º 00’ 24,0’’ N

Data


21.04.2010

Opady S D 1 2 3

Słyszalność I II III IV

Godzina rozpoczęcia stymulacji 18:57

Gatunek

Liczba osobników/płeć/wiek

Odległość /


Kierunek

Uwagi

GP

1 ♂

100m/240º

w trakcie nasłuchu po pierwszej stymulacji



Punkt nr


1


Wiatr 1 2 3 >3 S

Zachmurzenie 40 %


Współrzędne 20º 58’ 29,5’’ E ; 51º 02’ 15,0’’ N

Data


21.04.2010

Opady S D 1 2 3

Słyszalność I II III IV

Godzina rozpoczęcia stymulacji 18:05

Gatunek

Liczba osobników/płeć/wiek

Odległość /


Kierunek

Uwagi

SXA

1 ♀

800m/135º

przed rozpoczęciem stymulacji GP

GP

1 ♂

80m/240º

w trakcie drugiej stymulacji


D) Formularz pozostałych stwierdzeń


Na formularzu pozostałych stwierdzeń odnotowuje się wszystkie osobniki gatunków sów słyszane i widziane podczas przebywania obserwatora na powierzchni próbnej poza punktami stymulacji. Przykładowe zapisy w formularzu przedstawione są poniżej.

Pozostałe stwierdzenia poza punktami stymulacji


Gatunek

Data

Godzina

Liczba osobników/

płeć/wiek

Współrzędne

Odległość /

Kierunek

Uwagi

SXA

23.03.2010

18:55

1

20º 55’ 45,7’’ E ; 51º 02’ 12,2’’ N

0m / 0º

przelatujący nad drogą leśną w kierunku SW

SXU

23.03.2010

19:17

1 ♂

20º 57’ 22,1’’ E ; 51º 04’ 09,0’’ N

400m / 130º

głosem terytorialnym, później godowym

SXA

13.04.2010

20:35

1 ♂

20º 58’ 29,6’’ E ; 51º 01’ 08,9’’ N

250m / 90º




SXA

13.04.2010

20:36

1 ♂

20º 58’ 29,6’’ E ; 51º 01’ 08,9’’ N

150m / 160º

reakcja na wcześniej odzywającego się ♂ SXA

AO

21.04.2010

20:56

1 ♂

20º 57’ 22,1’’ E ; 51º 02’ 08,3’’ N

50m / 30º

na skraju lasu


Informacje dodatkowe


Konieczne wyposażenie obserwatora:

  • odtwarzacz (wskazany odtwarzacz plików WAV) z odpowiednio silnym głośnikiem,

  • GPS (współrzędne w formacie: stopnieº minuty’ sekundy, dziesiąte/setne’’),

  • kompas lub GPS z dokładnym kompasem elektronicznym,

  • latarka (wskazane posiadanie dwóch źródeł światła na ewentualność awarii jednego z nich, lub np. słabej i mocnej latarki która może posłużyć do oświetlania ptaków podlatujących lecz nie odzywających się),

  • odpowiednie obuwie (ciepłe i wodoodporne) i ubranie (gwarantujące komfort cieplny),

  • prowiant (kontrola jest długotrwała i wymaga sporo energii)


Na formularzach należy odnotowywać także osobniki pozostałych gatunków sów: płomykówki Tyto alba (TA), pójdźki Athene noctua (AN) i uszatki błotnej Asio flammeus (AF) w przypadku ich stwierdzenia podczas obecności obserwatora na powierzchni próbnej.

Wyniki Monitoringu Lęgowych Sów Leśnych należy przekazać do koordynatora do dnia 30 czerwca. Dane (komplet prawidłowo wypełnionych formularzy oraz mapa z zaznaczonymi granicami próbnej powierzchni monitoringowej oraz ponumerowanymi punktami stymulacji) mogą być przesłane w wersji papierowej lub elektronicznej.

Adres

Sławomir Rubacha

Laski 17

66-016 Czerwieńsk

ochlapusik@interia.pl

tel. kom. 601329080







©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna