Problematyka wieku dorastania



Pobieranie 52.5 Kb.
Data08.05.2016
Rozmiar52.5 Kb.




PROBLEMATYKA WIEKU DORASTANIA
R Murawski, Problematyka wieku dorastania, w: Teoretyczne założenia katechezy młodzieżowej, pod. red. R. Murawskiego, Warszawa 1989, s. 10 – 26.
1. TERMINOLOGIA

Na oznaczenie wieku przejściowego między dzieciństwem a dorosłością używa się różnych terminów, nieraz zamiennie, które można w zasadzie sprowadzić do dwóch kategorii pojęć.

Pierwszą kategorię stanowią terminy podkreślające dojrzewanie biologiczne. Należą do nich takie określenia, jak pubertacja lub pubescencja (od łac. pubesco — dojrzewać, mężnieć) lub też ich polskie odpowiedniki pokwitanie i dojrzewanie. Posługują się nimi biologowie oraz inni przedstawiciele nauk przyrodniczych zajmujący się rozwojem biologicznym człowieka, tudzież psychologowie, którzy pozostawali pod silnym wpły­wem nauk biologicznych i reprezentowali biogenetyczną koncepcję wieku dorastania, sprowadzając wszelkie zachodzące w tym okresie przemiany psychiczne do dojrzewania fizjologicznego. Dojrzewanie biologiczne jest bardzo ważnym aspektem procesu rozwojowego, ale nie jedynym. Nie wyczerpuje ono całokształtu rozwoju i nie można nim wyjaśnić wszystkich przemian zachodzących w omawianym przez nas okresie.

Drugą grupę tworzą pojęcia adolescencja i dorastanie. Terminem adolescencja (od łac. adolesco — wyrastam, rosnę) posługują się zwłaszcza psychologowie amerykańscy, podkreślający wpływ czynników społecznych na rozwój jednostki. Reprezentująca ten kierunek E. B. Hurlock określa nim wzrastanie w dziedzinie fizycznej, psychospołecznej oraz stopniowe osiąganie pełnej dorosłości. Autorka równocześnie postuluje, aby terminów adolescencja i pubertacja nie używać zamiennie. Pubertacja, oznaczająca dojrzewanie fizjologiczne, ze względu na to, że występuje na początku adolescencji może być co najwyżej utożsamiana z preadolescencją lub wczesną adolescencja. „Pubertacja jest wczesną fazą adolescencji, a termin ten nie jest jej synonimem, gdyż adolescencja, jak to obecnie uznano, obejmuje wszystkie fazy dojrzewania, a nie tylko fazę dojrzewania fizycznego".

W psychologii polskiej stosuje się najczęściej określenie wiek dorastania. Zwraca się przy tym uwagę na potrzebę rozróżniania używanych nieraz zamiennie pojęć: dojrzewania i dorastania. Według T. Tomaszewskiego dojrzałość jest kategorią biologiczną, dorosłość natomiast, ku której zmierza proces dorastania, kategorią społeczną. Chociaż oba procesy, tj. dojrzewania i dorastania, zazębiają się, przebiegają mniej więcej w tym samym czasie i ściśle ze sobą się łączą, niemniej istnieją między nimi dość znaczne różnice. Proces dojrzewania biologicznego jest szczególnie intensywny na początku tego okresu, a jednos­tka osiągając dojrzałość biologiczną nie staje się przez to dorosłą. Tymczasem proces dorastania trwa zazwyczaj dłużej, a jego przebieg jest uwarunkowany w znacznym stopniu wpływem czynników społeczno-kulturowych i systemem wychowania. Do przyswojenia przez polską literaturę psychologiczną nazwy wiek dorastania przyczyniła się M. Żebrowska przez swą wielokrotnie wydawaną książkę Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. Stwierdza w niej: „Okres od 12 do 18 lat życia nazywamy wiekiem dorastania, obejmując tą nazwą zarówno dojrzewanie biologiczne, jak i ściśle z nim związany rozwój psychiczny i społeczny, który akcentujemy w nazwie dorastanie".

Ze względu na to, że wiek dorastania jest okresem dosyć długim, M. Przetaczcznikowa wyodrębniła w nim etap rozwojowy od 12 do 15 lat i nazwała go średnim wiekiem szkolnym. Za kryteria uzasadniające wyodrębnienie średniego wieku szkolnego jako oddzielnego stadium rozwoju psychicznego przyjęła: skok pokwitaniowy — przyspieszenie ogólnego tempa rozwoju fizycznego w tym okresie i związane z nim zmiany w rozwoju fizjologicznym i fizycznym całego organizmu (dojrzewanie płciowe, przyrost wysokości i masy ciała); zmiany w środowisku wychowawczym — dzieci przechodzą do klasy VI w związku z tym zmieniają się wymagania programowe i zakres przekazywanej wiedzy, zmieniają się też warunki ich życia w szkole i w najbliższym otoczeniu, co wymaga wypracowania nowych form regulacji stosunków jednostki z otoczeniem; zmiany zachodzące w strukturze procesów psychicznych i formach działalności dziecka — doko­nują się intensywne zmiany w dziedzinie rozwoju umysłowego (przejście od myślenia konkretnego i obrazowego do myślenia abstrakcyjnego), uczuciowego (rozwój uczuć wyższych) i społecznego (internalizacja norm społecznych), które rzutują na przekształce­nie się całej osobowości młodego człowieka.

W naszych rozważaniach posługiwać się będziemy zamiennie obu terminami: wiek dorastania i adolescencja, z tą jednak poprawką, iż początkowy okres dorastania obejmujący lata 11/12 do 13/14 nazywać będziemy średnim wiekiem szkolnym lub preadolescencją.
2. CZAS TRWANIA

Trudno z całą dokładnością ustalić czas trwania okresu dorastania. Wbrew wyraża­nym nieraz przekonaniom, że adolescencja stanowi wyraźnie wyodrębniające się stadium rozwoju człowieka, nie ma jednolitych poglądów na temat początku i zakończenia okresu dorastania. Jego granice -jak stwierdza B. Zazzo - „są płynne i niesprecyzowane. Nie jest to wynik zaniedbań lub zbytniej ostrożności psychologów, ale raczej właściwość badanego zjawiska. Początek okresu dorastania można określić przez dojrzewanie, tzn. przez poziom rozwoju biologicznego, jednak koniec ma charakter psychospołeczny i z tego powodu nie odpowiada żadnemu stałemu poziomowi wieku". Z tej też racji wieku dorastania nie można oceniać tylko na podstawie liczby lat. Adolescencja może być krótka względnie długa. Każda z nich posiada inne właściwości psychologiczne, młody człowiek inaczej będzie ją przeżywał. Długość wieku dorastania zależy też od wielu czynników, jak np. od czasu i charakteru pobieranej nauki, od środowiska i przekazywanych przez to środowisko dorastającemu człowiekowi wartości i ról społecznych, przede wszystkim od tego, kiedy środowisko ludzi dorosłych zechce mu przyznać status człowieka dorosłego.

Jakkolwiek dużo łatwiej jest ustalić początek wieku dorastania niż jego koniec, to jednak także i tutaj trudno dokładnie określić wiek rozpoczynający ten etap rozwoju człowieka. Na ogół przyjmuje się, że początek adolescencji wyznaczają zmiany związane z dojrzewaniem biologicznym, ujawniające się w przekształceniach budowy ciała i pojawianiem się oznak dojrzewania płciowego. Stanowisko takie reprezentuje między innymi E. B. Hurlock, która twierdzi, że „adolescencja rozpoczyna się w momencie pojawienia się oznak dojrzewania płciowego". Nasuwa się jednak trudność, co należy przyjąć za biologiczne oznaki dojrzewania płciowego. Są one nieuchwytne. Inną trudność stanowi ustalenie wieku dla pojawienia się owych fizycznych zmian rozwojowych. Wielu autorów przyjmuje w przybliżeniu wiek 12 lat, zakładając, że pojawiają się one u dziewcząt z wyprzedzeniem mniej więcej dwuletnim w stosunku do chłopców. Tymczasem dojrzewanie biologiczne, które zapoczątkowuje okres adolescencji, nie rozpoczyna się w jednakowym czasie u wszystkich jednostek i nie przebiega z tą samą szybkością. Można więc tylko orientacyjnie wskazać na przeciętny wiek rozpoczynający okres dorastania. Zdaniem I. B. Weinera „każda próba wiązania tych fizycznych zmian rozwojowych z określonym wiekiem życia musi zakończyć się niepowodzeniem. Wiek chronologiczny jest najczęściej złym wskaźnikiem wieku biologicznego, zwłaszcza w okresie dorastania, ze względu na bardzo duże różnice charakteryzujące ten okres rozwoju". Podobnie krytycznie wyraża się cytowany autor na temat biologicznego kryterium dojrzałości seksualnej jako kryterium określania początku adolescencji, ponieważ jest ono trudne do zdefiniowania.

Jeszcze bardziej rozbieżne są poglądy dotyczące kryteriów, według których należy oszacować koniec zakończenia procesu dorastania. Na ogół charakteryzuje się w psycho­logii końcową fazę dorastania, równoznaczną z osiągnięciem dorosłości, w kategoriach funkcjonowania społecznego jednostki. E. B. Hurlock wiąże zakończenie okresu dorastania z osiągnięciem dojrzałości prawnej w wieku 21 lat, tzn. kiedy „niezależność od autorytetu dorosłych zostaje prawnie zagwarantowana" (w społeczeństwie amerykańs­kim w wieku 21 lat), i wynikającą z niej odpowiedzialnością za własne postępowanie. Cytowany wyżej I. B. Weiner jest zdania, że zarówno początek adolescencji, jak i jej koniec, można jedynie określić w kategoriach psychologicznych. „Czas trwania adolescen­cji może być określony sensownie jedynie w terminach procesów psychologicznych. (...) Adolescencja rozpoczyna się od wczesnych reakcji psychicznych dziecka na swoje fizyczne zmiany pokwitaniowe i rozciąga się do okresu ukształtowania się poczucia tożsamości. U niektórych osób proces dojrzewania seksualnego może rozpocząć się w pierwszej dekadzie życia; inne osoby mogą nigdy nie osiągnąć trwałego poczucia własnej tożsamości. Jednakże u większości młodych ludzi zdarzenia te występują pomiędzy 11 a 21 rokiem życia

.

3. DORASTANIE WE WSPÓŁCZESNYM SPOŁECZEŃSTWIE

Wspomniane w poprzednim punkcie dwa istotne zjawiska występujące w okresie I. dorastania, tj. proces intensywnego rozwoju fizycznego, prowadzący do osiągnięcia dojrzałości biologicznej, i proces wrastania w społeczeństwo ludzi dorosłych — stanowią nie tylko podstawę do wyodrębnienia dwóch różnych faz czy podokresów, lecz także główne źródło tzw. problematyki wieku dorastania.

Otóż intensywny rozwój fizyczny zachodzący w okresie adolescencji sprawia, że dorastający chłopiec i dziewczyna osiągają stopniowo biologiczną dojrzałość człowieka dorosłego. Pod względem budowy fizycznej przestają oni różnić się od innych osób dorosłych. Fakt ten nie pozostaje bez wpływu na ich sytuację psychospołeczną, bowiem wraz z osiągnięciem dojrzałości biologicznej człowieka dorosłego pragną oni osiągnąć również jego status społeczny. Tymczasem w miarę jak cywilizacja staje się coraz bardziej rozwinięta przesuwa się też moment, kiedy jednostka uznawana jest przez społeczeństwo za dojrzałą. W ten sposób wydłuża się czas między osiągnięciem dojrzałości biologicznej a momentem przyznania jej praw osoby dorosłej przez społeczeństwo. Nie bez słuszności podkreśla się cywilizacyjny twór okresu dorastania. „Bez wątpienia — pisze B . Zazzo — adolescencja nie jest uniwersalna; jest konkretną rzeczywistością, odmienną w różnych środowiskach, a nawet — zdaniem etnografów — nie istnieje w niektórych społeczeńst­wach prymitywnych (...). Adolescencja jako zjawisko ogólne opiera się na przesunięciu w czasie, jakie istnieje między dojrzałością biologiczną i dojrzałością społeczną jednostki. Ta heterochronia rozwoju jest faktem cywilizacyjnym, a długość adolescencji, przedłuże­nie dzieciństwa wzmacnia się przy wzrastającej złożoności struktur społecznych. Długość okresu dorastania jest odmienna w różnych środowiskach (...). A coraz wyraźniejsze przyśpieszenie dojrzewania fizjologicznego we współczesnych społeczeństwach zwiększa jeszcze ten odstęp i wydłuża okres dorastania".

Jeśli wrastanie w życie dorosłych zależy od dłuższej czy krótszej drogi, którą młody człowiek musi przebyć, zanim je osiągnie, to powstaje pytanie: co wpływa na wydłużenie się tej drogi, jakie czynniki powodują przesunięcie w czasie osiągnięcia owej dojrzałości społecznej?.

Przede wszystkim — im bardziej skomplikowana i złożona staje się sytuacja społeczna człowieka dorosłego w jakiejś społeczności, tym więcej czasu potrzeba na przygotowanie i przystosowanie się do niej jednostki.

Na opóźnienie momentu wejścia w społeczeństwo ludzi dorosłych wpływa także przedłużenie życia ludzkiego. Kiedy trzysta lat temu przeciętna życia ludzkiego nie osiągała nawet czterdziestu lat, podczas gdy obecnie w niektórych wysoko cywilizowa nych krajach osiąga wiek siedemdziesięciu lat, nie można było poświęcać 25 lat życia na przygotowanie się do podjęcia zadań i obowiązków człowieka dorosłego.

Czas trwania wieku dorastania zależy także od charakteru i czasu pobieranej nauki. Niewątpliwie wydłużenie czasu nauki szkolnej znacznie przyczyniło się do wydłużenia okresu adolescencji.

Przedłużenie adolescencji jest spowodowane także w dużej mierze sytuacją ekonomiczną współczesnych wysoko uprzemysłowionych społeczeństw. Praca produkcyjna dorastającej młodzieży nie tylko nie jest konieczna dla społeczeństwa, lecz może także stanowić pewną konkurencję nie pożądaną dla dorosłych. Wpływ sytuacji ekonomicznej na wydłużenie adolescencji zauważyć można, porównując z sobą różne typy społeczeństw, np. uprzemysłowione z agrarnym. W tym ostatnim dorastający młody człowiek dużo wcześniej integruje się ze środowiskiem pracy ludzi dorosłych. To samo zjawisko można także zaobserwować, kiedy porównuje się z sobą te same społeczeństwa w różnych okresach rozwoju gospodarczego: w okresie recesji gospodarczej czy też w okresie wysokiej koniunktury, lub też w czasie wojny. W tych ostatnich dwóch przypadkach młody człowiek dużo wcześniej wchodzi w świat ludzi dorosłych.

Skutkiem niewątpliwie pozytywnym czasowego wydłużania się okresu dorastania jest to, że pozwala ono na uzyskanie wyższego poziomu społecznego i zawodowego oraz otwiera na większe możliwości osiągnięć w życiu dorosłym. I dlatego „wrastanie w życie społeczne w takim świecie, jak nasz, z jego szybkimi przemianami w zakresie techniki, stylu życia i myślenia, musi odbywać się w innym trybie niż 50 lat temu". Lecz są także skutki negatywne, wynikające może nie tyle z samego faktu wydłużania się okresu adolescencji, które we współczesnych rozwiniętych społeczeństwach jest niemal koniecz­ne, ile raczej z warunków, w jakich ten proces przebiega. Waśnie one stanowią fenomenologię tzw. kryzysu wieku dorastania.

Przede wszystkim dzięki wydłużaniu się okresu dorastania młody człowiek musi walczyć coraz dłużej i w sposób coraz bardziej skomplikowany, ze względu na bardzo złożone struktury życia społecznego, o przyznanie mu uprawnień przysługujących człowiekowi dorosłemu. Przestał być już dzieckiem, osiągnął dojrzałość biologiczną człowieka dorosłego, a tymczasem pozostaje on jeszcze w dalszym ciągu zależny od dorosłych, przynajmniej w dziedzinie ekonomicznej. Sam bardzo często nie wie, kim on właściwie jest. Mówi się często, że status młodzieży jest nieokreślony, dwuznaczny lub też, że charakterystyczną cechą młodzieży jest w ogóle brak statusu, ponieważ jest ona traktowana jako podległa dorosłym, a równocześnie odróżnia się ją od dzieci. Młody człowiek jest już dorosłym dzięki dojrzałości fizycznej, a nie-dorosłym jeszcze z punktu widzenia prawa i oczekiwań społecznych.

Tę ambiwalentną sytuację dorastającej młodzieży ilustruje bardzo dosadnie A. B. Hollingshead, który adolescencję określił jako źle zdefiniowaną ziemię niczyją. „Adolescencja jest tym okresem w życiu człowieka, kiedy społeczeństwo, do którego przynależy, przestaje go traktować... jak dziecko, ale nie przyznaje mu jeszcze statusu, roli i funkcji człowieka dorosłego". W zależności od sytuacji, w jakiej się znajduje i zadań, jakie mu się stawia, musi on czasem okazywać posłuszeństwo i uległość, czasem inicjatywę i poczucie odpowiedzialności. Nikt właściwie nie wie, jakie są istotne uprawnienia i obowiązki dorastającej młodzieży. Tę nieokreśloność miejsca dorastającej młodzieży we współczesnym społeczeństwie widać także w prawodawstwie i to jakiegokolwiek cywilizo­wanego państwa. Cytowany wyżej A. B. Hollingshead, analizując prawa jednego tylko stanu Ameryki Północnej, odkrył ogromną różnorodność kryteriów określających prawa i obowiązki młodzieży. I tak młodzi nie mogą głosować przed ukończeniem 20 roku życia, lecz mogą podjąć pracę zawodową w wieku 14 lat; nie mogą prowadzić samochodu do 15 roku życia; chłopiec nie może wejść w związek małżeński przed 21 rokiem życia, a po ukończeniu 18 lat potrzebuje zezwolenia rodziców; te same prawa określają wiek dziewczyny zezwalający na zamążpójście odpowiednio na 16 i 18 lat; kodeks karny natomiast przesuwa odpowiedzialność za czyny przestępcze dla chłopców na 17 lat, a dla dziewcząt na 18 lat. Listę przykładów można by mnożyć, odwołując się także do ustawodawstwa polskiego, bez podania oczywiście dostatecznie jasnego wyjaśnienia logicznego czy uzasadnienia psychologicznego dla takiej różnorodności przepisów prawnych w stosunku do młodzieży tego okresu. Owa nieokreśloność i dwuznaczność wieku dorastania występuje we wszystkich dziedzinach życia. Powiększa ją jeszcze fakt istnienia wielu instytucji czy grup społecznych zajmujących się młodzieżą, jak rodzina, Kościół, szkoła, organizacje młodzieżowe itp., które stosują własne metody, realizują własne cele wychowawcze i uwzględniają własne opcje w pracy wychowawczej z młodzie­żą, nieraz zupełnie sobie przeciwstawne.

Brak jasno zdefiniowanego statusu społecznego młodzieży, określającego wyraźnie, czego dorastający młody człowiek może oczekiwać od dorosłych, a dorośli od niego, jest źródłem występującego dość często u młodych ludzi niepokoju, na który oni reagują różnie, w zależności od własnej struktury osobowościowej i warunków środowiskowych, w jakich się znajdują.

„Brak pozycji w społeczeństwie — stwierdza E. B. Hurlock — wpływa niekorzystnie na młodą osobę. Wywołuje to stan chronicznej frustracji, potęguje rozdrażnienie i napięcie emocjonalne. W konsekwencji frustracja powoduje agresję, która może przybierać różne formy; najpowszechniejszymi są: żądania przesadnej niezależności, ogólne lekceważenie dorosłych i powszechnie przyjętych wartości, zarozumiałość, arogancja, lekceważenie autorytetów i stereotypowo wroga postawa wobec rodziców i osób starszych. U jednostek bardziej introwertywnych, agresja może przejawić się w wypaczonym i cynicznym stosunku do życia i ludzi". Cała ta niepewność może być przez młodzież „akceptowana (tylko) dzięki temu, że jest to stan przejściowy i młodzież tak go przeżywa".

Ponieważ status dorastającej młodzieży jest nieokreślony — dawne role zostały odrzucone lub przynajmniej straciły na wartości, a nowe jeszcze przez pewien czas są nieosiągalne — młodzi poszukują własnej roli, oryginalnej, odznaczającej się szczególnym stylem zachowania, pozwalającej na wyraźne odcięcie się od dawnych ról związanych z okresem dzieciństwa. Poszukiwania własnego stylu młodzieżowego, ujawniającego się w sposobie bycia i zachowania, w ubiorze, w języku itp. posiada nie tylko charakter kompensacyjny, ale wyraża także bardzo ważną w tym okresie potrzebę autoafirmacji, pozwala odnaleźć własną tożsamość i umożliwia „bycie sobą".

Jak więc widać, źródłem trudności i niepokojów przeżywanych przez dorastającą młodzież jest nie tyle wiek adolescencji jako taki, ile środowisko społeczne. Współczesna psychologia stwierdza, że dorastający młody człowiek jest najpierw człowiekiem. Napotyka on na swej drodze trudności i problemy, lecz są one nierozerwalnie złączone z każdym wiekiem. Jest on pod tym względem podobny do każdego innego człowieka. Oczywiście środowisko społeczne może je powiększyć i de facto je powiększa wobec nieokreśloności statusu społecznego młodzieży.

Chciałbym na zakończenie zacytować wypowiedź znanego psychologa amerykańskie­go J. E. Horrocksa: „Jeśli otoczenie jest takie, że dorastający może być stopniowo wprowadzany w doświadczenia, do których jest przygotowany i z którymi może sobie poradzić, jeśli pozwala mu się ponosić odpowiedzialność i pełnić dorosłe role wtedy, gdy jest już w stanie przyjąć je na siebie, i jeśli dorośli rzeczywiście akceptują jego potrzeby i zainteresowania, a także, gdy jest to możliwe, zaspokajają te potrzeby, to wówczas dorastający odczuje swoje przejście do okresu dorosłości jako względnie spokojne i nieskomplikowane”.


4. PRZEMIANY ROZWOJOWE

Centralnym wydarzeniem omawianego stadium rozwojowego jest stawanie się dorosłym. Jest to okres, w którym jednostka przestaje być dzieckiem, a nie jest jeszcze dorosłą, „w którym dokonuje się przeobrażenie dziecka w osobę dorosłą". E. B. Hurlock pisze, że „adolescencja jest okresem przejściowym pomiędzy dziecięctwem a. okresem pełnej dojrzałości. Jednostka jest wtedy w pełni dojrzała, kiedy zajmuje w społeczeństwie pozycję osoby dorosłej pod względem fizycznym, społecznym i ekono­micznym. Jednostkę uważa się za młodocianą do momentu, w którym zaczyna normalną działalność osoby dorosłej. W tym okresie przejściowym przechodzi ona od dziecięcych form zachowania się do form zachowania ludzi dorosłych, od dziecięcych postaw do dojrzałych. Musi teraz stać się samodzielna i musi patrzeć na świat własnymi oczyma, bez pomocy rodziców lub nauczycieli, którzy niejako prowadzili ją za rękę w okresie dziecięctwa.

Na tej drodze prowadzącej z dzieciństwa ku dorosłości, na której młody człowiek przeobraża się z dziecka w osobę dorosłą, dokonują się liczne i daleko idące zmiany, które w zasadzie trzech głównych aspektów rozwoju: biologicznego, psychicznego i społecznego. U kresu tej drogi dorastający powinien osiągnąć zdolności, sprawności i możliwości rozwojowe człowieka dorosłego w sferze biologicznej, psychicznej i społecznej. W naszych rozważaniach skoncentrowaliśmy się dotychczas na biologicznym i społecznym aspekcie rozwoju w okresie dorastania, ze względu na to, że między dojrzewaniem biologicznym i społecznym powstaje dość znaczna, uwarunkowana czynnikami społecznymi i kulturowymi, rozpiętość czasowa. Atoli pełny obraz adolescencji nie może pominąć innych przemian rozwojowych, zwłaszcza psychicznych, jakie dokonują się w tym czasie w młodym człowieku. Obejmują one sferę emocjonalno-motywacyjną, sferę poznawczą oraz przekształcenia, jakie zachodzą w obrębie osobowości.

W literaturze psychologicznej spotykamy próby wyodrębnienia typowych dla wieku dorastania przemian rozwojowych wraz z podaniem ich charakterystyki. Z. Babska powołując się na opracowanie tego zagadnienia przez F. Mónksa i H. W. van Baxtela, podaje, że dotyczą one: przywiązania, przyjaźni, seksualności, sfery osiągnięć, niezależności i kształtowania się tożsamości.


Przywiązanie

Charakterystyczną właściwością adolescencji, stanowiącą ważny czynnik zachowania równowagi, jest przywiązanie do osób spoza rodziny, zwłaszcza nawiązywanie kontaktów z rówieśnikami i uleganie ich wpływom. Powoduje to rozluźnienie związków emocjonalnych z rodziną. Przemiany te są źródłem wielu konfliktów. Badania empiryczne ukazują, że nie prowadzą one, choć mogłoby na to wyglądać, do całkowitego negowania lub odrzucania wartości i norm rodzicielskich.


Przyjaźń

Szczególnej wartości, zwłaszcza dla młodzieży rozwiniętej intelektualnie i emocjonalnie, nabierają w omawianym okresie przyjaźnie, które są nawiązywane nie tyle z rówieśnikami, co z osobami o odpowiadającym sobie poziomie rozwoju i zainteresowaniach. Posiadają one kształtujący wpływ na rozwój osobowości, uczą między innymi ról społecznych, regulują zachowania agresywne, kształtują seksualność.


Seksualność

Zaczyna się ona kształtować wraz z pojawieniem się nowych doznań i doświadczeń w początkach okresu dorastania, w tzw. fazie pokwitania. Towarzyszą im przemiany w ujmowaniu siebie jako mężczyzny i kobiety. Głównym terenem uczenia się sposobów radzenia sobie z nową aktywnością są grupy rówieśników i przyjaciół. Wielki wpływ na rozwiązywanie problemów seksualnych mają czynniki społeczno-kulturowe, zwłaszcza propagowane przez nich wzorce.


Sfera osiągnięć

W okresie adolescencji plany osiągnięć ujmowane są w sposób coraz bardziej realistyczny. Młodzież uwzględnia w nich nie tylko własne, coraz bardziej uświadamiane dążenia i cele, ujawniające się zdolności, lecz także zewnętrzne szansę ich urzeczywistnie­nia, zwłaszcza ograniczenia i możliwości, jakie w ich realizacji daje środowisko społeczne.


Niezależność

Istotną przemianą zachodzącą w okresie adolescencji, pozostającą w związku ze zmianami w zakresie przywiązania i przyjaźni, jest wzrost autonomii emocjonalnej i autonomii przy podejmowaniu decyzji. Pod koniec omawianego okresu dochodzi do wzrostu autonomii przy określaniu swego stosunku do wartości, zwłaszcza wartości moralnych i religijnych, do światopoglądu. Po prostu dorastająca młodzież pragnie coraz bardziej sama decydować o własnym losie, o dokonywanych wyborach, zwłaszcza kosztem popełnianych błędów. Na ten proces przyjmowania wartości i integrowania ich na płaszczyźnie osobowościowej znaczący wpływ posiada poziom rozwoju zdolności poznawczych. Wyrazem rosnącej niezależności młodych, jak i ważnym stojącym przed nimi zadaniem, jest zwiększanie samodzielności w rozwiązywaniu różnych problemów życiowych, respektującej tak własne „ja", jak i zewnętrzne realia.


Tożsamość

Wyszczególnione wyżej przemiany dokonują się jako ogniwa kształtującej się własnej tożsamości, w której znajdują swe zwieńczenie. Wraz z rozwojem tożsamości rośnie szacunek i zaufanie do samego siebie, wiara we własne siły, pewność uznania ze strony osób dla siebie znaczących, świadomość i przekonanie o słuszności dla kierunku własnej drogi. Kształtowanie się tożsamości jest kluczowym zadaniem okresu adolescencji.


5. ZASADY POSTĘPOWANIA Z DORASTAJĄCYMI

Okres dorastania nazywany jest; niejednokrotnie wiekiem problemów i wiekiem strapień. Nie ma w tych określeniach przesady. Wielu dorosłych, zwłaszcza rodziców i wychowawców, staje z poczuciem bezradności wobec zaskakujących reakcji i niekonwencjonalnych form zachowania dorastających. Chociaż w każdym okresie rozwojowym występują specyficzne formy zachowania się, które sprawiają kłopoty dorosłym, to jednak zachowanie się dorastającej młodzieży przysparza szczególnych trudności. Owe trudności wychowawcze, które stwarzają młodzi rodzicom, wychowawcom i społeczeństwu, wynikają z problemów przeżywanych przez młodzież, z którymi nie zawsze potrafi sobie poradzić i sensownie rozwiązać. Te zaś z kolei są związane z przemianami, które dokonują się w wieku dorastania, oraz z warunkami, w jakich proces dorastania przebiega.

Nie jest rzeczą łatwą wskazać, jak postępować z dorastającymi. „Każdy bowiem dorastający młody człowiek wymaga nieco innego traktowania, dostosowanego do jego indywidualnych właściwości psychicznych, do cech temperamentu i stanu zdrowia, a także do warunków, w jakich żyje". Uwzględniając jednak pewne charakterystyczne dla wielu młodych ludzi właściwości, jest rzeczą możliwą podać pewne ogólne zasady postępowania. Najtrafniej wyraziła je I. Obuchowska. Przytaczam je z niewielkimi zmianami:
Zasada akceptacji

Dorastający ma prawo do własnej wizji rzeczywistości, do kształtowania życia inaczej niż to widzą dorośli. Nie powinien stanowić przedmiotu marzeń dorosłych, nie musi swoim życiem spełniać ich oczekiwań, ich niezrealizowanych planów i dążeń. Często jest bowiem tak, że to, czego nie udało się osiągnąć rodzicom, pragnie się, aby urzeczywistniły ich dzieci. Należy im pozwolić na odmienne od naszych zamierzenia i plany, na odmienną wizję szczęścia. Nie musimy lubić i entuzjazmować się tym, co lubią i czym są zafascynowani młodzi, ale umiejmy to zrozumieć i uszanować.


Zasada wiarygodności

Zachowania dorosłych wobec dorastających, jeśli mają mieć walor wychowawczy i posiadać charakter oddziaływania wspomagającego, muszą być wiarygodne, tzn. musi istnieć zgodność między tym, co dorośli mówią i czynią. Nie można wymagać od młodzieży tego, czego nie wymaga się od siebie, ani też nie można stawiać jej wysokich wymagań, a w stosunku do siebie stosować taryfę ulgową, inne kryteria oceny. Rozbieżności te są doskonale wychwytywane przez młodych. Wiarygodność jest szczegół nie ważna w sprawach religijnych i moralnych. Pozory zaangażowania religijnego, obłuda, w postępowaniu moralnym obniżają nie tylko autorytet wychowawczy, ale podważają wartość człowieka, do którego można mieć zaufanie, na którym można polegać.


Zasada poszanowania intymności

Młodzież ma prawo do własnej intymności, które zresztą strzeże z całą mocą, a czuje się boleśnie dotknięta i zraniona, gdy ktoś odsłania jej sekrety. Należy więc uszanować tajemnice jej kieszeni, szuflad i korespondencji, nie należy „pociągać za język", kiedy milczy i nie chce mówić. Wielkiego taktu i delikatności domagają się zwłaszcza sprawy uczuciowe przeżywane przez młodych. Gdy młody człowiek wie, że może liczyć na dyskrecję i na to, że będzie uszanowana jego intymność, chętniej wówczas się otworzy zwróci się o pomoc i radę, zwierzy się ze swych przeżyć.


Zasada stabilności

Ponieważ młodzież znajduje się na etapie poszukiwania swego miejsca w życiu i w świecie, charakteryzuje ją chaotyczność, niezdecydowanie, oscylowanie miedzy skrajnościami. Potrzebuje zatem oparcia w postawach, w których dostrzeże spokój, i rozwagę, stabilność, zrównoważenie, uporządkowanie. Wymienione cechy postaw powinny ujawnić się nie tylko w porządku i ustalonym rytmie dnia codziennego w wykonywaniu zajęć i obowiązków, lecz także w zasadach postępowania i przekonaniach światopoglądowych.


Zasada konsekwencji

Dorastający powinien wiedzieć, czego się od niego żąda i czego może oczekiwać po takim czy innym swoim postępowaniu. Wymaga to, aby rodzice i wychowawcy byli konsekwentni w stawianych wymaganiach, w podejmowaniu decyzji, aby je podejmowali w sposób przemyślany i rozważny, unikali decyzji pochopnych, wątpliwych i błędnych, aby nie trzeba było później z nich się wycofywać. Takie same konsekwentne postępowanie powinno ich cechować w odniesieniu do wszystkich wychowanków, bez faworyzowania innych. Jeśli sytuacja wymaga odmiennego traktowania, należy to wyjaśnić i uzasadnić.


Zasada otwartości na informacje

Między pokoleniem dorosłych, zwłaszcza rodziców i wychowawców, a pokoleniem młodych powinna istnieć otwartość, szczerość w przekazie informacji, w tym także szczera, spokojna i respektująca poglądy obu stron krytyka. Chodzi o dialog. Młodzi pragną, aby dorośli rozmawiali z nimi na interesujące ich sprawy i problemy. Dialog ten powinien być prowadzony nie z pozycji wyższości, autorytetu władzy wychowawczej, ale z pozycji partnerstwa. Także i dorośli mogą się wiele nauczyć od młodych, i nie jest to powód do wstydu.



Zasada humoru

Mimo najlepszych chęci nie da się uniknąć napięć i konfliktów. Atmosferę zdenerwo­wania i napięcia można najłatwiej rozładować, zwłaszcza w początkowej fazie, za pomocą humoru. Należałoby go często stosować w kontaktach z młodzieżą. Również nasze wychowawcze niezręczności i niedociągnięcia wywołają uśmiech życzliwej pobłażliwości, jeżeli zareagujemy na nie humorem i śmiechem z samych siebie.


Zasada współdecydowania

Uzyskując stopniowo samodzielność i niezależność, dorastający pragną również współdecydować w różnych sprawach, nie tylko w kwestiach, które ich bezpośrednio dotyczą, ale także w takich, w których czują, że mają coś do powiedzenia. Świadczy to o ich osobistym zaangażowaniu, o tym, że nie chcą być biernymi obserwatorami wydarzeń i przyglądać im się z boku. Należałoby tę chęć współdecydowania młodzieży w maksymal­nym stopniu wykorzystać. Jeżeli zaś jakieś sugestie czy rady wysuwane przez młodych nie są możliwe do przyjęcia, należałoby im to wytłumaczyć.




©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna