Praca dyplomowa Wstep



Pobieranie 97.64 Kb.
Data08.05.2016
Rozmiar97.64 Kb.
Praca dyplomowa

Wstep.

Dwudziestolecie międzywojenne to wyjątkowy okres odradzania się państwa polskiego, jego gospodarki i kultury To czas, kiedy społeczeństwo angażowało się w odbudowę kraju w nawiązaniu do dawnej świetności Rzeczypospolitej. Szczególną uwagę zwracano na konieczność reorganizacji szkolnictwa oraz przywrócenia działalności polskich bibliotek i czytelni. Pamiętano bowiem staropolską sentencję „takie będą Rzeczpospolite, jakie młodzieży chowanie”.

Dzieje łukowa jako jednego z najstarszych miast Lubelszczyzny były kilkakrotnie ukazywane w literaturze regionalnej. Owe zapisy historyczne są niewystarczające jeśli chodzi o powstanie i rozwój działalności kulturalno-oświatowej. Wprawdzie znajdziemy wiele informacji w tym zakresie, ale są one niepełne i rozproszone.

Niniejsza praca jest próbą monograficznego ujęcia całokształtu działań oświatowych w Łukowie w okresie międzywojennym. Zasadniczym jej celem jest odtworzenie korzeni łukowskiego szkolnictwa i bibliotek oraz ich roli w kształtowaniu powojennego społeczeństwa. Praca ta stanowi także próbę oceny postawy ludności wobec działań rusyfikacyjnych i utraty wolności.

Układ treści ma charakter problemowy. Przy omawianiu poszczególnych zagadnień autorka zastosowała kryterium chronologiczne. Ponieważ ogół działań edukacyjnych nie może być omawiany w oderwaniu od historii miasta. W pierwszym rozdziale czytelnik zapoznawany jest ze skróconymi dziejami łukowa od chwili jego powstania do odzyskania niepodległości. Informacje o szkolnictwie przedstawione w drugim rozdziale wykraczają poza ramy czasowe określone w tytule. Autorka sięgnęła do czasów odległych, aby przybliżyć czytelnikowi tradycje i postęp w rozwoju oświaty. Podobna sytuacja ma miejsce także w trzecim rozdziale, który traktuje o powstaniu i działalności bibliotek w Łukowie.

Całość informacji została oparta na dostępnej autorce bazie źródłowej, istniejącej literaturze przedmiotu, zwłaszcza regionalnych monografiach, wydawnictwach jubileuszowych, jednodniówkach oraz licznych artykułach w prasie powiatu łukowskiego.

Autorka składa podziękowania wszystkim za pomoc w dotarciu do wiadomości i udostępnianie materiałów źródłowych, zwłaszcza pracownikom Miejskiej Biblioteki Publicznej w Łukowie.
Rozdział I

Dzieje miasta łukowa

1. Początki miasta do upadku Rzeczypospolitej
Miasto Łuków leży w północnej części województwa lubelskiego i jest siedzibą powiatu. Pod względem geograficznym obszar powiatu łukowskiego położony jest na Wysoczyźnie Siedlecko - Łukowskiej, wchodzącej w skład Niziny Mazowiecko - Podlaskiej, zaś historycznie zalicza się do południowego skraju subregionu Podlasia Swoja nazwę swoją Łuków zawdzięcza prawdopodobnie położeniu topograficznemu. Trzonem jej jest „ług” lub „łęk” w znaczeniu: teren nizinny, bagnisty, do którego dołączony został później przyrostek -ów. Część badaczy nazwę tę wywodzi od słowa „łuk” - broni używanej w dawnych czasach.

Najstarsze dzieje miasta nie są dokładnie i wszechstronnie wyjaśnione ze względu na niedostateczną ilość przekazów źródłowych. Obecnie przypuszcza się, że został on założony w celach militarnych w drugiej połowie XII lub na początku XIII wieku, przez któregoś z książąt piastowskich. Na podstawie dawnych kronik i dokumentów można stwierdzić, że w Łuków istniał już w 1233 roku i był siedzibą kasztelanii, dlatego rok ten przyjmuje się za datę jego założenia.

Łuków był najdalej na wschód wysuniętym grodem polskim dlatego miał za zadanie bronić Polaków przed atakami wojowniczych sąsiadów - Jadźwingów, Litwinów i Prusów. Częste napady i zniszczenia utrudniały rozwój Łukowa i jego okolic. Już w roku 1241 i 1244 r. teren Ziemi Łukowskiej uległ najazdowi Tatarów. W celu zabezpieczenia wschodnich granic Polski Bolesław Wstydliwy sprowadził do Łukowa między 1250 a 1257 rokiem zakon templariuszy i poczynił starania o utworzenie biskupstwa łukowskiego. Plany te zniweczyli jednak Krzyżacy. W okolicach Łukowa odbyło się wiele bitew. Zwycięskie boje stoczyli z Jaćwingami Bolesław Wstydliwy w 1264 r. oraz Leszek Czarny w 1278 r. Sukcesy te jednak nie zdołały powstrzymać odwetowych wypraw, grabieży i zniszczeń, które doprowadziły do ruiny gospodarczej oraz wyludnienia miasta.

Zmiany na lepsze w życiu Łukowa zaczęły się w 1369 r., kiedy to Kazimierz Wielki nadał mu prawa wolnego miasta, a jego mieszkańców obdarował gruntami. Do dalszego wzrostu gospodarczego znaczenia miasta przyczyniły się liczne przymierza i przywileje królewskie. W 1385 r. zawarto unię w Krewie, kładącą kres najazdom Litwinów i Rusinów, a w 1403 r. Władysław Jagiełło nadał miastu prawo magdeburskie, dzięki czemu na przełomie XIV i XV wieku nastąpił duży rozwój osadnictwa wiejskiego na Ziemi Łukowskiej.

Ze względu na swe położenie na szlaku Korony z Litwą Łuków cieszył się życzliwością przejeżdżających władców. W 1505 r. Aleksander Jagiellończyk zezwolił miastu wytyczyć rynek, kazał wznieść na nim ratusz i pobudować wagę, postrzygalnie oraz karmy, z których dochód był przeznaczony na potrzeby miasta. W 1534 r. Zygmunt I Stary przyznał mieszkańcom duże ulgi podatkowe i ustanowił w Łukowie coroczny jarmark, a w 1543 r. nadał przywilej propinacji wódki. Zygmunt August potwierdził przywileje nadane przez poprzednich władców i udzielił miastu nowych. W 1550 r. zezwolił na pobieranie opłat za postój furmanek w czasie jarmarków, a w 1570 r. zmienił termin konkurencyjnego dla Łukowa jarmarku w Parczewie.

W 1696 r. do Łukowa sprowadzony został zakon pijarów, a już pięć lat później założono Kolegium Pijarskie, w którym kształcono synów szlachciców z Łukowa i okolic. W 1732 r. biskup krakowski K. F. Szaniawski wybudował konwikt przeznaczony dla chłopców wywodzących się z jego rodziny. W 1775 roku Łuków został podniesiony do rangi kasztelanii, jednak korzystną passę przerwały rozbiory państwa polskiego.

2. Łuków podczas zaborów i walki o niepodległość
W wyniku III rozbioru Rzeczpospolitej Łuków znalazł się w granicach zaboru austriackiego. Odebrane mu zostały wówczas wszystkie dotychczasowe przywileje, a ludność obłożono licznymi świadczeniami i dodatkowymi podatkami. W 1807 r. miasto weszło w skład utworzonego przez Napoleona Księstwa Warszawskiego, a potem na mocy traktatu wiedeńskiego, Łuków jako miasto obwodowe województwa podlaskiego, znalazł się w granicach Królestwa Polskiego.

W latach czterdziestych XIX wieku stał się on ważnym ośrodkiem myśli politycznej oraz patriotycznej postawy społeczeństwa. Łukowianie brali czynny udział w powstaniu listopadowym. 14 lutego 1831 r. pod dowództwem gen. Józefa Dwernickiego walczyli w zwycięskiej bitwie pod Stoczkiem Łukowskim.

Miasto stało się również się miejscem działalności konspiracyjnej skierowanej przeciwko carowi. Działał tu Związek Patriotyczny zorganizowany przez młodzież łukowsko-warszawską w 1838 i 39 r. Duszą tej organizacji był Karol Levittoux - wychowanek gimnazjum łukowskiego. W 1841 r. wykryto spisek i aresztowano ponad 200 osób, z których 14 osadzono w Cytadeli Warszawskiej, gdzie K. Levittoux poniósł męczeńską śmierć. Negatywnym dla ludności polskiej skutkiem tych wydarzeń było pozbawienie Łukowa szkoły średniej, którą w 1844 roku przeniesiono do Siedlec.

3. Łuków w dwudziestoleciu międzywojennym

Po odzyskaniu niepodległości Łuków wszedł w skład woj. lubelskiego, jako siedziba nowo utworzonego powiatu. Podstawą tego podziału była „Ustawa Tymczasowa” z sierpnia 1919 r., która powoływała województwa, a wśród nich lubelskie złożone z 18-stu powiatów. W skład powiatu wchodziły trzy gminy miejskie: Kock, Łuków, Stoczek Łukowski, 17 wiejskich i 327 sołectwa. Zajmował on obszar o łącznej powierzchni 1 762 km2 i zamieszkiwany był przez 129 083 osoby.

Społeczeństwo miasta pod względem narodowościowym dzieliło się na dwie podstawowe grupy: Polaków i Żydów. Przy czym w początkach XX wieku większą część mieszkańców stanowiła ludność żydowska obejmująca ponad 64% wszystkich Łukowian. Taki stan utrzymywał się do 1920 r., kiedy powoli zaczęła wzrastać liczba ludności polskiej, przekraczając 50% ogółu mieszkańców. Można to prześledzić na podstawie poniżej umieszczonego ustawienia.
Tabela nr 1

Zaludnienie Łukowa w latach 1910 - 1921.

Narodowość

Liczba mieszkańców w roku





1910 r. %

1912 r. %

1920 r. %

1921 r. %

Polska

3607 29,1%

3752 29,4%

8323 52,5%

6332 50,3%

Żydowska

7985 64,4%

8173 63,9%

7418 46,8%

6238 49,6%

Mniejszości

narodowe

789 6,3%

825 6,6%

101 0,6%

______

ogółem

12381

12777

15842

12571


Źródło: R. Orłowski, R. J. Szaflik, Dzieje miasta Łukowa, Lublin 1962, s. 122; J. S. Majewski, Łuków miasto powiatowe w województwie lubelskim. Monografia, Łuków 1930, s. 57.
Oprócz Polaków i Żydów mieszkały w Łukowie także mniejszości słowiańskie tj. Białorusini, Ukraińcy, Rosjanie oraz mniejszość niemiecka.. Stanowiły one jednak niewielki procent ogółu ludności.

Ziemia Łukowska podobnie jak całe woj. lubelskie była zaliczana do grupy upośledzonej w sferze gospodarczej. Decydowało o tym wiele czynników, a przede wszystkim dominacja gospodarki rolnej. Z rolnictwa żyło tu ponad 80% mieszańców, zaś z przemysłu utrzymywało się zaledwie 13,9%. W większości były to gospodarstwa o niewielkiej powierzchni (poniżej 5 ha) i zaledwie średniej wydajności z hektara, w dodatku często zadłużone.

Do wybuchu II wojny światowej nie zmienił się handlowo - rolniczy charakter Łukowa, co nie znaczy, że miasto się nie rozwijało. Było wręcz przeciwnie. Wzrosła liczba rzemieślników i drobnych zakładów przemysłowych. Świadczy o tym fakt, że w latach 30 zarejestrowało nową działalność gospodarczą 43 rzemieślników i firm przemysłowo - handlowych. Wśród nich była młockarnia motorowa, młyn motorowy, jadłodajnia, herbaciarnia, owocarnia i inne. Ludność miasta zaczęła ponadto dbać o jego wygląd zewnętrzny, szczególnie w 1933 r., kiedy to mieszkańcy Łukowa przygotowywali się do obchodów 700-lecia grodu.
Rozdział II
Oświata łukowska
1. Powstanie i rozwój szkolnictwa łukowskiego w okresie Oświecenia
Oświata od najdawniejszych czasów pełniła ważną funkcję w państwie. Jej poziom decydował o rozwoju społecznym, gospodarczym, naukowym i kulturowym ludności, miał także wpływ na dzieje poszczególnych państw. Często rządzący wykorzystywali edukację do realizacji rożnych celów, czego przykładem może być proces rusyfikacji, czy germanizacji Polaków.

Powstanie szkolnictwa łukowskiego wiąże się z działalnością zakonu pijarów, których wkład w nauczanie i wychowanie młodzieży był znany w całej Rzeczypospolitej. Szlachta łukowska w końcu XVII w. rozpoczęła starania o do sprowadzenie ich do miasta.

W 1695 r. na Trybunale Piotrkowskim delegaci łukowscy prowadzili pertraktacje z pijarami w celu osiedlenia ich w Łukowie. Tę kwestię poruszali także posłowie łukowscy na sejmie walnym w Warszawie. Szczególnie w działania te zaangażował się sędzia Ziemi Łukowskiej Jan Dominik Jezierski, który na sejmie lubelskim w 1696 r. wystarał się o zgodę na sprowadzenie do Łukowa i osiedlenie pijarów.

W następnym roku łukowianie zarówno ziemianie, jak i mieszczanie rozpoczęli wykupywanie gruntów, zbieranie środków i budowę drewnianego kościoła, klasztoru oraz budynku szkolnego. Dość duże fundusze na ten cel przekazali sędzia J. D. Jezierski, chorąży Ziemi Łukowskiej Stanisław Rozwadowski, pisarz Adam Szaniawski i Krzysztof Jezierski. Dzięki ich działalności w 1701 r. zostały zakończone prace budowlane gmachów klasztornych, w których otwarto pierwszą w Łukowie 4-klasową placówkę oświatową dla szlachty.

Budowa kościoła została ukończona dopiero w 1712 r. Z powodu uszkodzeń, jakich dokonały pożary w 1725 i 1733 r. podjęto starania o wzniesienie w miejsce drewnianych - trwalszych gmachów murowanych. Jednak ich budowa trwała bardzo długo ze względów finansowych. W owym czasie w Łukowie wykańczany był również kościół i klasztor bernardynów, w związku z tym społeczeństwu trudno było pokryć koszty tych obu inwestycji. Kościół pijarski pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego został ukończony dopiero w 1762 r., a pomieszczenia zgromadzenia i szkoły ostatecznie wykończono w 1818 r.

Początkowy okres działalności szkoły pijarów nie jest znany. Można przypuszczać, że jej program nauczania nie odbiegał od innych szkół w Rzeczypospolitej i obejmował naukę literatury, języka łacińskiego oraz przygotowywał do życia publicznego w imię ideałów wolności szlacheckiej. W 1732 r. do nauczania została wprowadzona filozofia, na co decydujący wpływ miał biskup Konstanty Felicjan Szaniawski.

W 1840 r. władze rosyjskie zakończyły budowę nowego gmachu dla Szkoły Elementarnej. Był to budynek drewniany na podmurowaniu, z dachem krytym gontami, w którym były dwie oddzielne sale dla dziewcząt i chłopców, które mogły pomieścić po 50 uczniów oraz mieszkanie dla nauczyciela.

W lepszej kondycji było Wojewódzkie Gimnazjum Rządowe powołane w miejsce dawnej departamentówki, dla której w 1818 r. wzniesiono nowy budynek szkolny. Dzięki wsparciu materialnemu łukowian i sprawnemu zarządzaniu rektora Jana Nepomucena Trzaski placówka ta rozwijała się, zwiększając swą liczbę na początku lat trzydziestych XIX w. do 342 uczniów i 16 nauczycieli.
2. Szkolnictwo łukowskie w okresie walki o niepodległość
W pierwszych latach po upadku powstania listopadowego w gimnazjum rozwinęła się działalność patriotyczna. Młodzież czytała zakazane publikacje, kompletowała biblioteczkę konspiracyjną,, wygłaszała referaty, organizowała potajemne spotkania. Jeden z uczniów Piotr Benedyktowicz w 1834 r. za posiadanie tekstów patriotycznych i wierszy antycarskich został ukarany rózgami. W 1839 r. szkoła stała się miejscem spisku młodzieży przeciwko rządom carskim, który zakończył się zdradą i aresztowaniami m. in. absolwenta Karola Levittoux. W wyniku tego Łuków został pozbawiony szkoły kształcącej na poziomie średnim, którą zrusyfikowano i przeniesiono do Siedlec w 1844 r.

Okres rewolucji 1905 r. to dla mieszkańców Łukowa czas rewolucyjnych zmagań o ulgi w polityce rosyjskiego zaborcy, a przede wszystkim o język polski w szkolnictwie. W lutym 1905 r. Stanisław Lewicki (właściciel wsi Ławki) zorganizował wiec w gmachu Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie domagając się wprowadzenia języka polskiego w szkole i urzędzie. Uczniowie łukowscy wsparli jego akcję przeprowadzając strajk szkolny. Owocem tych zmagań było utworzenie w dniu 23 sierpnia 1905 r. szkoły średniej.

3. Szkolnictwo powszechne w okresie międzywojennym
W pierwszych latach po odzyskaniu przez Polskę niepodległości szybko wzrastała liczba szkół powszechnych w powiecie łukowskim. W roku szkolnym 1924/25 funkcjonowało ich aż 151. W 91% były to szkoły jedno- i dwuklasowe, które reprezentowały niski poziom nauczania ze względu na brak odpowiedniej kadry nauczycielskiej. Szkół 7-klasowych było tylko 1,5 %, w tym trzy z nich znajdowały się w Łukowie. W związku rozdrobnieniem szkół najniższego szczebla władze dążyły do łączenia szkół w większe i wyżej zorganizowane czyli do ich tzw. komasacji.

Najstarsza placówką oświatową w mieście była Szkoła Powszechna nr 1, która wywodzi się od utworzonej w 1818 r. Szkoły Elementarnej. W czasie lat wojennych (1914-18) jej działalność została wznowiona przez Komitet Obywatelski, który na stanowisko kierownika powołał Stanisława Kruczka-Wirskiego, dotychczasowego nauczyciela w Starej Róży.

Mimo wielu starań władz, rodziców i innych społeczników łukowskich szkolnictwo powszechne przeżywało różnego rodzaju trudności: lokalowe, kadrowe, materialne, które niekorzystnie odbijały się na poziomie nauczania. Jednak przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego można odnotować stopniowy rozwój oświaty i próby racjonalizacji sieci szkół nie tylko w mieście, jak i w całym powiecie.

4. Rozwój szkół średnich do 1939 roku
Szkolnictwo średnie Łukowa ma długa i piękna tradycję, ponieważ wywodzi się ze szkoły założonej w mieście przez zakon pijarów. W późniejszych czasach również przeżywało trudne sytuacje, które doprowadziły do likwidacji tego szkolnictwa. Dlatego okres I wojny światowej i dwudziestolecia międzywojennego to próby wznawiania oświaty na poziomie średnim.

Najstarszą i początkowo prywatną szkołą średnią w Łukowie była Czteroklasowa Pensja Żeńska, która działała już w końcu XIX w. Jej ostatnia właścicielka (do 1923 r.) Zofia Karyszkowska podniosła ją do rangi szkoły 5-klasowej. Ponadto włożyła wielu trudu i własnych nakładów finansowych żeby utrzymać jej działalność. Po śmierci mecenatki w 1924 r. szkołę nabył Wydział Powiatowy, a następnie odstąpił Związkowi Zawodowemu Nauczycieli Szkół Średnich w Łukowie jako Sześcioklasowe Gimnazjum Żeńskie. Przejściowo stanowisko dyrektora sprawował tam Stefan Majewski, później zaś Kazimierz Stefan Białecki, który rozszerzył zakres nauki do klas 8.

Pierwszy w dziejach szkoły egzamin dojrzałości odbył się w 1927 r., który pozytywnie zdało go 7 uczennic. W roku szkolnym 1930/31 do gimnazjum uczęszczało już 100 dziewcząt, co świadczyło o szybkim rozwoju szkoły.

Na terenie tej placówki oświatowej działały: Młody Czerwony Krzyż, Towarzystwo Przyjaciół Zwierząt, sekcja sportowa, odczytowa oraz oszczędnościowa i sklepik szkolny. Swoje zainteresowania dziewczęta mogły rozwijać uczęszczając na różne zajęcia dodatkowe np. koło polonistyczne, historyczne, Miłośniczek Filologii, Ligi Obrony Przeciw Powietrznej.

Materialnie i wychowawczo wspierała szkołę Komisja Rodzicielska. Ośmioklasowe Gimnazjum Żeńskie mieściło się w drewnianym parterowym budynku przy ulicy Ogrodowej, dokąd zostało przeniesione z ulicy Stodolnej w 1923 r.

5. Przedszkola i oświata pozaszkolna w Łukowie

Na terenie miasta oprócz szkół powszechnych i średnich funkcję opiekuńczo – oświatową pełniły przedszkola. Na terenie miasta działało trzy takie placówki.

Najstarsze w Łukowie przedszkole zwane potocznie „Ochronką”. Zostało założone i utrzymywane w 1907 r. przez dawne Koło Ziemianek, a później prowadzone przez Siostry Miłosierdzia. Od początku swojego istnienia mieściło się przy ulicy Stodolnej. W ciągu pierwszych 10 lat istnienia (1907-11) przewinęło się przez tę placówkę aż 1118 dzieci, które znalazły tu opiekę, zabawę i pierwszą naukę. Przedszkole bowiem prowadziło tanie, a w niektórych przypadkach bezpłatne wyżywienie.

Na początku lat 30 opiekowało się ono grupą 40 dzieci z rodzin borykających się z trudnościami materialnymi. Siostry prowadziły także schronisko św. Michała przeznaczone dla 45 osobowej grupy sierot- dziewczynek oraz szwalnię dla dziewcząt starszych. Obje placówki utrzymywały się głównie z datków różnych organizacji i osób prywatnych.

Trzecią i najmłodsza placówką tego rodzaju było Przedszkole Łukowskiej Sekcji Opieki dla dzieci zaniedbanych przy Towarzystwie Dobroczynności. Zajmowało ono wynajęty lokal przy ulicy Świderskiej, a jego otwarcie nastąpiło 24 września 1929 r.

Duży wkład w założenie i utrzymanie tej instytucji włożył Kazimierz Białecki – przewodniczący Łukowskiej Sekcji Opieki. Z przedszkola korzystało 20 dzieci, które otrzymywały darmowy posiłek a w okresach świątecznych paczki z odzieżą, obuwiem i słodyczami.

W okresie międzywojennym w Łukowie należało prowadzić działalność edukacyjną nie tylko wśród dzieci i młodzieży, lecz także wśród dorosłych, którzy często nie umieli czytać i pisać. Środkiem zabezpieczającym ludność przed wtórnym analfabetyzmem była oświata pozaszkolna. Pełniła ona funkcję uzupełniającą wobec ustawowego szkolnictwa oraz wpływała na wzrost poziomu życia w mieście.

Na terenie Łukowa do 1927 r. nie istniała żadna szkoła dająca możliwość zdobycia zawodu. Dopiero 1 marca tegoż roku dzięki staraniom Koła Okręgowego Macierzy Szkolnej powstała Szkoła Dokształcająca Zawodowo, do której przyjęto 60 uczniów. Placówka ta miała za zadanie przygotowywać słuchaczy do zawodów rzemieślniczych, przemysłowych i handlowych. Zajęcia odbywały się 4 razy w tygodniu po 3 godziny przez okres 3 lat. Korzystała ona z budynku Szkoły Powszechnej im. ks. S. Konarskiego. Pierwszym jej kierownikiem był Maksymilian Madej, a zajęcia prowadziło 7 nauczycieli.

Przygotowanie zawodowe na znacznie niższym poziomie można było uzyskać na różnego rodzaju kursach wieczorowych organizowanych przez łukowskie towarzystwa i Powiatową Komisję Oświaty Pozaszkolnej. W 1926 r. został zorganizowany i przeprowadzony pod patronatem Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego sześciomiesięczny kurs handlowy. Do pracy w bibliotekach przygotowały kursy bibliotekarskie np. w listopadzie 1939 r. odbyły się wykłady z zakresu wypożyczalni i czytelni. Po ich ukończeniu 42 słuchaczy otrzymało komplety bibliotek ruchomych i rozpoczęło swoją działalność w powiecie.

Inną dość popularną formą działalności społeczno-oświatowej wśród mieszkańców Łukowa było organizowanie tzw. Uniwersytetów Niedzielnych oraz spontanicznych odczytów. Inspiratorami tego działania byli zwykle nauczyciele lub działacze towarzystw kulturalnych, którzy wygłaszali referaty i wykłady o różnej tematyce w zależności od obchodzonych w danym roku rocznic.

Podsumowując należy stwierdzić, że okres dwudziestu lat między wojnami był trudny dla rozwoju nie tylko oświaty, ale również innych dziedzin życia. Polacy po 123 latach niewoli musieli nauczyć się kierować swoim państwem, wykształcić społeczeństwo, aby mogło się rozwijać. W ówczesnych warunkach wiele miast musiało tworzyć nowe placówki, odbudowywać i reorganizować dawne. Łukowianie rozumieli te potrzeby i w miarę możliwości starali się im sprostać. Ich działalności współcześni mieszkańcy miasta zawdzięczają istnienie szkolnictwa i tradycji z nim związanych.
Rozdział III
Biblioteki i czytelnictwo w Łukowie


  1. Powstanie i rozwój bibliotek łukowskich w XIX wieku


Omawiając historię łukowskiej biblioteki należy cofnąć się do XVIII wieku, kiedy funkcjonowało w mieście Kolegium Pijarskie, które posiadało pierwsze zbiory podręczników i książek dla młodzieży. Zakonnicy dążyli do rozbudowy księgozbioru pozyskując nowe pozycje wydawnicze. Rozwój ten został spowolniony po upadku państwa polskiego i zmianach wprowadzonych przez zaborcę w dziedzinie oświaty i czytelnictwa.

W drugiej połowie XIX wieku rozwijały się biblioteki prywatne. Do nich należała największa bibliofilia sędziego Antoniego Dąbrowskiego, która liczyła przeszło 2 000 woluminów. Przy księgarniach działały wypożyczalnie książek Marii Kwiatkowskiej i Janiny Suligowskiej – zwane czytelniami. Wzrósł także księgozbiór różnych towarzystw, a zwłaszcza Stowarzyszenia Kulturalno – Oświatowego „Ogniwo”, zawierającego przeważnie literaturę piękną z niewielką ilością dzieł fachowych.

2. Powiatowa i Miejska Biblioteka w dwudziestoleciu międzywojennym
Pierwszą inicjatywą utworzenia biblioteki miejskiej w celu „zgromadzenia wszystkich księgozbiorów rozrzuconych po całym powiecie” była działalność łukowskiej inteligencji, która zwróciła się o to z petycją do władz rosyjskich. Pomimo tego, że zaborca nie wyraził zgody na tę propozycję łukowianie nie poddawali się.

W 1907 r. Polska Macierz Szkolna zorganizowała pierwszą bezpłatną bibliotekę przy kursach dla dorosłych analfabetów, która liczyła 200 tomów ofiarowanych przez Teodozjusza Nowińskiego, magistra farmacji i miejscowego właściciela apteki. Jego żona Cecylia zaangażowała się w społeczną działalność rozpowszechniania czytelnictwa oraz wypożyczania książek. W latach 1908-17 biblioteka mieściła się w prywatnym mieszaniu Państwa Nowińskich na ulicy dr B. Chącińskiego (współcześnie ks. S. Wyszyńskiego) w osobno wydzielonym pokoju. Księgozbiór biblioteczny był uzupełniany pozycjami zbieranymi wśród mieszkańców Łukowa i okolicznych wsi oraz nowymi egzemplarzami zakupionymi za pieniądze zdobyte ze składek członkowskich. Najliczniej reprezentowany był dział książek młodzieżowych i rolniczych.

Rok 1908 przyjmowany jest jako data powstania Miejskiej Biblioteki Publicznej w Łukowie. Wtedy z inicjatywy Kazimiery Klimeckiej i dzięki zaangażowaniu łukowian została utworzona półjawna (bez ciągle odraczanej legalizacji) biblioteka. Gromadziła ona egzemplarze darowane i książki zakupione ze składek zebranych wśród mieszkańców okolicy.

Zbiory biblioteczne tej placówki znacznie powiększyły się po zakupie na licytacji w październiku 1908 r. księgozbioru sędziego Antoniego Dąbrowskiego. Wyłączono z niego niewielką grupę książek rodzinnych, cennych dla spadkobierców. Biblioteka zyskała wówczas imię właściciela, który jeszcze za życia nosił się z zamiarem przekazania swoich książek społeczności łukowskiej. Zakupiony księgozbiór został dokładnie zinwentaryzowany. W styczniu 1909 r. Włodzimierz Sikorski sporządził według kryterium dziesiętnego katalog rzeczowy zbiorów, zaś Stanisław Malinowski katalog druków zakazanych przez cenzurę carską, które po kryjomu udostępniano czytelnikom.

3. Działalność małych bibliotek w Łukowie

Na początku XX wieku w Łukowie oprócz Miejskiej Biblioteki działało kilka mniejszych. Według spisu przeprowadzonego 1935 r. przez władze miejskie oficjalnie funkcjonowały cztery biblioteki.
Tabela nr 2

Wykaz bibliotek w mieście Luków w 1935 r.



Miejsce

Liczba mieszkań-ców

Właściciel biblioteki

Ilość

tomów

Liczba czyt.

Ilość ks. na1 czyt.

Ilość wypoży-czeń

Łuków

14 250

Policja

859

62

13,8

593

Łuków

14 250

T. Lud. Żyd.

3 500

175

20

6 200

Łuków

14 250

Parafia

894

259

3,4

6 610

Łuków

14 250

ZNP

1 450

197

7,3

2 364



Źródło: Jan. Kozieł, Katastrofalny stan czytelnictwa w powiecie łukowskim, „Podlasie”, nr 68, 1937, s. 5-7.

Dość dobrze zorganizowaną placówką była Żydowska Biblioteka Ludowa, która uruchomiona została w 1918 r. Mieściła się w budynku przy ulicy J. Piłsudskiego 35 i posiadała jeden z większych zbiorów. Czytelnik miał tu do dyspozycji 2 786 woluminów, w tym 1 296 było w języku polskim, 1286 w żydowskim i 200 w hebrajskim. Mogły z niej korzystać nie tylko osoby pochodzenia żydowskiego, ale także Polacy.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego powstawały i działy mniejsze lub większe biblioteki szkolne. Wśród nich swoją działalność prowadziła biblioteka Szkoły Powszechnej nr 2, w której kierownik J. Mnich zorganizował szczególną akcję polegającą wpłacie 1 złoty przy odbiorze świadectw. Otrzymany w ten sposób dochód został przeznaczony na zakup nowych książek. Rodzice również zobowiązali się do wpłaty dowolnej zapomogi na ten cel.

W mieście działało jeszcze kilkanaście małych bibliotek, do których należała Biblioteka Funkcjonariuszy Policji Państwowej Powiatu Łukowskiego, założoną w 1924 r., księgozbiory przy kościołach pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego i Podwyższenia Krzyża, gdzie prowadzono również szereg akt ludności miasta i gminy. Również różne grupy zawodowe odczuwały potrzebę gromadzenia literatury fachowej i dlatego otwierały podręczne biblioteki np. lekarze, nauczyciele.

Podsumowując całość przekazanych informacji o bibliotekach należy stwierdzić, że pełniły one wyjątkową rolę w społeczeństwie. Przyczyniły się do wspomagania Edukacji, rozwijania zainteresowań, poznania dziejów i kultury własnego kraju. W wielu przypadkach ukrywały polskie zabytki piśmiennicze i przyczyniły się do ich ocalenia podczas zawieruchy wojennej.

Zakończenie
We współczesnym świecie, w dobie komputeryzacji wszystkich dziedzin życia książka postrzegana jest często jako przedmiot bezużyteczny i niepotrzebny. Jednak to ona pełni funkcję pierwszego elementarz dla najmłodszych, w niej zapisane są dzieje naszego narodu, a nauka czytania oraz pisania jest podstawową umiejętnością każdego człowieka. To właśnie książka i inne dokumenty piśmiennicze są naszym dziedzictwem narodowym, dlatego należy je chronić, ale także rozpowszechniać szerokim gronom czytelników. Funkcję taką pełni dobrze zorganizowana biblioteka, która we współpracy ze szkołą kształtuje system wartości młodego człowieka.

Odtwarzanie przeszłości różnych dziedzin życia narodu jest bardzo ważnym elementem wychowawczym. Pozwala bowiem na ocalenie od zapomnienia poświęcenia Polaków nie tylko w walce zbrojnej, ale także w boju o polską szkołę i książkę. Na tych doświadczeniach młodzi ludzie mogą oprzeć swój system wartości.

Łuków ma długą i piękną tradycję, której poznanie może być sposobem spędzenia wolnego czasu i uczestnictwa w regionalnej lekcji patriotyzmu. Interesujące są zwłaszcza dzieje łukowskich szkół powszechnych i średnich, działalności ówczesnych pedagogów i młodzieży, która często stawała w obronie polskości. Te zagadnienia zostały w mniejszym lub większym stopniu ujęte w niniejszej pracy dyplomowej. Niektóre z nich można jeszcze bardziej rozbudować i poddać szczegółowym badaniom.

Autorka dążyła do zebrania jak największej liczby informacji o działalność oświatowej i bibliotecznej w jednym miejscu. Chciała zwrócić uwagę czytelnika na warunki dawnego kształcenia i możliwości rozwoju. Chciała też skłonić do refleksji zwłaszcza młodych, że bez komputera, Internetu można przyjemnie spędzić czas właśnie z książką lub zaangażować się w działalność w wybranych organizacjach na rzecz innych.

Czy autorce się to udało? Czytelnik może ocenić po zapoznaniu się z niniejszą pracą.

Bibliografia
I. Źródła

  1. Zespoły archiwalne.

Archiwum główne akt dawnych w warszawie (agadw)

- Kopia aktu erekcyjnego Konwiktu Szaniawskich z 1730 r., s. 39, sygn.. 1/253/0/26;

- Wypis z ksiąg grodzkich łukowskich z 9 III 1803 r., s. 9 - 38.;

- Akta tyczące się Konwiktu Szaniawskich w Łukowie w (1821-43), województwie podlaskim, sygn. 1/253/0/27;

- Wydatki na urządzenie i utrzymanie szkół lubelskich 1809-1817, k. 185, s. 2, 6, sygn.1/253/0/8.

Archiwum państwowe w Siedlcach - ekspozytura w Łukowie (APS - EŁ)

- Wykaz ulic miasta Łukowa, Archiwum Państwowe w Siedlcach - Ekspozytura w Łukowie, Plany zabudowy miasta za 1946 r., sygn. 293.

- Plany zabudowy miasta Łukowa.

Zbiory szkół łukowskich

Kronika Szkoły Powszechnej nr 1;

Kronika Szkoły Podstawowej nr 2 w Łukowie;

Kronika Szkoły Powszechnej nr 4 w Łukowie.
2. Źródła drukowane:
Drugi powszechny spis ludności z dn. 9 XII 1931 r., Lubelszczyzna, „Statystyka Polska”, seria C, Warszawa 1938;

Jezierski Franciszek Salezy , oprac. Z. Skwarczyński, Wybór pism, Warszawa 1952, s. 94.
II. literatura
1. Opracowanie monograficzne:
Grafik Ryszard, Dzieje maturzystów Gimnazjum i Liceum im. T. Kościuszki w Łukowie, rocznik 37, Łuków 1993;

Grafik Ryszard, Harcerstwo łukowskie w latach 1912 - 1942, Łuków 1991;

Historia parafii Podwyższenia Świętego Krzyża (maszynopis w zbiorach Jana Dębskiego);

Kondradzki Jan, Lencewicz Stanisław, Geografia fizyczna Polski, Warszawa 1959;

Łuków i okolice w XIX i XX wieku, Warszawa 1989;

Łuków i Ziemia Łukowska. Kalendarium 1233-1994, zebrał i oprac. Z. Wolski, Łuków 1996;

Szczęśniak Henryk, Szcześniak Waldemar, Zarys dziejów ZNP w Łukowskiem 1905-2005, Łuków 2007;

Szczęśniak Henryk, Łuków i okolice. Informator turystyczny, Siedlce - Lublin 1983;

Z przeszłości Ziemi Łukowskiej. Materiały z sesji naukowej poświęconej przeszłości miasta Łukowa i Ziemi Łukowskiej, odbytej w dniu 28 IX 1958 r., Lublin 1959.


  1. Artykuły:


Betnarski Jacek, Księża pijarzy w Łukowie, „Gazeta Łukowska”, 1924, nr 6, s. 13 -14;

Biblioteka „Ogniwa”, „Gazeta Łukowski”, 1930, nr 4, s. 6;

Biuro pośrednictwa pracy, „Gazeta Łukowska”, 1926, nr 1, s. 17 - 18.

Dane statystyczne z prywatnych zapisów Wandy Wężówny, „Podlasie”, 1937, s. 6;

Kruczek-Wirski Stanisław, Powiatowa Biblioteka Publiczna w Łukowie, „Podlasie”, 1937, nr 75, s. 7;

Karol Levittoux, „Gazeta Łukowska”, 1924, nr 1, s. 1-2;

Kazimiera Klimecka- inicjatorka Biblioteki Publicznej w Łukowie [w:] Biblioteka Pow. i Miejska w Łukowie w okresie 50-lecia, Łuków 1958, s. 9;

Leon Piotr Klimecki -szkic biograficzny, „Zeszyty Łukowskie”, 1987, nr 14, s. 1 – 44;

Kozieł Janusz, Biblioteka Publiczna w Łukowie, „Gazeta Łukowska”, 1924, nr 7, s. 21;

Kurs bibliotekarski w Łukowie, „Podlasie”, nr 108, 1939, s.11;

Karol Levittoux, „Gazeta Łukowska”, 1924, nr 1, s. 1-2;

Łukowianie w nazewnictwie ulic i osiedli miasta Łukowa, „Zeszyty Łukowskie”, 1987, nr 12, 13, cz. I-II;

Łuków i Ziemia Łukowska. Kalendarium 1233-1994, zebrał i oprac. Z. Wolski, Łuków 1996;

Majewski Jan Stanisław, Stan szkolnictwa powszechnego, „Gazeta Łukowska”1925, nr 9, s. 6;

Nadzwyczajny egzamin z zakresie szkoły powszechnej dla eksternistów w wieku pozaszkolnym, „Podlasie’, nr 56, 1936, s 5;

Przyczynek do monografii szkoły średniej w Łukowie, „Gazeta Łukowska”, 1925, nr 9, s.3;

Sprawozdanie z działalności Sekcji Opieki nad dziećmi zaniedbanymi przy Towarzystwie

Z życia organizacji Polskiej Macierzy, „Gazeta Powiatu Łukowskiego”, nr 3, 1928, s.12;

Z życia organizacji dobroczynnych, „Podlasie”, nr 91, 1938, s. 5;
3. strony www

-Szkolna witryna Gimnazjum nr 2 w Łukowie: http://www.gim2lukow.republika.pl/pol_his1.html.

-Szkolna witryna WWW Szkoły Podstawowej nr 1: http://www.sp1.lukow.net.pl.

-Witryna WWW Gimnazjum nr 3 w Łukowie: : http://www.gim3.neostrada.pl.

-Szkolna witryna WWW Liceum Ogólnokształcącego nr 1w Łukowie: http://www.1lo.lukow.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=169&Itemid=43

==




©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna