Postępująca urbanizacja i industrializacja powoduje wyraźne zmiany jakościowe i ilościowe w składzie gatunkowym flory wielu regionów Polski, także obszaru miast i strefy podmiejskiej Kielc



Pobieranie 51.74 Kb.
Data07.05.2016
Rozmiar51.74 Kb.

Wstęp


Postępująca urbanizacja i industrializacja powoduje wyraźne zmiany jakościowe i ilościowe w składzie gatunkowym flory wielu regionów Polski, także obszaru miast i strefy podmiejskiej Kielc. Antropopresja, z jednej strony sprzyja wzbogacaniu w nowe, często obce gatunki, z drugiej natomiast powoduje wymieranie całych populacji roślin rodzimych, głównie stenotopowych (Maciejczak 2003, Maciejczak, Bróż 1987, 1992), występujących w specyficznych typach siedlisk za jakie uznać można tereny położone w dolinach rzecznych naszego miasta. Przykładami takich miejsc są siedliska wodne, nadwodne, torfowiskowe, szuwarowe i bagienne, okresowo zalewane, itp. Siedliska zasobne w wodę w znaczącym stopniu determinują stan różnorodności biologicznej zarówno lokalnie, jaki w skali regionalnej oraz ponadregionalnej (Żelazo, Wiśniewski 2003). Ochrona wymienionych siedlisk oraz ich bezpośredniego otoczenia, w czasach współczesnych stały się jednym z podstawowych i bardzo ważnych problemów stanowiących przedmiot badań przyrodników (geobotaników, sozologów, geografów).

Celem niniejszego opracowania jest zaprezentowanie jednego z podstawowych elementów przyrody ożywionej – szaty roślinnej, ze szczególnym uwzględnieniem flory roślin naczyniowych dolin rzecznych i terenów przyległych na obszarze miasta i strefy podmiejskiej Kielc. Ponadto, wskazanie obszarów cennych przyrodniczo ze względu na występowanie stanowisk wielu gatunków chronionych, w różnym stopniu zagrożonych, interesujących z fitogeograficznego punktu widzenia, np. gatunków górskich, osiągających kres swojego występowania na terytorium naszego kraju, czy też roślin obcych naszemu regionowi, krajowi a nawet warunkom klimatycznym. Interesującym zagadnieniem poruszonym w opracowaniu jest wykazanie reakcji roślin na czynniki środowiska, zatem wykazanie bioindykacyjnej roli niektórych gatunków roślin naczyniowych, co pozwala na ocenę aktualnego stanu oraz zmian zachodzących w środowisku przyrodniczym na podstawie składu gatunkowego flory wybranego obszaru. Nadmienić należy, że flora roślin naczyniowych dolin rzecznych oraz całego miasta Kielce wraz ze strefą podmiejską jest bogata i niezwykle zróżnicowana w porównaniu z podobnymi ośrodkami miejskimi innych regionów Polski.


Położenie i granice obszaru badań

Kielce i tereny podmiejskie, wg podziału geobotanicznego Polski (Szafer 1972) położone są w Okręgu Łysogórskim Krainy Świętokrzyskiej. W podziale kraju na jednostki fizyczno-geograficzne (Kondracki 2001)obszar badań usytuowany jest w mezoregionie Góry Świętokrzyskie Wyżyny Kielecko-Sandomierskiej.

W opracowaniu wykorzystano dane zgromadzone z całego terenu badań (260 km2), na wszystkich typach siedlisk (ryc.1), ze szczególnym uwzględnieniem dolin rzecznych Bobrzy, Lubrzanki, Sufragańca i Silnicy z dopływami oraz cieków wodnych bez nazwy i zbiorników z wodą stagnującą (Zalew Kielecki na Piaskach, zbiorniki w rezerwatach geologicznych, osadnik przy elektrociepłowni, Staw Białogoński i obszary po spuszczeniu wody, sadzawki, glinianki, itp. obiekty). Na terenie byłego Stawu Białogońskiego powtórzono badania w sezonach wegetacyjnych 2003-2004 roku i stwierdzono, że zachowało się wiele gatunków niegdyś rosnących wzdłuż brzegów, w płytkich wodach przybrzeżnych zalewu oraz w postaci banku nasion tkwiącego w mokrym lub silnie wilgotnym podłożu – dawnym dnie tego obiektu.

Roślinność miasta i strefy podmiejskiej Kielc


Zróżnicowane naturalne środowisko geograficzne oraz silna antropopresja wywierająca ogromny wpływ w przeszłości i czasach współczesnych, spowodowały urozmaicenie szaty roślinnej badanego terenu. Zbocza i grzbiety pasm wzgórz (Posłowickiego, Dymińskiego, zachodniej części Kadzielniańskiego, Gruchawka, itd.) pokryte są zbiorowiskami leśnymi z klasy Querco-Fagetea i Vaccinio-Piceetea (ryc. 1, 8 i 9). Wzdłuż rzek Bobrzy, Sufragańca i Lubrzanki oraz w górnym odcinku Silnicy występują zbiorowiska o charakterze zaroślowym (Alnetea glutinosae, Salicetea purpureae) z udziałem wierzb wąskolistnych i szerokolistnych oraz olszy czarnej i topoli białej, wzbogaconych gatunkami zielnymi i bylinami nadwodnymi (Calystegia sepium, Humulus lupulus, Phalaris arundinacea, Lycopus europaeus i inne). Wzdłuż brzegów cieków i zbiorników wodnych (ryc.13) spotykane są płaty roślinności szuwarowo-bagiennej (Phragmitetea), nadwodnej (Bidentetea tripartiti), w toni wodnej występują gatunki wchodzące w skład fitocenoz z Lemnetea, Potametea, Litorelletea, Utricularietea intermedio-minoris. W północno-zachodnim odcinku Bobrzy oraz południowo-wschodnim Lubrzanki (ryc. 14) notowano płaty roślinności z gatunkami torfowiskowymi. Dno dolin rzecznych, zwłaszcza na peryferiach i w strefie podmiejskiej stwierdzano występowanie różne postacie łąk z klasy Molinio-Arrhenatheretea. Suche siedliska nawapienne (P. Kadzielniańskie) oraz obszary od strony Nowin (ryc. 11) charakteryzują się obecnością półnaturalnych zbiorowisk muraw kserotermicznych (Festuco – Brometea) i ciepłolubnej roślinności okrajkowej z Trifolio-Geranietea sanguinei. U podnóży wzniesień oraz na piaszczystych obszarach nadrzecznych spotyka się niewielkie płaty kserofilnej roślinności muraw napiaskowych z klasy Sedo-Scleranthetea (ryc. 12).

Zdecydowanie największą powierzchnię zajmują zbiorowiska siedlisk synantropijnych (ruderalnych i segetalnych). Różnej wielkości płaty roślinności synantropijnej obserwuje się w miejscach narażonych na mechaniczne uszkodzenia roślin, takich jak: ścieżki, ulice, boiska, place zabaw, itp. Rosną tu zbiorowiska wydepczyskowe z klasy Plantaginetea maioris. Pobocza dróg szybkiego ruchu, tereny kolejowe, gruzowiska, śmietniska itp. pokrywane są roślinnością z Chenopodietea i Artemisietea oraz Epilobietea angustifolii. Ruderalne siedliska dolin rzecznych oraz rowy przydrożne charakteryzują się obecnością fitocenoz z Bidentetea tripartiti i Isöeto-Nanojuncetea. Na peryferiach położone pola uprawne obfitują w zespoły roślinności segetalej, np. Vicietum tetraspermae, Aphano-Matricarietum, Consolido-Brometum, Papaveretum argemones z klasy Secalietea.



Stan zbadania flory naczyniowej terenu badań

Doniesienia o florze naczyniowej Kielc sięgają drugiej połowy XIX wieku. W tym okresie ukazała się obszerna publikacja K. Drymmera (1890) oparta na badaniach własnych autora oraz na materiałach wcześniej gromadzonych i nie publikowanych. Opracowanie to zawiera wykaz 575 gatunków i jest wykorzystywane do analiz porównawczych flor oraz określania zmian zachodzących na skutek rozrastania się miasta oraz gospodarowania dobrami przyrody

przez człowieka. W pierwszej połowie XX wieku ukazała się niewielka praca dotycząca roślinności Wietrzni (Czubiński, Urbański 1933). Stanowiska pojedynczych gatunków z najbliższego otoczenia Kielc można znaleźć w opracowaniu Massalskiego (1962). W drugiej połowie XX wieku ukazały się liczne prace przyczynkowe oraz dotyczące flory synantropijnej (Bróż 1981, Bróż, Durcak 1978, Bróż, Przemyski 1981, 1988, Bróż, Maciejczak 1991, Bróż, Maciejczak, Molendowska, Molendowski 1990, Dominiak, Moćko 1980,Durczak 1975, Fijałkowski, Cieśliński 1975, Maciejczak 1981, 1988, 1995, Macviejczak, Bróż 1987, 1992, Maciejczak, Rostański 1994, Toborowicz, Maciejczak 1977).



Materiały i metodyka badań terenowych


W opracowaniu wykorzystano materiały dotyczące flory synantropijnej gromadzone od 1978 roku (Maciejczak 1988). Szczegółową inwentaryzację gatunków flory naczyniowej miasta i strefy podmiejskiej na wszystkich typach siedlisk rozpoczęto w roku 1984 i badania kontynuowane są w dalszym ciągu. W badaniach nad florą zastosowano techniką kartogramu, dzieląc cały obszar na sieć pól badawczych o powierzchni 1 km2 (łącznie 260 km2). Z każdej jednostki podziału przestrzennego dokonano spisu gatunków, a następnie z arkuszy terenowych sporządzono katalog i listę florystyczną - podstawę do analiz flory. W analizie flory uwzględniono:

  • ogólną liczbę gatunków trwale zadomowionych ze wszystkich typów siedlisk;

  • systematyczny wykaz gatunków (załącznik nr 1);

  • przestrzenne rozmieszczenie gatunków w formie kartogramów (załącznik nr 2);

  • statystykę flory;

  • analizę ekologiczno-fitosocjologiczną posługując się opracowaniami zbiorowisk roślinnych (Matuszkiewicz 1981, 2001) oraz ekologicznymi liczbami wskaźnikowymi (Zarzycki i wsp. 2003);

  • analizę geograficzną ze szczególnym uwzględnieniem gatunków osiągających kresy zasięgów oraz gatunki górskie;

  • analizę geograficzno-historyczną pozwalającą na wyodrębnienie gatunków rodzimych występujących wyłącznie na siedliskach naturalnych i półnaturalnych (natyfity) oraz synantropijnych apofitów i antropofitów;

  • dla każdego gatunku określono przynależność do określonej grupy form życiowych;

  • sporządzono listę gatunków chronionych (rozporządzenie o ochronie gatunkowej roślin, Dz.U.Nr 168 z dnia 28 lipca 2004 roku) oraz zagrożonych wg krajowych (Zarzycki i wsp. 1992) i regionalnych (Bróż 1990) czerwonych list;

  • w oparciu o wyżej wymienione dane dokonano oceny stanu aktualnego flory dolin rzecznych miasta i terenów przyległych oraz wskazano najcenniejsze florystycznie obszary.

W wykazie przyjęto nomenklaturę wg Mirka i wsp. (2002). Gatunki znalezione obecnie opatrzono numerem, natomiast diafity i taksony z literatury oznaczono odpowiednimi symbolami. Po nazwie łacińskiej gatunku zamieszczono, w kolejności, następujące informacje: częstość występowania, w nawiasie liczbę stanowisk, grupę siedliskową, skrót nazwy syntaksonu w nawiasie, grupę geograficzno-historyczną, formę życiową wg Raunkiaera, element geograficzny, status ochrony gatunkowej oraz kategorie zagrożenia w kraju i regionie.

Do opracowania załączono także mapy Kielc w skali 1: 10 000 zawierające obiekty przyrodnicze warte ochrony w randze rezerwatów i użytków ekologicznych (załącznik nr 3) oraz alfabetyczny wykaz łacińskich i polskich nazw gatunków roślin zamieszczonych w liście florystycznej i tekście (załącznik nr 4).



Analiza ekologiczna.
Siedliskowe oraz syntaksonomiczne grupy gatunków.

Miasto Kielce oraz ich najbliższe okolice posiadają wyjątkowo bogatą mozaikę siedlisk oraz towarzyszących im zbiorowisk roślinnych, co znajduje swoje odzwierciedlenie w składzie flory naczyniowej. Na podstawie preferencji poszczególnych gatunków, wykazywanych w stosunku do różnych typów zbiorowisk roślinnych, we florze zbadanego terenu wyróżniono 11 podstawowych grup siedliskowych (por. Tab.1).

W tym aspekcie zasadniczy trzon lokalnej flory (łącznie około 76%) stanowią rośliny wchodzące w skład 4 grup siedliskowych: antropogenicznych zbiorowisk synantropijnych (27,1%), naturalnych zbiorowisk leśnych i zaroślowych (26,3%), na wpół naturalnych zbiorowisk wilgotnych i świeżych łąk (12,6%), kserotermicznych muraw oraz ciepłolubnych zbiorowisk okrajkowych (10,9%).

Gatunki siedlisk synantropijnych. Zaliczono do tej grupy rośliny będące trwałymi składnikami lokalnej flory, a związane wyłącznie lub prawie wyłącznie ze zbiorowiskami wykształconymi i utrzymującymi się dzięki intensywnej działalności człowieka. Wyróżniono pośród nich gatunki typowe dla upraw, czyli tzw. ”chwasty segetalne” (są to głównie gatunki charakterystyczne dla zbiorowisk z klasy Stellarietea mediaea) oraz grupę „chwastów ruderalnych” typowych dla nitrofilnych zbiorowisk wieloletnich bylin, porastających różnorodne siedliska ruderalne (są to w zdecydowanej większości gatunki charakterystyczne klasy Artemisietea). Spektrum syntaksonomiczne gatunków synantropijnych obrazuje ryc.4.

Rozmieszczenie oraz udział gatunków zbiorowisk synantropijnych w poszczególnych polach badawczych (ryc. 5, 6)jest nierównomierny i waha się od 5% (wewnątrz zwartych kompleksów leśnych) do 55% (w centrum miasta). Dane zawarte w kartogramach ilościowych (ryc. 5, 6) świadczą zarazem o stopniu synantropizacji flory różnych części miasta oraz strefy podmiejskiej Kielc.


Gatunki zbiorowisk leśnych i zaroślowych.W szacie roślinnej najbliższych okolic Kielc bardzo ważną rolę odgrywają rozległe kompleksy leśne, pokrywające pasma wzgórz okalających miasto. Ze względu na zajmowany areał oraz duże zróżnicowanie wchodzących w ich skład zbiorowisk, lasy stanowią środowisko życia dla wielu specyficznych gatunków roślin. Główny trzon tej grupy stanowią elementy typowe dla mezofilnych i eutroficznych lasów liściastych (ogółem 115 gatunków charakterystycznych dla różneych rangą syntaksonów z klasy Querco-Fagetea) oraz rośliny leśne o względnie szerokiej skali fitocenotycznej (84 gatunki). 40 gatunków tej grupy stanowią elementy borowe (charakterystyczne dla zbiorowisk z klasy Vaccinio-Piceetea). Spektrum fitosocjologiczne charakteryzowanej grupy obrazuje ryc. 7 .

Rozmieszczenie oraz zagęszczenie elementów flory leśnej w poszczególnych polach badawczych jest bardzo nierównomierne. Na terenach całkowicie zalesionych liczba gatunków z omawianej grupy dochodzi do 170 na jednostkę powierzchni (1km2) i przekracza 50% składu flory (por. ryc. 8, 9).


Gatunki zbiorowisk łąkowych. Zaliczone tutaj rośliny optimum swojego występowania znajdują głównie w zbiorowiskach wilgotnych lub świeżych łąk. Stanowią około 13% ogółu flory zbadanego terenu (138 taksonów). W zdecydowanej większości są to gatunki charakterystyczne dla różnych syntaksonów z klasy Molinio-Arrhenatheretea. Na terenie objętym badaniami rozmieszczone są dosyć równomiernie, podobnie jak utworzone przez nie zbiorowiska łąkowe, a ponadto - poza łąkami -wchodzą także w skład innych ekosystemów (leśnych, torfowiskowych oraz zbiorowisk synantropijnych).
Gatunki muraw kserotermicznych oraz ciepłolubnych zbiorowisk okrajkowych. Roślinność i flora kserotermiczna, aczkolwiek jej geneza i trwanie uwarunkowane są w znacznej mierze działalnością gospodarczą człowieka, w istotny sposób wzbogaca bioróżnorodność miasta oraz terenów podmiejskich Kielc. Grupa ta jest bardzo liczna (119 gatunków, co stanowi około 11% ogółu flory), a ponadto zawiera w swoim składzie elementy interesujące z punktu widzenia geografii roślin, rzadkie w skali kraju i regionu oraz bardzo cenne w aspekcie celów i zadań ochrony przyrody (m. in. gatunki podlegające ustawowej ochronie).

Gatunki kserotermiczne i ciepłolubne zasiedlają tereny suche, nasłonecznione, z podłożem o odczynie zasadowym, bogatym w węglan wapnia. Ich rozmieszczenie (ryc. 11) jest skorelowane z odlesionymi wzgórzami, zbudowanymi ze skał węglanowych. Szczególnie obficie ( do około 100 gatunków w na powierzchni 1 km2) występują w części SW Pasma Kadzielniańskiego.

Pod względem struktury syntaksonomicznej grupa ta składa się głównie z gatunków charakterystycznych zbiorowisk muraw kserotermicznych (z klasy Festuco-Brometea) oraz ciepłolubnych zbiorowisk zaroślowych (z klasy Trifolio-Geranietea sanguinei) – por. ryc.10.

Udział gatunków pozostałych grup siedliskowych jest pod względem ilościowym mniej znaczący.

Grupę 42 roślin budujących suche murawy napiaskowe stanowią w głównej mierze taksony charakterystyczne z klasy Sedo-Scleranthetea (34 gatunki). Ich rozmieszczenie obrazuje ryc. 12.

W skład bardzo niewielkiej grupy gatunków związanych ze zbiorowiskami muraw bliżniczkowych oraz wrzosowisk wchodzą wyłącznie gatunki charakterystyczne klasy Nardo-Callunetea.

Wszystkie gatunki roślin tworzące zbiorowiska bagienne i szuwarowe są jednocześnie taksonami charakterystycznymi klasy Phragmitetea. Ich rozmieszczenie oraz frekwencję w poszczególnych polach badawczych przedstawia ryc. 13. Gatunki tej grupy koncentrują się głównie w dolinach rzecznych Bobrzy i Lubrzanki.

Grupę gatunków związanych z roślinnością torfowisk przejściowych i wysokich tworzą 33 gatunki charakterystyczne klasy Scheuchzerio-Carcetea nigrae oraz 4 taksony z klasy Oxycocco-Sphagnetea. Ich rozmieszczenie (ryc.14) jest podobne do grupy poprzedniej.

Równie nieliczną grupę (35 gatunków) stanowią rośliny budujące zbiorowiska wodne. W jej skład wchodzą gatunki charakterystyczne dla 5 klas: Potametea, Lemnetea minoris, Utricularietea, Littorelletea oraz Ruppietea maritimae. Ich frekwencję w poszczególnych kwadratach obrazuje ryc. 15.

Rośliny związane ze zbiorowiskami terofitów porastającymi muliste brzegi wód oraz okresowo zalewane zagłębienia reprezentuja pod względem systematyczno-socjologicznym 2 klasy roślinności – Bidentetea tripartiti oraz Isoeto-Nanojuncetea.Ich rozmieszczenie przedstawia ryc.16.



Grupy gatunków związanych z wybranymi czynnikami siedliskowymi (odczyn gleby oraz warunki troficzne).

Na podstawie ekologicznych liczb wskażnikowych (opracowanych przez Zarzyckiego i in. 2002), wyodrębniono w zbadanej florze grupy gatunków o określonych wymaganiach siedliskowych względem odczynu gleby oraz jej zasobności w składniki pokarmowe). W pierwszym rzędzie określono ilościowy udział gatunków gleb zasadowych – bazyfitów , gleb kwaśnych – acydofitów oraz grupę mezofitów. Frekwencję bazyfitów i acydofitów w poszczególnych polach badawczych przedstawiają ryc.17, 18 .Liczba gatunków zasadolubnych waha się w poszczególnych kwadratach od 11 do 38. Zdecydowanie najwyższą frekwencję wykazują one na obszarach zbudowanych ze skał węglanowych (Pasmo Kadzielniańskie, Wzgórza Kowalskie, Wzgórza Kostomłockie), zwłaszcza w rejonach eksploatacji oraz przerobu surowców skalnych ( np. wokół zakładów Kostomłoty II, Laskowa, Szczukowskie Górki, Trzuskawica, Kowala) – por. ryc. 17. Nieco mniejsze zagęszczenie bazyfitów zaznacza się na terenach intensywnie zagospodarowanych oraz zabudowanych.

Liczba roślin preferujących gleby o odczynie kwaśnym waha się od 6 do 35 (ryc. 18 ). Największa ich koncentracja zaznacza się w sektorach z przewagą roślinności borowej, na glebach bielicoziemnych oraz brunatnych kwaśnych (wytworzonych z piasków lub ze zwietrzeliny skał piaskowcowych).

Rośliny siedlisk zasobnych w składniki pokarmowe (gatunki eutroficzne) koncentrują się –podobnie jak bazyfity - na terenach intensywnie zagospodarowanych (pola uprawne, łąki) oraz zabudowanych (ryc. 19).Obraz rozmieszczenia gatunków skąpożywnych – oligotroficznych (ryc. 20 ) jest podobny do opisanego poprzednio rozmieszczenia roślin acidofilnych.



Analiza geograficzna flory


Analiza flory określonego obszaru w aspekcie geograficznym pozwala wyróżnić dwie zasadnicze grupy gatunków:

  • gatunki przechodnie, które nie osiągają na terytorium Polski granicy zasięgu

  • gatunki graniczne osiągające kres zasięgu w naszym kraju.

Z fitogeograficznego punktu widzenia interesującą grupę stanowią gatunki graniczne. N obszarze dolin rzecznych w granicach miast i terenach przyległych Kielc stwierdzono 98 gatunków osiągających granicę swojego zasięgu. Liczbowe zróżnicowanie ze względu na rodzaj granicy zasięgowej przedstawia się następująco:

  • kres północny [N] - 54 gat. (Kielce – 69)

  • kres wschodni [E] - 15 gat. (Kielce – 28)

  • kres południowy [S] - 8 gat.(Kielce – 11)

  • kres zachodni [W] - 2 gat. (Kielce – 2)

  • kres [NE] - 6 gat. (Kielce – 15)

  • kres [NW] - 6 gat. (Kielce - 13)

  • kres [SW] - 1 gat. (Kielce – 1).

W aspekcie pionowego rozmieszczenia w składzie flory wyróżnia się tzw. Element wysokościowy. We florze Kielc i terenów przyległych, a tym samym dolin rzecznych wyróżnia się tzw. element górski. Na terenie badań ostoją dla tego typu roślin są przede wszystkim zbiorowiska leśno-zaroślowe, o czym świadczy rozmieszczenie gatunków elementu górskiego (ryc. 21). Przykładami gatunków górskich są: Avenula planiculmis, Bupleurum longifolium, Crepis mollis, Malaxis monophyllos, Polystichum lonchitis, P. aculeatum, Gymnocarpium robertianum, Alnus incana, Aconitum variegatum, Pulsatilla vernalis, Dentaria enneaphyllos, Alchemilla glabra, Cotoneaster integerrimus, Chamaenerion palustre, Pleurospermum austriacum, Chaerophyllum austriacum, Veronica montana, gentaianella germanica, Galium rotundifolium, Sambucus racemosa, Centaurea oxylepis, Veratrum lobelianum i inne (łącznie 37 gatunków).

Elementy geograficzne w ścisłym znaczeniu oparty jest o całkowite zasięgi gatunków. We florze badanego obszaru stwierdzono: 32,4% gatunków europejskich, 19,7% eurozachodnioazjatyckich, 13,5% wokółbiegunowych, 13,3% euroazjatyckich, 8,0% eurozachodniosyberyjskich, 4,3% amerykańskich, 3,2% eurosyberyjskich. W pozostałych 5,6% znajdują się gatunki osiągające inne niż wymienione wcześniej granice zasięgu i należą

tu pojedyncze taksony.

Analiza geograficzno-historyczna flory


Flora synantropijna wkraczająca na siedliska stworzone przez człowieka (ruderalne i segetalne) utrzymuje się dzięki nieustannej ingerencji człowieka i koncentruje się na obszarach pozostających w bezpośrednim zasięgu antropopresji (ryc. 26). Głównymi kryteriami pozwalającymi na analizę geograficzno-historyczną gatunków, są:

  • pochodzenie

  • stopień zadomowienia

  • czas przybycia.

Klasyfikacja roślin synantropijnych przedstawia się następująco:

Apofity – gatunki rodzime wywodzące się ze zbiorowisk naturalnych i półnaturalnych:

Antropofity – gatunki obcego pochodzenia i zalicza się do nich:

  • metafity, gatunki trwale zadomowione

  • archeofity, dawni przybysze sprzed 1500 r.n.e

  • kenofity=neofity, nowi przybysze, po 1500 r.n.e.

** epekofity zadomowione tylko nasiedliskach ruderalnych i segetalnych

** agriofity zadomowione na siedliskach na pół naturalnych i naturalnych

- diafity gatunki nie zadomowione trwale (efemerofity i ergasjofigofity).

Gatunki rodzime


W obrębie gatunków rodzimych, w zależności od typu zajmowanych siedlisk, można wyróżnić natyfity oraz apofity. Za natyfity uznaje się grupę gatunków występujących wyłącznie na siedliskach naturalnych i na pół naturalnych. We florze Kielc tę grupę roślin reprezentuje 31 ogółu gatunków. Notowano je głównie w zaroślach nadrzecznych wzdłuż Bobrzy, Sufragańca, Lubrzanki oraz w zbiorowiskach leśno-zaroślowych i murawach kserotermicznych. Przykładami natyfitów są: Gymnocarpium dryopteris, Dryopteris dilatata, Polystichum lonchitis, P. aculeatum, Huperzia selago, Abies alba, Moehringia trinervia, Stellaria palustris, Mercurialis perennis, Trollius europaeus, Cimicifuga europaea, Corydalis solida, Laserpitium latifolium, Trientalis europaea, Ledum palustre i inne.

Drugą grupę roślin rodzimych stanowią apofity wywodzące się ze zbiorowisk naturalnych i półnaturalnych, ale wkraczających na siedliska synantropijne. Apofity (50,5% ogółu flory) zasiedlają głównie siedliska ruderalne i utrzymują się dzięki niekontrolowanej, nieświadomej ingerencji człowieka. Na badanym obszarze najobficiej występują w polach badawczych poza centrum miasta (ryc. 27). Ich procentowy udział we florze poszczególnych kwadratów uzależniony jest od czynników środowiska geograficznego oraz zasobności w pokarm, gdyż większość z nich to gatunki eutroficzne i nitrofilne (ryc. 19). Przykładami takich roślin są: Urtica dioica, Rumex conglomeratus, Polygonum aviculare, Chenopodium polyspermum, Chenopodium album, Atriplex patula, Melandrium album, Potentilla anserina, Geum urbanum, Medicago lupulina, Trifolium repens, Aegopodium podagraria, Plantago major, Bidens tripartita, Poa annuua, Lolium perenne i inne.


Antropofity – są to gatunki obcego pochodzenia wnikające do flory wraz z rozwojem transportu, z nasionami roślin uprawnych, z turystami, itp. We florze badanego obszaru stwierdzono występowanie 201 gatunków antropofitów trwale zadomowionych (18,32% ogółu flory). Rozmieszczenie antropofitów wiąże się z obecnością siedlisk synantropijnych ruderalnych w centrum miasta oraz siedlisk segetalnych (pól uprawnych, działek pracowniczych) usytuowanych w peryferyjnych częściach miasta i strefy podmiejskiej (ryc. 28). Wśród antropofitów 103 gatunki to archeofity, np.: Bromus secalinus, Neslia paniculata, Vicia sativa, Apera spica-venti, Malva pusilla, Veronica triphyllos, Chenopodium hybridum, Lepidium ruderale, Sisymbrium officinale, Lamium album, Consolida regalis, Capsella bursa-pastoris, Echinochloa crus-galli, Hyoscyamus niger, Ranunculus arvensis, Verbena officinalis, Sherardia arvensis, gatunki z rodzaju Papaver i inne.

Gatunki zawleczone po epoce wielkich odkryć geograficznych włączono do grupy neofitów (kenofitów, 98 gat.), wśród których się wyróżnia się epekofity (np.: Amaranthus retoflexus, Galinsoga parviflora, Conyza canadensis) oraz agriofity (51 gatunków). Agriofity stanowią interesującą grupę roślin ze względu na ich wnikanie do trwałych, ustabilizowanych zbiorowisk roślinnych, stać się zagrożeniem dla gatunków rodzimych. Przykładami takich gatunków są: Elodea canadensis, Padus serotina, Reynoutria japonica, Quercus rubra, Robinia pseudacacia, Rumex confertus, Impatiens parviflora, Aesculus hippocastanumi inne.


Gatunki chronione

Zestawienie gatunków roślin naczyniowych występujących aktualnie na terenie miasta oraz strefy podmiejskiej Kielc, opracowane na podstawie rozporządzenia Ministra Środowiska z dn. 16 pażdziernika 2001, z uwzględnieniem zmian zawartych w najnowszym rozporządzeniu Ministra Środowiska (z dn. 9 lipca 2004), liczy ogółem 98 taksonów. Status roślin całkowicie (ścisle) chronionych posiada 80 gatunków (tab. 2), ochronie częściowej podlega 18 gatunków (tab. 3). Dane dotyczące rozmieszczenia oraz frekwencji gatunków całkowicie chronionych zawiera zamieszczony kartogram (ryc. 23 ). Liczba gatunków w poszczególnych polach badawczych wynosi od 0 do 22. Obszary gdzie stwierdzono największą ich koncentrację położone są:



  1. w kwadracie 1A (zabagniona dolina rz.Bobrzy, w kierunku na E od wsi Bugaj);

  2. zachodnia, zalesiona część Pasma Kadzielniańskiego (wzgórza G.Brusznia, Marmurek, G. Stokowa);

  3. bezleśne wzgórza P. Kadzielnianskiego (wzgórza Dalnia i Grabina);

  4. fragment doliny rz. Bobrzy pomiędzy ujściem Sufragańca a Białogonem;

  5. fragment doliny rz. Silnicy na N od Dąbrowy (na wysokości Białej Góry);

  6. zalesione wzgórza P. Posłowickiego (G. Kolejowa, G. Biesak) i P.Zgórskiego (G. Słowik, Patrol) w okolicy miejscowości Słowik;

  7. część SW P. Dymińskiego (masyw G. Chałasa – Telegraf);

  8. część E G. Otrocz k. Niestachowa.



Gatunki rzadkie i zagrożone wyginięciem.
Lista roślin rzadkich i zagrożonych zbadanego terenu, zestawiona na podstawie tzw. „czerwonych list” (Bróż 1990, Zarzycki i Szeląg 1992) oraz „Polskiej Czerwonej Ksiegi Roślin” (Każmierczakowa, Zarzycki red. 2001) liczy 90 taksonów (por. Tab.4). W powyższym zestawieniu uwzględniono rośliny rzadkie i zagrożone w skali regionu (85 gatunków) oraz kraju (36 gatunków). Ich rozmieszczenie i frekwencję w poszczególnych jednostkach podziału przestrzennego ilustruje ryc. 22.
BIBLIOGRAFIA

Bróż E.,1990. Lista wymierających i zagrożonych gatunków roślin naczyniowych Krainy Świętokrzyskiej. Rocznik Świętokrzyski. 17:97-105.

Broż E., Maciejczak B.,1991.Niektóre nowe oraz rzadkie i zagrożone gatunki roślin naczyniowych we florze miasta i strefy podmiejskiej Kielc. Fragm. Flor. Geobot., 36(1):171-179.

Bróż E., Maciejczak B,. Molendowska D,. Molendowski T., 1990. Rośliny naczyniowe Pasm

Posłowickiego, Dymińskiego i Zgórskiego w Górach Świętokrzyskich (na obszarze miasta i strefy podmiejskiej). Studia Kiel. 3-4(67-68):44-79.

Bróż E,.Durczak K.,1978.Interesujące oraz rzadkie gatunki roślin naczyniowych z zachodniej części Pasma Kadzielniańskiego w Górach Świętokrzyskich.Studia Kiel., 18:7-16.

Bróż E.,1981. Notatki florystyczne z Gór Świętokrzyskich . Cz. II. Fragm. Flor. Geobot. 27(3):321-330.

Bróż E., Przemyski A,. 1987. Chronione oraz rzadsze elementy flory naczyniowej Krainy Świętokrzyskiej. Cz. II. Studia Kiel., 4(56):7-19.

Bróż E., Przemyski A.,1988. Chronione oraz rzadsze elementy flory naczyniowej Krainy Świętokrzyskiej. Studia Kiel., 4(32):141-160.

Czubiński Z., Urbański J., 1933. Szczątki zespołów pontyńskich na Wietrzni koło Kielc. Ochr. Przyr., 13:188-196.

Dominiak B., Moćko E., 1980. Interesujące gatunki segetalne mezoregionu Góry Świętokrzyskie. Studia Kiel., 3(27):33-36.

Drymmer K., 1890. Rośliny najbliższych okolic Kielc. Pam. Fizjogr., 10:44-74.

Durczak K., 1975., Zarys kształtowania przestrzeni zielonych na tle ogólnego rozwoju obszaru miejskiego Kielc do roku 1939. Studia Kiel., 4/8:80-99.

Fiujałkowski D., Cieśliński S.,1975.Rzadsze rośliny synantropijne Kielecczyzny jako wskaźniki siedliskowe. Studia Kiel., 4(8):5-20.

Kondracki J.,2001. Geografia regionalna Polski. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa, ss 441.

Maciejczak B., 1981. Uwagi o florze ruderalnej Nowin pod Kielcami i najbliższych okolic. Studia Kiel., 4(32):161:168.

Maciejczak B., Bróż E., 1987. Analiza flory roślin naczyniowych doliny Silnicy na obszarze miasta oraz strefy podmiejskiej Kielc. Studia Kiel., 4/56:35-62.

Maciejczak B., 1988. Flora synantropijna Kielc, Skarżyska-Kamiennej i Starachowic. Wyd. KTN, Kielce, ss 162.

Maciejczak B., Bróż E., 1992. Changes in the vascular flora of the city and suburban zone of Kielce (Central Poland) and present state. Veröff. Geobot. Inst. ETH. Stiftung Rübel. Zürich, 107: 374-385.

Maciejczak B,. Rostański K., 1994. Rozmieszczenie gatunków z rodzaju Oenothera (Onagraceae) na Kielecczyźnie. Fragm. Flor. Geobot. , ser. Polonica, 1:77-85.

Maciejczak B., 1995. Szata roślinna Karczówki i przyległych wzgórz. W: J.L.Olszewski (red.). Karczówka. Wyd. KTN, Kielce, ss 107-117.



Maciejczak B., 2003. Gatunki chronione i zagrożone we florze naczyniowej Ostrowca Świętokrzyskiego. W: M.Korczyński (red.).Flora miast. PTB, oddz.w Bydgoszczy, ss 66-71.

Massalski E., 1962. Obrazy roślinności Krainy Gór Świętokrzyskich.Wyd. Art.-Graf. Kraków.ss 120.

Pobieranie 51.74 Kb.





©absta.pl 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna