Prof dr hab med. Julian Aleksandrowicz Prof dr hab med. Alfons Chodera Dr fil. Jan Dobrowolski



Pobieranie 4.07 Mb.
Strona1/68
Data07.05.2016
Rozmiar4.07 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   68
ZIOŁOLECZNICTWO

Autorzy


Prof. dr hab. med. Julian Aleksandrowicz

Prof. dr. hab. med. Alfons Chodera

Dr fil. Jan Dobrowolski

Dr med. Witold Dudziński

Doc. dr hab. med. Biruta Fąfrowicz

Dr med. Jerzy Hofman

Dr med. Maria Jurewicz

Dr med. Adam Kazior

Prof. dr hab. med. Jan Kowalewski

Doc. dr hab. farm. Jan Krupiński

Prof. dr. hab. med. Jolanta Krupińska

Prof. dr. hab. med. Piotr Kubikowski

Prof. dr. hab. med. Jan Łańcucki

Dr hab. n. farm. lek. Janina Majcherczyk

Doc. dr. hab. farm. Aleksander Ożarowski

Dr med. Bogdan Pirwitz

Dr med. Wojciech Rewerski

Dr med. Arkadiusz Stańczyk

Prof. dr hab. med. Kazimierz Stawiński

Dr med. Augustyn Szozda

Prof. dr hab. med. Jan Szymański

Dr med. Andrzej Tilszer

Doc. dr hab. med. Michał Troszyński

Prof. dr hab. fil. Irena Turowska

ZIOŁOLECZNICTWO

PORADNIK DLA LEKARZY

pod redakcją

doc. dra hab. ALEKSANDRA OŻAROWSKIEGO

Wydanie III

WARSZAWA 1982

PAŃSTWOWY ZAKŁAD WYDAWNICTW LEKARSKICH

© Copyright by Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich

Warszawa 1976, 1980, 1982

Redaktorzy

mgr Danuta Burlińska

mgr Krystyna Niecikowska-Jastrzębska

mgr Anna Ołdachowska

mgr Elżbieta Padło

mgr Jadwiga Zawadzka

mgr Zofia Żakowska

Redaktor techniczny

Teresa Sajdakowska

Korektorzy



Irena Grzybowska

Małgorzata Kośmicka

Projekt oprawy


Joanna Chmielewska

ISBN 83-200-0640-6

PAŃSTWOWY ZAKŁAD WYDAWNICTW LEKARSKICH — WARSZAWA 1982

Wydanie III — przedruk z wyd. II. Nakład 50 000+250 egz. Objętość a.w. 49,2 = 49 a.d. Papier druk. sat. kl. V, 63 g, 82 X 104 cm. Oddano do składania w kwietniu 1982 r. Podpisano do druku we wrześniu 1982 r. Druk ukończono w październiku 1982 r. Zam. nr 310-K-82. B-20.

CIESZYŃSKA DRUKARNIA WYDAWNICZA, CIESZYN, UL. POKOJU 1

Cena zł 350,—



PRZEDMOWA

Drugie wydanie „Ziołolecznictwa” ukazuje się w okresie, gdy nastąpiła faktyczna akceptacja leków pochodzenia roślinnego, które z pozycji zaledwie tolerowanych środków para-medycznych awansowały na „współpartnerów” chemioterapeutyków. Złożyło się na to wiele przyczyn, ale dwie spośród nich wydają się najważniejsze. Pierwszą było ujawnienie, jak dalece niektóre z ubocznych działań leków syntetycznych są szkodliwe, a nawet groźne dla ludzi, szczególnie dla dzieci, kobiet w ciąży, osób w wieku podeszłym i rekonwalescentów po ciężkich chorobach lub operacjach. Drugą okolicznością było to, że nowoczesna medycyna nie poczyniła znaczących postępów w leczeniu wielu chorób przewlekłych, że ma również trudności w opanowaniu niektórych zakażeń endogennych, takich jak biegunki dziecięce, zatrucia pokarmowe lub zespoły czerwonkowe, pomimo wykrycia około 100 tysięcy antybiotyków, z których 150 znalazło zastosowanie w lecznictwie. Jeśli dodamy, że najczęstszą przyczyną zgonów jest od lat choroba krążeniowa oraz nowotwory, to sukcesy medycyny nie wydają się rewelacyjne, jak się powszechnie sądzi, a masowe stosowanie silnie i szybko działających leków syntetycznych niekoniecznie i nie zawsze jest uznawane za cechę nowoczesności.

Preparaty ziołowe mogą oddać nieocenione usługi nie tylko w schorzeniach przewlekłych, gdy stosuje się je jako leki główne, lecz także w stanach ostrych i podostrych, gdy towarzyszą chemioterapeutykom jako środki pomocnicze, uzupełniające, synergiczne lub przemienne. Nowocześnie pojmowane ziołolecznictwo polega na racjonalnym wykorzystaniu różnorodnych właściwości leczniczych wyciągów roślinnych, izolowanych związków czynnych i specyfików ziołowych oraz na skutecznym łączeniu ich z chemioterapeutykami, jeśli zajdzie tego potrzeba. W opanowaniu tej trudnej umiejętności pomocna będzie niniejsza książka (przedruk II wyd.), opracowana przez zespół specjalistów. Uwzględniono w nim najnowsze dane z piśmiennictwa naukowego, zarówno odnośnie do właściwości i składu chemicznego samych roślin leczniczych, jak i działania farmakologicznego oraz zastosowania klinicznego wielu preparatów i specyfików ziołowych. Spełniając życzenia wielu lekarzy, w części ogólnej książki zamiesz-

5

czono preparaty roślinne wytwarzane w krajach socjalistycznych i w niektórych krajach zachodnich. W porównaniu z wydaniem poprzednim rozszerzono część specjalistyczną książki o cztery nowe rozdziały: „Choroby oczu”, „Choroby jamy ustnej”, „Choroby nosa, gardła, krtani i uszu” oraz „Choroby neurologiczne”. Zamieszczone rozdziały nie wyczerpują jednak wszystkich możliwości stosowania leków roślinnych, dlatego w następnych wydaniach zostaną m. in. uwzględnione choroby psychiatryczne, choroby krwi, choroby wyniszczające oraz choroby dzieci.



Pragnę gorąco podziękować wszystkim współautorom II wydania „Ziołolecznictwa” za wzięcie udziału w jego opracowaniu, jak również opiniodawcom za wnikliwą, twórczą ocenę poszczególnych rozdziałów.

Zwracam się do lekarzy korzystających z poradnika, aby zechcieli podać własne spostrzeżenia, szczególnie dotyczące skuteczności zamieszczonych zestawów recepturowych, korzystnej lub niekorzystnej interakcji lek ziołowy — lek syntetyczny, możliwości szerszego stosowania preparatów roślinnych, ewentualnych działań ubocznych itp. Te spostrzeżenia zostaną wykorzystane przy opracowywaniu kolejnego wydania „Ziołolecznictwa”. Listy proszę kierować pod adres: ul. Narbutta 41/43 m.32, 02-536 Warszawa.



Doc. dr hab. Aleksander Ożgrowski

SPIS TREŚCI

Wykaz skrótów 13

Część ogólna



Współczesne ziołolecznictwoprof. dr hab. med. Piotr Kubikowski, dr med. Wojciech J. Rewerski 15

Rośliny lecznicze z upraw i ze stanu naturalnegoprof. dr hab. fil. Irena Turowska, doc. dr hab. farm. Jan Kozłowski 21

Mikroelementy a ziołolecznictwoprof. dr hab. med. Julian Aleksandrowicz, dr fil. Jan Dobrowolski 27

Wyciągi roślinne i ich otrzymywaniedr hab. n. farm., lek. Janina Majcherczyk 38

Wyciągi wodne 40

Wyciągi alkoholowe 42

Rośliny lecznicze stosowane w fitoterapiidoc. dr hab. farm. Aleksander Ożarowski 44

Farmakodynamika ważniejszych substancji roślinnych prof. dr hab. med. Jolanta Krupińska 283

Antrazwiązki 283

Azuleny 286

Flawonoidy 287

Garbniki 292

Glikozydy nasercowe (kardenolidy) 294

Gorycze 308

Kumaryny 309

Saponiny 316

Śluzy 320

Część szczegółowa

Choroby serca i naczyńprof. dr hab. med. Alfons Chodera, doc. dr hab. med. Aleksander Mrozikiewicz 323

Ostra i przewlekła niewydolność serca — Insufficientia cordis acuta et chronica 324

Względna niewydolność krążenia — Insufficientia circulatoria relativa 330

Zaburzenia rytmu serca — Allorhythmia 335

Nerwica serca — Neurosis cordis 333

Nadciśnienie tętnicze — Hypertensio 339

7

Podciśnienie tętnicze — Hypotensio 344



Dusznica bolesna — Angina pectoris 346

Schorzenia obwodowych naczyń krwionośnych 348

Leki stosowane w schorzeniach naczyń żylnych 349

Miażdżyca naczyń — Atherosclerosis ......... 350



Choroby układa oddechowegodoc. dr hab. med. Biruta Fąfrowicz, prof. dr hab. med. Jan Kowalewski 352

Ostry nieżyt oskrzeli — Bronchitis acuta 358

Przewlekły nieżyt oskrzeli — Bronchitis chronica 359

Rozstrzenie oskrzeli — Bronchiectasis 361

Dychawica oskrzelowa — Asthma bronchiale 362

Zapalenie płuc — Pneumonia 364

Ropień płuc — Abscessus pulmonum 365

Gruźlica płuc — Tuberculosis pulmonum 365

Zapalenie opłucnej — Pleuritis 366

Choroby przewodu pokarmowegodr med. Bogdan Pirwitz, dr med. Andrzej Tilszer 363

Zapalenie przełyku — Oesophagitis 369

Owrzodzenie trawienne przełyku — Ulcus pepticum oesophagi 372

Achalazja przełyku — Achalasia oesophagi 375

Rak przełyku — Carcinoma oesophagi 377

Uchyłkowatość przełyku — Diverticulosis oesophagi 380

Przepuklina przeponowa — Hernia diaphragmatica 381

Ostry nieżyt żołądka — Gastritis acuta 384

Przewlekły nieżyt żołądka — Gastritis chronica 386

Żółciowy nieżyt żołądka — Gastritis biliaris 388

Zaburzenia neurowegetatywne czynności żołądka — Gastropathia functionalis 390

Rak żołądka — Carcinoma ventriculi 396

Wrzód trawienny żołądka i dwunastnicy — Ulcus pepticum ventriculi et duodeni 400

Krwawienia z przełyku, żołądka i dwunastnicy — Haemorrhagia e tractu digestivo 407

Biegunki — Diarrhoeae 409

Zespół złego wchłaniania — Syndroma malabsorptionis 411

Robaczyca przewodu pokarmowego — Helminthiasis 415

Nienowotworowe choroby jelita grubego 417

Nowotwory jelita grubego — Neoplasmata coli 428

Żylaki odbytu — Varices haemorrhoidales 432



Choroby wątroby, dróg żółciowych i trzustkidr med. Arkadiusz Stańczyk, doc. dr hab. farm. Aleksander Ożarowski 435

Wirusowe zapalenie wątroby — Hepatitis virusalis 435

Zapalenie wątroby przewlekłe —Hepatitis chronica 441

Zwyrodnienie tłuszczowe wątroby — Degeneratio adiposa hepatis 444

Marskość wątroby :—Cirrhosis hepatis 445

Zapalenie przewodów żółciowych i pęcherzyka żółciowego — Cholangitis et cholecystitis 446

Kamica żółciowa — Cholelithiasis 450

Zapalenie trzustki — Pancreatitis 459

8

Choroby układu moczowegodr med. Wojciech J. Rewerski, doc. dr hab. farm. Aleksander Ożarowski 462

Stany zapalne dróg moczowych 464

Ciążowe zapalenie nerek — Nephritis gravidarum 469

Kamica moczowa — Urolithiasis 470



Choroby przemiany materiiprof. dr hab. med. Jan Kowalewski 484

Niedożywienie — Malnutrition 485

Otyłość — Adipositas 489

Cukrzyca — Diabetes mellitus 493

Dna — Diathesis urica 495

Choroby narządu ruchudr med. Witold Dudziński 498

Zrzeszotnienie kości — Osteoporosis 498

Rozmięknienie kości — Osteomalacia 499

Krwiopochodne zapalenie kości — Ostitis, Osteomyelitis 500

Urazy i złamania kości 502

Przewlekłe nieswoiste zniekształcające zapalenie kości — Morbus Pageti 503

Gruźlica kostno-stawowa 504

Dystrofia kostna typu Sudecka 505

Nowotwory kości i stawów 506

Choroby gośćcowe 506

Zespól bolesnego barku — Periarthritis humero-scapularis 528

Zapalenie przyczepów ścięgnistych — Enthesopathia 529

Zioła w rehabilitacji chorób narządu ruchu 531

Choroby alergicznedr med. Augustyn Szozda, dr med. Jerzy Hofman 538

Dychawica oskrzelowa — Asthma bronchiale 543

Pokrzywka — Urticaria 547

Obrzęk naczynioruchowy Quinckego — Oedema Quincke 549

Wyprysk alergiczny — Eczema 550

Świerzbiączka (atopowe zapalenie skóry) — Prurigo 552

Nieżyt sienny — Rhinitis allergica 554

Migrena alergiczna — Hemicrania allergica 555



Choroby kobiecedoc. dr hab. med. Michał Troszyński, dr med. Adam Kazior 557

Zakażenie i zapalenie narządów płciowych kobiety 557

Bolesne miesiączkowanie — Dysmenorrhoea 564

Nadmierne krwawienia miesiączkowe — Menorrhagia 569

Okres przekwitania — Climacterium 570

Niepłodność kobieca — Sterilitas 574

Położnictwo — Obstetricia 574

Poronienie — Abortus 576



Choroby wieku starczegoprof. dr hab. med. Jan Kowalewski 578

Zmiany starcze układu krążenia 582

Zmiany starcze przewodu pokarmowego 588

Zmiany starcze układu oddechowego 593

Zmiany starcze układu ruchu 594

9

Choroby skóryprof. dr hab. med. Jan Łańcucki 597

Afty — Aphthosis 598

Bielactwo nabyte — Vitiligo 599

Brodawki zwykłe — Verrucae vulgares 604

Czyrak, czyraczność — Furunculus, furunculosis . 606

Figówka gronkowcowa — Sycosis staphylogenes 608

Gruźlica toczniowa — Tuberculosis luposa 609

Grzybica stóp — Tinea pedum 610

Kandydiaza paznokci i wałów paznokciowych — Onychia e perionychia candidamycetica 613

Kłykciny (brodawki) kończyste — Condylomata acuminata 614

Liszaj płaski, liszaj czerwony — Lichen planus, lichen ruber 615

Łupież różowy Giberta — Pityriasis rosea Giberti ..... 618

Łuszczyca — Psoriasis 619

Łysienie łojotokowe — Alopecia seborrhoica 623

Łysienie plackowate — Alopecia areata 626

Odleżyna — Decubitus 629

Odmroziny — Perniosis 630

Odmrożenie — Congelatio 632

Oparzenie — Combustio 634

Owrzodzenie żylakowe — Ulcus varicosum 636

Plamica — Purpura 640

Pocenie nadmierne — Hyperhidrosis 642

Pokrzywka — Urticaria 644

Rak skóry — Carcinoma cutis 646

Rogowacenie białe — Leukoplakia 648

Ropnie mnogie pach — Hidradenitis suppurativa 649

Świąd skóry — Pruritus cutis 650

Świerzb — Scabies 652

Trądzik pospolity — Acne vulgaris 653

Trądzik różowały — Acne rosacea 655

Twardzina, sklerodermia — Scleroderma 657

Uszkodzenia skóry promieniami X i radu — Radiodermitis . 658

Wszawica łonowa — Pediculosis pubis 661

Wszawica głowowa — Pediculosis capitis 661

Wyprysk — Eczema 662

Zapalenie łojotokowe skóry (wyprysk łojotokowy) — Dermatitis seborrhoica (eczema seborrhoicum) 665

Zapalenie złuszczające skóry — Erythrodermia 666



Choroby gardła, nosa, krtani i uszuprof. dr hab. med. Jan Szymański, doc. dr hab. farm. Aleksander Ożarowski 671

Choroby gardła 671

Choroby nosa 673

Choroby krtani 680

Choroby ucha 683

Choroby jamy ustnejprof. dr hab. med. Kazimierz Stawiński 686

Zapalenia jamy ustnej powierzchowne — Stomatitides superficiales 686

Zapalenia jamy ustnej głębokie — Stomatitides profundae . 691

Choroby wirusowe jamy ustnej 694

10

Choroby o domniemanej etiologii wirusowej 708



Choroby pęcherzowe 710

Choroby przebiegające z zaburzeniami w rogowaceniu i złuszczaniu nabłonka 713

Drożdżyca powierzchowna jamy ustnej — Candidosis oris 716

Owrzodzenie odleżynowe — Ulcus decubitale, decubitus 717

Rumień wielopostaciowy wysiękowy — Erythema multi-forme exsudativum 718

Toksyczne zapalenia jamy ustnej — Stornatitides toxicae 720

Choroby przyzębia — Parodontopathiae 722

Choroby oczudr med. Maria Jurewicz 728

Jęczmień — Hordeolum 728

Zapalenie brzegów powiek przewlekłe — Blepharitis marginalis chronica 729

Zapalenie brzegów powiek, wrzodziejące — Blepharitis ulcerosa 731

Zaburzenia czynności powiek 731

Zapalenie spojówek ostre i podostre — Coniunctivitis acuta et subacuta 732

Zapalenie rogówki i spojówki opryszczkowe — Keratoconiunctivitis phlyctenulosa 734

Zapalenie gruczołu łzowego ostre — Dacryoadenitis acuta 735

Choroby rogówki 735

Zapalenie nadtwardówki — Episcleritis. Zapalenie twardówki — Scleritis 738

Choroby jagodówki 738

Choroby siatkówki 739

Jaskra — Glaucoma 740

Choroby neurologicznedr med. Wojciech J. Rewerski, doc. dr hab. Aleksander Ożarowski 742

Akroparestezja — Acroparaesthesia 742

Choroba Meniera — Morbus Menieri 744

Drżączka poraźna — Paralysis agitans, Parkinsonismus 745

Migrena — Hemicrania 748

Nerwoból — Neuralgia 751

Nużliwość mięśni — Myasthenia gravis 753

Padaczka — Epilepsia 754

Pląsawica — Chorea 757

Rwa kulszowa — Ischias 759

Stwardnienie rozsiane — Sclerosis multiplex 762

Skorowidz rzeczowy 765
WYKAZ SKRÓTÓW

Acid. — acidum — kwas

aeth. — aetherea — eterowa (np. nalewka)

Amp. — ampullae — ampułki

Anth. — Anthodium — koszyczek kwiatowy

aq. — aąuosus — wodny

Bals. — Balsamum — balsam

Bulb. — Bulbus — cebula

comp. — compositus — złożony

conc. — concentratum — stężony

Cort. — Cortex — kora

Dec. — Decoctum — napar

depur. — depuratus — oczyszczony

Empl. — Emplastrum — plaster

Exoc. — Exocarpium — naowocnia

Extr. — Extractum — wyciąg

Fl. — Flos, flores — kwiat

fluid. — fluidum — płynny

Fol. — Folium — liść

Fr. — Fructus — owoc

Gemm. — Gemmae — pączki

Gutt. — Guttae — krople

Herb. — Herba — ziele

hydrobr. — hydrobromicum — bromowodorek

hydrochl. — hydrochloricum — chlorowodorek

Inflor. — Inflorescentia — kwiatostan

Inf. — Infusum — napar

Intr. — Intractum — wyciąg ze świeżej rośliny

Linim. — Linimentum — mazidło

mal. — maleinicum — maleinian

nitr. — nitricum — azotan

Ol. — Oleum — olej lub olejek

Peric. — Pericarpium — owocnia

pulv. — pulveratus — sproszkowany

radic. — (cum) radicibus — z korzeniami

Rad. — Radix — korzeń

rec. — recens — świeży

Res. — Resina — żywica

Rhiz. — Rhizoma — kłącze

Sem. — Semen — nasienie

13

sicc. — siccus(um) — suchy



Sir. — Sirupus — syrop

Soi. — Solutio — roztwór

Spec. — Species — zioła

spirit. — spirituosus — alkoholowy

Spir. — Spiritus — alkohol

spiss. — spissum — gęsty

Succ. — Succus — sok

sulf. — sulfuricum — siarczan

Tabl. — tabulettae — tabletki

tart. — tartaricum — winian

Tinct. — Tinctura — nalewka

titr. — titratus — mianowany

Ung. — Unguentum — maść

vern. — vernalis — wiosenny



Część ogólna

Prof. dr hab. med. Piotr Kubikowski

Dr med. Wojciech J. Rewerski

WSPÓŁCZESNE ZIOŁOLECZNICTWO

W ciągu ostatnich kilku lat wzrosło w Polsce zainteresowanie lekiem pochodzenia roślinnego. Złożyło się na to wiele czynników, między innymi lepsza jakość tych leków, większa produkcja i większy asortyment, jak również dokładniejsza informacja o ich właściwościach farmakologicznych i leczniczych. Jest to niewątpliwie zasługa licznego już dziś grona entuzjastów leku roślinnego, tak lekarzy praktyków, jak i naukowców. Wielce zasłużony jest na tym polu Instytut Przemysłu Zielarskiego w Poznaniu. Wieloletnie badania prowadzone przez to krajowe centrum naukowe w dziedzinie uprawy roślin, jak również wyodrębniania z nich substancji biologicznie czynnych o potencjalnym zastosowaniu w terapii przyniosły znaczne osiągnięcia. Opracowano recepturę preparatów Bellergot, Bellergot-Retard, Scopolan, Alliofil, Rubinex, Rubiolizyna, Sylimarol i wielu innych, które na stałe weszły do lecznictwa. Miarą zainteresowania ziołolecznictwem (fitoterapią) jest między innymi natychmiastowe znikanie z księgarń nielicznych jeszcze wydawnictw naukowych i popularnonaukowych poświęconych tym zagadnieniom. Tak było z I wydaniem książek Ziołolecznictwo (A. Ożarowski — red.), Zioła i ich stosowanie (B. Kuźnicka; M. Dziak), jak i informatorem „Herbapolu”. Wszystkie wymienione opracowania ukazały się w wielotysięcznych nakładach.

Obecnie coraz częściej ukazują się w wielu czasopismach artykuły popularyzujące ziołolecznictwo. Farmaceuci i lekarze są na wykładach kursów szkolenia podyplomowego zaznajamiani z nowymi kierunkami rozwoju ziołolecznictwa i nowymi lekami ziołowymi.

Podobne kierunki rozwoju informacji o ziołolecznictwie istnieją i w innych krajach, a szczególnie w ZSRR, RFN, NRD, Szwajcarii, Francji, Czechosłowacji.

15

Trudno pisać o kierunkach rozwoju współczesnego ziołolecznictwa nie wspominając, choćby w dużym skrócie, o historii leczenia ziołami, jest ona prawdopodobnie równie stara jak nasza, ziemska, cywilizacja.



Słynny papirus Ebersa z około 1550 r. p.n.e. zawierał około 900 recept, w większości składających się z surowców roślinnych. Wymieniono w nim korę granatowca, czosnek, piołun, cebulę morską, wronie oko, jaskółcze ziele, -aloes, siemię lniane. Wiele z wymienionych roślin stosujemy obecnie, a i wskazania w wielu przypadkach są identyczne. Hipokrates z Kos — ojciec medycyny — w swym Corpus Hipokraticum również wymienia wiele leków pochodzenia roślinnego. Około 43—48 r. n.e. powstało wielkie dzieło Skriboniusa Largusa Compositiones medicamentorum, w którym wymienia on 242 leki roślinna Największy objętościowo opis, bo około 600 roślin leczniczych, znajduje się w dziele Dioskuridesa z Anazurba De materia medica. Częstokroć lek roślinny miał być panaceum na wszystko, np. korzeń mandragory i żeń-szenia, a jego mała toksyczność i duża dostępność ułatwiały takie opinie.

W XV i XVI w. duże znaczenie w informacji o leku spełniały zielniki (herbarze), będące w dzisiejszym słowa rozumieniu encyklopediami spełniającymi również rolę poradników lekarskich. Oprócz herbarzy włoskich i niemieckich duże znaczenie miały herbarze polskie, a zwłaszcza herbarz Marcina z Urzędowa, wydany w Krakowie w 1595 r., oraz herbarz Szymona Syreńskiego z 1613 r., który zawiera opis aż 765 roślin i był na owe czasy największy w Europie (1540 stron).

Dopiero w XIX w. obserwuje się wyraźny postęp w badaniu leków roślinnych. W 1803 r. Sertürner wyizolował z opium alkaloid morfinę. W 1818 r. Caventou i Pelletier wykryli w nasionach kulczyby i wyosobnili z nich strychninę, a w 1820 r. z kory chinowej — chininą. W 1820 r. Runge otrzymał kofeinę z kawy, a w 1859 r. Neumann wyodrębnił z liści koka kokainę. Rozpoczęła się era leku roślinnego, która trwała do lat trzydziestych obecnego stulecia.

Wiek XX, szczególnie po otrzymaniu przez Domagka 01935 r.) sulfonamidów, jest wiekiem leku syntetycznego. W połowie lat trzydziestych wprowadzono w krótkim czasie wiele leków syntetycznych działających silnie, szybko i skutecznie. Od tej pory lekarze praktycy zaczęli domagać się leków o ściśle określonym wzorze chemicznym, mechanizmie działania i dawkowaniu. Leki roślinne tamtej doby, przy ówczesnej technologii ich wytwarzania i tradycyjnej postaci, nie wytrzymywały konkurencji z lekami syntetycznymi, zwłaszcza chemioterapeutyki, dla których entuzjazm w wielu

16

przypadkach odsunął na dalszy plan, a niekiedy i zahamował, prace badawcze nad lekiem roślinnym. Dopiero w połowie lat pięćdziesiątych, kiedy to coraz częściej stwierdzano, że leki syntetyczne mają wiele wad wyrażających się licznymi objawami niepożądanymi, a szczególnie depresyjnym wpływem na układ krwiotwórczy, działaniem hepatotoksycznym, nefrotoksycznym, a sporadycznie i teratogennym, następowała powolna zmiana i zwrot ku lekom naturalnym, a ziołowym przede wszystkim. Wyrazem tego jest, między innymi, kilkakrotne zwiększenie produkcji tych leków w krajach o nowoczesnym i dużym przemyśle farmaceutycznym, jak RFN, Szwajcaria czy Japonia. Podobne zjawisko obserwujemy także w Polsce, ZSRR, NRD i Czechosłowacji.



Dzisiejsze ziołolecznictwo rozwija się W dwóch głównych kierunkach. Jeden z nich, tradycyjny, polega na stosowaniu kompleksu wielu czynnych substancji zawartych w ziołach, np. w postaci naparów, wyciągów. Działają one łagodnie, powoli i mają duże znaczenie, szczególnie w geriatrii. Szansa leku roślinnego w tej mierze jest przeogromna. Innym przykładem takiego zastosowania ziół jest leczenie przewlekłych schorzeń układu krążenia, przewodu pokarmowego, układu moczowego oraz przewlekłych schorzeń skórnych. Takie leki roślinne zawierające wiele czynnych substancji działają poliwalentnie, pobudzając wiele układów lub wyrównując niedoczynność określonych narządów, np. wątroby. Działają one fizjologicznie, pobudzając jednocześnie siły obronne organizmu, a ponadto dostarczają wielu ważnych związków mineralnych, pierwiastków śladowych oraz witamin. Oczywiście taka terapia ma i pewne niedostatki, które sprowadzają się do tego, że jest ona długotrwała.

Drugim kierunkiem rozwoju ziołolecznictwa jest stosowanie pojedynczych związków czynnych wyizolowanych z roślin, zidentyfikowanych i oczyszczonych, mających ściśle sprecyzowane właściwości farmakologiczne, punkt uchwytu, mechanizm działania, a przy tym charakteryzujących się w większości stosunkowo małą toksycznością i nielicznymi działaniami niepożądanymi. Borkowski (1974) podaje, że „punkt ciężkości zainteresowań przeniósł się z samego surowca roślinnego na jego składniki czynne, ich aktywność i mechanizm działania”. Słowa te znajdują pełne potwierdzenie we współczesnym kierunku ziołolecznictwa.

Z roślin leczniczych wyizolowano wiele związków czynnych, z których ponad 300 weszło trwale do terapii, a kwas askorbowy i kwas salicylowy (pochodne) są najpowszechniej stosowanymi obecnie lekami. W dalszym ciągu znaczenie lecznicze mają kodeina, morfina, papaweryna, strofantyna i inne glikozydy nasercowe, teobromina, efedryna, emetyna, chinidyna, rezerpina, ajmalina, winkamina, winblastyna.

17

Niektóre z tych substancji są obecnie wytwarzane syntetycznie ze względu na ogromne zapotrzebowanie lecznictwa, a wielu lekarzy nie wie, że zapisuje leki będące naturalnymi związkami roślinnymi. Zmieniło się i zmienia oblicze współczesnego ziołolecznictwa, które nie tylko opiera się na dotychczasowych osiągnięciach w dziedzinie glikozydów nasercowych czy też alkaloidów, lecz także bada przydatność nowych grup związków, np. coraz częściej podstawą tworzenia nowych leków są bioflawonoidy. Stanowią one ostatnio ośrodek zainteresowania nie tylko farmakognostów, lecz również biochemików i farmakologów. Zainteresowanie bioflawonoidami jest umotywowane kilkoma czynnikami, m.in. częstością występowania ich w roślinach, wielokierunkowym działaniem farmakodynamicznym oraz możliwością szerokiego zastosowania leczniczego u ludzi ze względu na małą toksyczność tych związków.



Nowym, trzecim kierunkiem rozwoju i zastosowania ziół leczniczych, wykraczających poza tematykę tego opracowania, jest ich zastosowanie profilaktyczne. Coraz częściej stosuje się specjalnie przyrządzone syropy dla określonych grup zawodowych, mające zapobiegać toksycznym wpływom niektórych substancji lub czynnikom fizycznym. Przykładem takiej profilaktyki „zawodowej” jest wprowadzenie syropu Cynarex (zawierającego między innymi wyciągi z karczochów) zapobiegającego uszkodzeniu wątroby dwusiarczkiem węgla. Dla hutników, narażonych w toku pracy na silny stres cieplny, wprowadzono syrop Fitoterm, który uzupełnia braki wodno-elektrolitowe, zapobiegając jednocześnie uszkodzeniu nerek i układu krążenia.

Trudno również nie wspomnieć o dużym znaczeniu ziół leczniczych w przyrządzaniu używek, przypraw i koncentratów spożywczych, jak i w kosmetologii. Interesujące informacje na powyższy temat podają Kuźnicka i Dziak w książce Zioła i ich stosowanie (PZWL, 1977).

Istotnym problemem we współczesnym ziołolecznictwie jest postać leku roślinnego. W wielu wypadkach jest to postać tradycyjna (np. napary), w innych lek jest dokładnie mianowany i produkowany w postaci drażetek, czopków, iniekcji lub granulatów ziołowych. Uważa się, że zarówno postacie tradycyjne, jak i nowoczesne mają prawo współistnienia, a taka czy inna forma ich zalecenia zależy od rodzaju schorzenia i jego fazy (ostrej czy przewlekłej), zawartości związków czynnych w surowcu roślinnym, trudności w izolowaniu poszczególnych składników czynnych. Problem nowoczesnej postaci leku roślinnego zależy w dużej mierze od wprowadzania nowoczesnej technologii do produkcji leku roślinnego, w ostatnich kilku latach stwierdza się wyraźny postęp. Jak wiadomo, w tradycyjnych metodach, np. podczas przy-

18

gotowania naparu, w surowcu roślinnym pozostaje niewykorzystanych aż 40% (!) substancji czynnych.



Trwałość leku roślinnego zwiększyła się ostatnio znacznie wskutek zastosowania nowoczesnych technik, np. liofilizacji, suszenia rozpyłowego, mikrokapsułkowania itp. Zwiększyła się również użyteczność oraz łatwość przyjmowania leków roślinnych w wyniku unowocześniania ich postaci: stosowanie tabletek powlekanych, drażetek i czopków warstwowych, emulsji, granulatów ziołowych, mikrokapsułek oraz innych form leków, przedłużających ich działanie (formy retard). Z trwałością oraz nowoczesną postacią leku wiąże się zagadnienie standaryzacji samego surowca roślinnego, co podnosi walory użytkowe tych preparatów. To że preparaty roślinne zawierają ściśle ustalone i analitycznie sprawdzone ilości podstawowych związków czynnych, pozwala na dokładniejsze ich dawkowanie niż miało to miejsce dawniej. Również i z tych wzglądów liczne leki roślinne weszły do lecznictwa zamkniętego, np. w RFN, Francji czy Szwajcarii.

Innym problemem, nadal dla lekarza kontrowersyjnym, jest wzajemny stosunek leku pochodzenia syntetycznego i leku pochodzenia roślinnego. Brak rozeznania lekarzy w tej mierze wypływa m.in. ze złej tradycji piśmiennictwa lat ubiegłych, w którym krytykowano nieobiektywnie lek roślinny, uwypuklając silne i natychmiastowe działanie leku pochodzącego z syntezy chemicznej. Brak było również odpowiednich opracowań informacyjnych dotyczących leku roślinnego.

Należy z całym naciskiem stwierdzić, że nie ma jakiegokolwiek działania antagonistycznego między lekiem roślinnym a syntetycznym. Właściwe zastosowanie leku syntetycznego i roślinnego zależy tak od rodzaju i fazy schorzenia, jak i wiedzy terapeutycznej lekarza. Są schorzenia, np. ostra i przewlekła niewydolność krążenia, w której lek roślinny jest lekiem podstawowym — glikozydy nasercowe, a lek syntetyczny środkiem pomocniczym. W większości jednak wypadków w fazie ostrej podajemy lek syntetyczny, aby następnie podawać leki roślinne łagodnie działające, charakteryzujące się na ogół zarówno małą toksycznością ogólną, jak i narządową. Wzajemne powiązanie i uzupełnienie może być różne i tak lek roślinny możemy podawać jako pomocniczy, uzupełniający, zapobiegający, a nawet jako czynnik synergiczny lub potencjalizujący działanie leku podstawowego, pochodzenia syntetycznego. Liczne przykłady takiego postępowania terapeutycznego znajdą czytelnicy przy omawianiu leczenia poszczególnych jednostek chorobowych czy też niedomogach całego układu. Oczywiście rola leku roślinnego w całokształcie postępowania terapeutycznego nie jest jednakowa w leczeniu poszczególnych układów. Jest ona bez

19

wątpienia bardzo ważna w schorzeniach układu krążenia i przewodu pokarmowego, mniejsze znaczenie ma w schorzeniach układu oddechowego, moczowego czy schorzeniach skóry oraz znaczenie uzupełniające ma w terapii niektórych schorzeń z zakresu neurologii czy psychiatrii.



Problem samoleczenia staje się na całym świecie, również i w Polsce, zjawiskiem powszechnym, mającym ważne, lecz często także negatywne znaczenie w zaspokajaniu zapotrzebowania ludności na opieką zdrowotną. Za samoleczenie uważa się przyjmowanie leków nie inspirowane bezpośrednio lub pośrednio przez lekarza. Zjawisko to występuje niestety również w przypadku przyjmowania leków roślinnych. Najczęściej dotyczy to leków wpływających na czynność przewodu pokarmowego i wątroby. Dlatego należy przestrzec bezkrytycznych entuzjastów leku roślinnego, że w wielu przypadkach są to leki o silnym działaniu, mogące spowodować nawet zatrucia przy ich nie uzasadnionym zastosowaniu bez uprzedniej porady lekarskiej. Tak więc hasło „zioła dobre na wszystko” należy dziś uzupełnić uwagą, że jest ono słuszne po uprzedniej poradzie lekarskiej.

Na zakończenie tych krótkich rozważań o współczesnym ziołolecznictwie należy podkreślić jeszcze jeden aspekt terapii preparatami ziołowymi, a mianowicie aspekt ekonomiczny. Przy masowej terapii schorzeń przewlekłych, a powszechnie występujących, lek roślinny jest znacznie tańszy w porównaniu z lekiem syntetycznym, a przy tym nie wymaga w większości przypadków substancji pochodzących z importu.



Prof. dr hab. fil. Irena Turowska

Doc. dr hab. farm. Jan Kozłowski



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   68


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna