Prof dr hab med. Julian Aleksandrowicz Prof dr hab med. Alfons Chodera Dr fil. Jan Dobrowolski



Pobieranie 4.07 Mb.
Strona29/68
Data07.05.2016
Rozmiar4.07 Mb.
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   68

AZULENY

Azuleny są to węglowodory powstające podczas destylacji bezbarwnych prekursorów, jakimi są niektóre związki seskwiterpenowe, występujące w olejkach eterycznych. Najbardziej znanym azulenem jest chamazulen występujący w rumianku pospolitym (Matricaria chamomilla), krwawniku (Achillea millefolium), piołunie (Artemisia absinthium), rumianie szlachetnym (Anthemis noblis). Azuleny, występujące jako wolne związki, mają barwę błękitną, fiołkową lub zieloną.

Według wielu autorów chamazulen i pokrewne mu związki mają zdolność hamowania aktywnej histaminy (lub utrudnia-

286


ją jej uwalnianie) i tym należałoby tłumaczyć przeciwuczuleniowe działanie azulenów.

Inną charakterystyczną właściwością azulenów jest ich miejscowe działanie przeciwzapalne, jak również pobudzające fagocytozą, zmniejszające obrzęki ułatwiające naskórkowanie. Azuleny są stosowane miejscowo w przypadkach świądu, pokrzywki, w stanach ropnych, oparzeniach słonecznych, trudno ziarninujących ranach; również w przypadkach okulistycznych, laryngologicznych, ginekologicznych w postaci okładów, przymoczek, przemywań, maści, ciepłych kąpieli, płukań lub wlewów.

Azuleny hamują również w pewnym stopniu rozwój gronkowców, paciorkowców i pałeczki okrężnicy, są więc stosowane jako wspomagające środki chemioterapeutyczne. Inny związek z grupy azulenów, mianowicie gwajazulen (obecnie otrzymywany syntetycznie), jest stosowany doustnie, miejscowo i pozajelitowe jako środek wspomagający leki przeciwhistaminowe w dychawicy oskrzelowej, w różnego typu schorzeniach uczuleniowych, w zapaleniu jelita grubego, w popromiennych zmianach skórnych, w świądzie skóry, w ziarnicy złośliwej. Mocz pacjentów przyjmujących gwajazulen przybiera barwą zieloną.

Syntetyczny 1-izopropylo-5-metyloazulen (Azulol) działa silniej przeciwzapalnie od chamazulenu. Stosuje się go w postaci maści oraz domięśniowo w stanach zapalnych i schorzeniach uczuleniowych.



FLAWONOIDY

Flawonoidy są związkami pochodnymi chromonu i mają właściwości zarówno witaminopodobne, jak i farmakologiczne. Ilość opisanych flawonoidów systematycznie wzrasta, osiągając w 1966 r. liczbę ponad 400 związków. Występują one w postaci połączeń z cukrami, jako heterozydy lub ich aglukony.

Według większości autorów witamina P jest zespołem różnorodnych związków chemicznych, do których zalicza się przede wszystkim flawonoidy (rutyna, kwercetyna), niektóre pochodne kumarynowe i trójterpenowe, niektóre typy garbników (katechina) oraz niektóre leukoantocyjanidyny.

Wyciągi ze skórek pomarańczy, cytryn, papryki zawierają oprócz rutyny również inne flawonoidy, jak narynginą i hesperydynę. Kwiat kasztanowca (Fl. Hippocastani) zawiera czynne flawonoidy pochodne kemferolu i kwercetyny, a w zielu fiołka trójbarwnego (Herb. Viola tricoloris) występuje flawonoid rutozyd (rutyna), rozkładający się do kwercetyny i dwu-

287

cukru rutynozy, ponadto związki saponinowe i antocyjaninowe. Flawonoidy obecne są w wielu innych surowcach roślinnych, omówionych w rozdziale „Przegląd roślin leczniczych”.



Najbardziej znane są trzy flawonoidy: rutyna, kwercytyna i hesperydyna. Rutyna (rutozyd) jest otrzymywana na skalę przemysłową z kwiatów perełkowca (Fl. Sophora japonica) i z ziela gryki (Herb. Fagopyrum esculentum). Kwercetyna jest aglikonem rutyny. Znaczenie tych związków jako witamin jest bezsporne.

Rutyna jako koferment oksydacyjny chelatuje jony miedzi, unieczynnia oksydazą niezbędną do procesu utleniania kwasu askorbowego do kwasu szczawiowego, czego wynikiem jest wzrost poziomu i przedłużenie działania witaminy C w tkankach. Ponadto rutyna inaktywuje dwa inne enzymy, zawierające w swej cząsteczce jon miedzi, a mianowicie hialuronidazę, depolimeryzującą spoiwo komórkowe, a więc rozklejającą śródbłonki naczyń włosowatych, oraz ceruloplazminę. Ze względu na udział w procesie oksydoredukcyjnym rutynę uznano za czynnik przeciwgnilcowy, współdziałający z witaminą C. Podanie łączne obu witamin znosi skutecznie objawy gnilca. Należy zaznaczyć, że ani rutyna, ani hesperydyna podane pojedynczo nie są w stanie zahamować objawów naczyniowych, spowodowanych niedoborem kwasu askorbowego.

Mechanizm działania flawonoidów na kapilary nie jest dostatecznie wyjaśniony. Jak uprzednio wspomniano, flawonoidy hamują układ oksydoredukcyjny, blokują aktywność wielu enzymów ustrojowych, jak cholinesteraza, oksydazą ksantynowa, dekarboksylaza histydynowa, tyroksyna oraz dehydrogenaza kwasu glutaminowego. Przeprowadzone badania wykazały, że kwercetyna oraz rutyna, a być może również niektóre inne flawonoidy, mają hamować metabolizm amin katecholowych, in vivo poprzez kompetytywny antagonizm jednego z enzymów — katecholoortometylotransferazy (COMT). Na skutek przedłużenia farmakodynamicznego działania noradrenaliny i adrenaliny, flawonoidy miałyby pośrednio zmniejszać przepuszczalność śródbłonków kapilarnych. Nie jest wykluczony również ich bezpośredni wpływ skurczowy na kapilary.

Flawonoidy zwiększają więc w mniejszym lub większym stopniu odporność ścian włośniczek, zmniejszają ich przepuszczalność, kruchość i łamliwość, przywracają im elastyczność. Rutyna i kilka innych flawonoidów, działając spazmolitycznie na mięśniówkę gładką większych naczyń, ułatwiają przyjęcie nadmiernych ilości krwi z uszczelnionego łożyska kapilarnego. Flawonoidy, poza działaniem naczyniowym, wywierają wiele ważnych działań farmakologicznych uzasadniających ich stosowanie.

288

Rutyna, podobnie jak niektóre inne flawonoidy, dodatnio wpływa na pracą mięśnia sercowego. Skurcze serca stają się wydatniejsze, a pojemność minutowa wzrasta. Flawonoidy działają korzystnie w przypadkach uszkodzenia mięśnia sercowego w przebiegu zatrucia chloroformem, chinidyną, uretanem etylowym, neoarsfenaminą. Stwierdzono, że w przypadku zatrucia alkoholem metylowym ratyna i jej aglukon kwercetyna działają odtruwające, jeśli grupa OH w położeniu 7 nie jest zablokowana żadnym podstawnikiem. Działanie odtruwające związane jest więc ściśle z budową chemiczną flawonoidów. W zatruciu mięśnia sercowego, spowodowanym nadmiernym nagromadzeniem kwasu mlekowego, oraz w hiperkaliemii rutyna i kwercetyna przywracają normalną pracę serca. Podobnie jak witamina B1 flawonoidy odgrywają rolę koenzymu, biorąc udział w przemianie węglowodanowej mięśnia sercowego.



Niektóre flawonoidy wywierają korzystny wpływ w chorobie nadciśnieniowej, zwłaszcza u osób starszych z daleko posuniętą miażdżycą tętnic. Obserwacje kliniczne wykazały, że np. rutyna nie obniża ciśnienia krwi, reguluje jedynie przepuszczalność ścian naczyń kapilarnych w przypadku zagrażającego wylewu mózgowego.

Ze względu na swój wpływ na kapilary flawonoidy działają przeciwzapalnie, przeciwuczuleniowo, zwłaszcza gdy są podane łącznie z kwasem askorbowym. Według niektórych klinicystów należy stosować je w schorzeniach reumatycznych. Przypuszcza się bowiem, że niedobory rutyny występują w przebiegu choroby gośćcowej.

Flawonoidy należące do grupy flawonoli, np. rutyna, kwercetyna, kemferol, mirycetyna, hiperyna oraz niektóre flawony, np. hesperydyna i naringenina, wywierają działanie moczopędne. Surowce roślinne zawierające flawonoidy można stosować przez dłuższy czas w przewlekłych stanach zapalnych nerek. Jako pomocnicze leki moczopędne stosowane są najczęściej przetwory z liści mącznicy (Fol. Uvae ursi), liści brzozy (Fol. Betulae), ziela skrzypu (Herb. Equiseti), ziela rdestu ptasiego (Her. Polygoni avicularis), kwiatów bzu czarnego (Fl. Sambuci), ziela fiołka trójbarwnego (Herb. Violae tricoloris). Bliższe dane dotyczące działania farmakologicznego wymienionych surowców roślinnych — patrz rozdział „Przegląd roślin leczniczych”. Mechanizm działania moczopędnego jest różnorodny, np. niektóre z flawonoidów porażają mięśniówkę gładką, rozszerzają naczynia nerkowe, ułatwiając w ten sposób dopływ krwi do nerek; inne natomiast drażnią ścianki kanalików nerkowych lub utrudniają resorpcję zwrotną w kanalikach nerkowych. Wymienione surowce rutynowe wchodzą w skład mieszanek ziołowych o działaniu moczopędnym (Species diureticae).

289


Omawiane zioła działają moczopędnie, żółciopędnie oraz chronią miąższ wątroby przed szkodliwym wpływem różnych czynników. Związane to jest przeważnie z ich wpływem na włośniczki, zwłaszcza z działaniem spazmolitycznym.

Przez obniżanie poziomu cholesterolu w osoczu flawonoidy opóźniają rozwój procesu miażdżycowego w naczyniach krwionośnych. Nie wyjaśnioną dostatecznie właściwością rutyny jest uchwytny jej wpływ hamujący na wzrost in vitro tkanki nowotworowej, związany przypuszczalnie z hamowaniem czynności hialuronidazy, jak również poliwalentnym hamowaniem komórkowych układów enzymatycznych. Stwierdzono doświadczalnie, że flawonoidy indukują działanie enzymów metabolizujących przez utlenianie niektórych związków rakotwórczych (karcynogenów), np. benzopirenu.

Działanie farmakologiczne flawonoidów jest w znacznym stopniu uzależnione od rozpuszczalności w płynach ustrojowych, Flawonoidy, jako aglikony rozpuszczalne w lipidach, są na ogół bardziej toksyczne od odpowiednich glikozydów. Toksyczność flawonoidów i związków o cechach witaminy P jest mała. Z tego wzglądu chętnie są stosowane w leczeniu osób w starszym wieku.

Flawonoidy z grupy izoflawonów mają słabe właściwości gestagenne. Opisano również hamowanie procesu rozrodczości u zwierząt w czasie dłuższego stosowania rutyny. Flawonoidy wykazują wpływ zapobiegawczy i ochronny przy naświetlaniu pierwiastkami promieniotwórczymi oraz wpływ leczniczy w przypadkach nadmiernego nasłonecznienia skóry. Wpływ spazmolityczny flawonoidów na mięśniówkę gładką wyraźnie uzależniony jest od ich struktury chemicznej, przy czym aglikony mają o wiele silniejsze działanie od glikozydów. Aktywność tych połączeń uwarunkowana jest obecnością wolnej grupy hydroksylowej w położeniu 3 oraz podwójnego wiązania pomiędzy węglem 2 a 3 w rdzeniu chromo-nowym kwercytyny. Podstawienie grupy fenylowej nie zmienia właściwości spazmolitycznych tych związków.

Omawiając właściwości flawonoidów należy jeszcze wspomnieć o ich działaniu bakteriostatycznym. Rutyna nawet w dużych stężeniach nie hamuje wzrostu ani nie wpływa na tworzenie toksyn drobnoustrojów chorobotwórczych, natomiast kwercetyna wykazuje bakteriostatyczne działanie w stosunku do bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych (stężenie 0,075—0,1 ng/ml). Kwercetyna inaktywuje wytworzoną już botulinotoksynę, natomiast kwercetyna — czyli ramnozyd kwercetyny — jest mniej aktywna. Wiele flawonoidów, jak ramnetyna, fizetyna, oraz pokrewne im antocyjany hamują nieznacznie wzrost prątków gruźlicy. Siła działania bakterio-statycznego uzależniona jest od struktury chemicznej związku oraz od rodzaju drobnoustrojów. Na przykład kwercetyna i na-

290


ryngenina działają hamująco w doświadczalnych zakażeniach wirusowych, w przeciwieństwie do rutyny, która okazała się nieaktywna.

Wskazaniami do stosowania flawonoidów są skazy krwotoczne pochodzenia naczyniowego, choroba nadciśnieniowa, zawał serca, dusznica bolesna, cukrzyca, miażdżyca, schorzenia uczuleniowe, jak katar sienny, pokrzywka, wstrząs anafilaktyczny, a także odmrożenia, pęcherzyca. W schorzeniach ocznych rutyna wykorzystywana jest w przypadkach uszkodzeń naczyń na skutek urazów mechanicznych toczącego się procesu chorobowego, powodującego zwiększoną kruchość i przepuszczalność kapilar. Próbowano stosować rutynę w schorzeniach siatkówki o różnej etiologii, a zwłaszcza w stanach zapalnych na tle cukrzycy. W czasie stosowania preparatów wskazana jest okresowa kontrola kruchości naczyń. Jedną z ważniejszych właściwości rutyny, umożliwiającą, jej szerokie zastosowanie, jest bardzo mała toksyczność, zarówno dla zwierząt wyższych, jak i dla ludzi. Bez szkody dla ustroju może być przyjmowana przez dłuższy czas, nawet do 400 dni. Jedynym objawem opisywanym przy oznaczaniu przewlekłej toksyczności rutyny u zwierząt (dwukrotnie w ciągu doby po 400 mg 7-hydroksyflawononu lub 2,3,4-trój-hydroksychalkonu w stężeniu 1% w diecie, w ciągu jednego tygodnia) był nieznaczny ubytek masy ciała.

Istnieją jednak przeciwwskazania do stosowania flawonoidów w terapii ze względu na niezgodności farmakologiczne z innymi lekami. Mogą one bowiem unieczynniać bakterio-statyczne działanie równocześnie podanych sulfonamidów oraz bakteriostatyczne i bakteriobójcze działanie antybiotyków z grupy streptomycyny. Mimo że flawonoidy i związki o charakterze witaminy P mają wiele cennych właściwości farmakologicznych, to jednak zakres celowości stosowania ich w terapii jest ciągle jeszcze przedmiotem badań, dyskusji i kontrowersji. Na przykład niektórzy autorzy krytycznie oceniają wpływ rutyny na kapilary. Istnieje potrzeba dalszych wnikliwych badań klinicznych, dotyczących przede wszystkim działania naczyniowego, przeciwskurczowego i moczopędnego.

Rutyna prawie zupełnie nie rozpuszcza się w wodzie, dlatego napary lub odwary są bardzo mało skuteczne. Wyciągi alkoholowe działają korzystniej. Istotne również znaczenie ma stopień resorpcji w przewodzie pokarmowym. Półsyntetyczne pochodne rutyny można podawać dożylnie i wtedy wykazują działanie najskuteczniejsze.

Flawonoidy podane doustnie ulegają resorpcji i przemianom metabolicznym. Flora bakteryjna jelit bierze czynny udział w tym procesie. Jako produkty końcowe przemiany rutyny lub kwercetyny pojawiają się w moczu kwas homo-wanilinowy, kwas 3-hydroksyfenylooctowy oraz kwas 3,4-

291


-dwuhydroksyfenylooctowy. Końcowe metabolity różnią się pomiędzy sobą strukturą, zależnie od budowy macierzystego związku.

Rutyną, kwercetynę, hesperydyną i metylochalkon hesperydyny stosuje się pojedynczo lub łącznie z innymi lekami w mieszankach. Dawka doustna rutyny wynosi 10—20 mg.



GARBNIKI

Garbniki są to związki o różnorodnej budowie chemicznej. Znaczenie terapeutyczne ma grupa garbników hydrolizujących, tzn. tanoidów (galotaniny), będących estrami fenolokwasów z alkoholami, cukrami lub heterozydami, oraz grupa garbników katechinowych lub ich pochodnych skondensowanych, niehydrolizujących. W surowcach roślinnych garbniki stanowią frakcją czynną, warunkującą skutek leczniczy, lub tworzą produkty uboczne, działające synergicznie z innymi lekami.

Garbniki, jako leki o działaniu miejscowym ściągającym (adstringentia), wiążą się z grupami aminowymi białek, tworząc dość trwałe nierozpuszczalne w wodzie połączenia. Kompleksy te mają skłonność do koagulacji, a więc przejścia ze stanu zolu w żel. W większych stężeniach wytrącają białko na powierzchni ran i uszkodzonych błon śluzowych, tworząc na błonie śluzowej galaretowaty lub zbity skrzep utrudniający przenikanie wody, a tym samym możliwość pęcznienia komórek. Czynności życiowe komórek zostają wówczas ograniczone, lecz jednocześnie utworzona warstwa stanowi osłonę dla głębiej położonych tkanek przed zewnętrznymi czynnikami drażniącymi. Garbniki odwadniają włókna nerwowe, działają słabo znieczulająco, znoszą odruchy bólowe, jak pieczenie i swędzenie, towarzyszące stanom zapalnym. W niewielkich ilościach z trudem przenikają nieco głębiej do tkanek i tam obkurczają drobne naczynia krwionośne, uszczelniają ściany włośniczek, utrudniają syntezę peptydów tkankowych, unieczynniają histaminę, hamują ruchy leukocytów, działają więc przeciwprzesiękowo, przeciwobrzękowo i przeciwzapalnie. Garbniki denaturują również białka krwi, aglutynują krwinki, ułatwiają powstawanie skrzepów włóknikowych.

Utrudniając przepływ przez kapilary leki ściągające hamują przenikanie do głębszych warstw skóry i do krążenia trujących produktów rozpadu tkanek oraz hamują wchłanianie ze światła przewodu pokarmowego metabolitów pokarmowych lub toksyn pochodzenia bakteryjnego. Garbniki osłabiają właściwości wydzielnicze błony śluzowej żołądka i jelit i powodują zaparcie. Mechanizm działania garbników tłumaczy rów-

292

nież ich działanie przeciwbakteryjne, skierowane zwłaszcza na drobnoustroje Gram-ujemne.



Garbniki rozpuszczalne w wodzie znajdują się w wielu surowcach roślinnych, będąc składnikiem liści, nasion, kłączy, bulw, korzeni lub zdrewniałej kory. Typowo garbnikowymi surowcami są: kłącze wężownika (Rhiz. Bistortae), liście orzecha włoskiego (Poi. Juglandis), owoc borówki czernicy (Fr. Myrtilli), kłącze pięciornika (Rhiz. Tormentillae), kłącze tataraku (Rhiz. Calami), liście herbaty (Fol. Theae), kora dębowa (Cort. Quercus).

Stosowany najczęściej w lecznictwie kwas taninowy (Acidum tannicum, tanina) jest glikozydem (kwas galusowy połączony z glukozą) otrzymanym z dębianek — patologicznych, kulistych narośli na liściach dębów, wywoływanych przez pasożytnicze owady. Taninę turecką otrzymuje się z dębianek zbieranych z liści dębu Quercus infectoria, wywoływanych przez czerwie błonkówki Andricus infectoria, a taninę chińską z dębianek na liściach sumaku Rhus semialata, powodowanych przez mszyce Aphis sinensis. Na liściach dębów rosnących w Polsce błonkówka Andricus kollari powoduje również tworzenie dębianek, lecz o znacznie mniejszej zawartości taniny. Z surowców garbnikowych sporządza się napary, odwary lub nalewki, np. z dębianek tureckich nalewkę dębiankową (Tinct. Gallae).

Ze względu na swe działanie garbniki stanowią grupę leków uzupełniających w takich przypadkach, jak oparzenia, sączące egzemy, przewlekłe krwawienia, zranienia, opryszczka, wyprzenia. W zapaleniach błony śluzowej jamy ustnej zapisuje się do pędzlowań nalewkę dębiankową (Tinct. Gallae). Roztwory taniny 0,5—2% w postaci okładów, nasiadówek, przemywań skutecznie działają w schorzeniach dystalnych odcinków przewodu pokarmowego, a zwłaszcza w przypadkach pęknięć zwieracza odbytu, guzów krwawniczych, nieżytu odbytnicy, jak również w przewlekłych upławach.

Należy zwrócić uwagę na fakt, że tanina stosowana miejscowo w nadmiarze na rozległe uszkodzenia skóry i błon śluzowych może ulec wchłonięciu, dostać się do krążenia i spowodować groźne następstwa w postaci uszkodzenia naczyń kapilarnych oraz stłuszczeń i ognisk martwiczych w obrębie wątroby.

Tanalbina (Tanninum albuminatum, białczan taniny), działając ściągające i przeciwbakteryjnie, znalazła zastosowanie jako lek podawany doustnie w nieżytach przewodu pokarmowego oraz w biegunce. Tanalbina, stosowana przez dłuższy czas, powoduje uporczywe zaparcie. U osób nadwrażliwych po zażyciu tanalbiny mogą pojawić się wymioty oraz kolka żołądkowa lub jelitowa. Przedawkowanie tego leku prowadzi do zaburzeń spowodowanych uszkodzeniem błony śluzowej

293


jelit i do powstania nadżerek: W takich przypadkach należy usunąć preparat garbnikowy z żołądka i jelit oraz podać środki osłaniające.

Możliwość wchłaniania produktów rozkładu garbników z przewodu pokarmowego nie jest wykluczona i stanowi przedmiot osobnych badań klinicznych.

Garbniki tworzą nierozpuszczalne, trudno wchłanialne z jelit połączenia z niektórymi alkaloidami, glikozydami i solami metali ciężkich (np. miedzi, ołowiu), dlatego mogą służyć jako lek doustny przy zatruciu tymi związkami. Powstałe w przewodzie pokarmowym straty garbnikowo-alkaloidowe powinny być szybko usunięte przy użyciu środków przeczyszczających, ponieważ mogą ulec ponownemu rozpuszczeniu i uwolnieniu trującego składnika. Należy pamiętać, że wiele alkaloidów nie reaguje z kwasem taninowym, a mianowicie kokaina, nikotyna, fizostygmina, atropina, morfina; ponadto tanina jest prawie nieskuteczna w zatruciach antymonem, arsenem lub rtęcią.

W niektórych surowcach roślinnych znajdują się garbniki skondensowane, nie będące glikozydami, mające w swej cząstce katechiny pokrewne antocyjanom i flawonom, mogące działać podobnie jak rutyna.

Garbniki katechinowe szeregu pirogalolu, częściowo elagowe, łatwo ulegają kondensacji, a produkty dimeryzacji wykazują zwiększone działanie ściągające. Natomiast produkty ich utlenienia (flobafeny) tracą aktywność, ponieważ w okresie przechowywania surowca roślinnego rozpuszczalność -Ich ulega stopniowo zmniejszeniu. Po około 14—15 miesiącach ilość rozpuszczalnych garbników w surowcu wynosi tylko 5Q% ilości początkowej (kora dębowa, kłącze wężownika, liście herbaty).

GLIKOZYDY NASERCOWE (KARDENOLIDY)

Wśród glikozydów nasercowych pochodzenia roślinnego rozróżniamy dwa typy heterozydów, mianowicie kardenolidowe i bufadienolidowe. Heterozydy kardenolidowe dzielą się na tzw. typ naparstnicy (Digitalis purpurea, Digitalis lanata, Digitalis ambigua, Isoplexis canariensis, Digitalis grandiflora Digitalis fernuginea) i typ strofantusa (Strophanthus gratus, Strophanthus Kombe, Adonis vernalis, Convallaria majalis), natomiast przedstawicielem heterozydów bufadienolidowych jest cebula morska (Urginea maritima). Glikozydy nasercowe mają; w swej strukturze sterydowy aglikon (geninę) oraz specyficzne reszty cukrowe powiązane między sobą szeregowo i połączone eterowo w pozycji C-3 lub C-5 z aglikonem. Charakterystycznym ugrupowaniem dla aglikonu jest nienasy-

294

cony pięcioczłonowy pierścień laktonowy (kardenolidy) lub sześcioczłonowy (bufadienolidy) połączony z C-17 i ulegający stosunkowo łatwo hydrolizie. Poznano dotychczas ponad 500 glikozydów nasercowych i około 95 genin glikozydów na-. sercowych. Budowa cukrów jest często unikalna i pojawiająca się jedynie w tego typu glikozydach. D-glukoza i L-ramnoza są najczęściej spotykanymi cukrami. Glikozydy nasercowe ulegają hydrolizie pod wpływem słabych kwasów lub przemianie enzymatycznej do części cukrowej i aglikonu. Glikozydy nasercowe powstały w wyniku przemiany octanowej poprzez kwas mewalonowy (MVA). Kardenolidy są wytwarzane przez kondensację steroidu C-21 z jednostką C-2, a bufadienolidy — steroidu C-21 z jednostką C-3. Czas potrzebny do wystąpienia działania omawianych związków oraz właściwość kumulacji w ustroju uzależnione są m.in. od obecności grup hydroksylowych w geninie. Odszczepienie niektórych reszt cukrowych prowadzi do powstania z naturalnych (rodzimych) glikozydów tzw. glikozydów wtórnych (np. z purpureaglikozydu A — digitoksyny). Utrata wszystkich cukrów powoduje utworzenie aglikonu prawie pozbawionego właściwości kardiotonicznych, a więc warunkiem działania farmakologicznego jest obecność nienasyconego pierścienia laktonowego, obecność cząsteczek cukrowych oraz konfiguracja poszczególnych grup.



Zjawiska elektrofizjologiczne i biochemiczne, zachodzące w czasie pracy mięśnia sercowego, nie zostały jeszcze dokładnie poznane. Przyjmuje się, że włókna mięśnia sercowego stanowią zintegrowany system miofibryli, składający się z miozynu, aktynu i tropomiozynu, ułożonych równolegle w podłużnej osi komórki. Skurcz mięśnia związany jest z ich zmianami przestrzennymi względem siebie (ryć. 1).

Energia skurczu mięśnia sercowego wytwarza się głównie wskutek spalania kwasów tłuszczowych, kwasu mlekowego, glukozy, kwasu pirogronowego, aminokwasów i ketonów. Energia uzyskana z tych przemian tlenowych jest magazynowana w cząsteczkach kwasu adenozynotrójfosforowego (ATP) i fosforanu kreatyny. Wewnątrzkomórkowy ATP jest rozkładany przez ATPazę błony komórkowej do kwasu adenozynodwufosforowego i nieorganicznego fosforanu. Wyzwolona energia zasila mechanizm pompy jonowej.

W okresie pobudzenia mięśnia sercowego bodźce idące z ośrodków układu przewodzącego serca inaktywują chwilowo adenozynotrójfosfatazę (ATPaza) błony komórkowej, pompa jonowa przestaje działać, jony sodu przenikają w nadmiarze do wnętrza komórki, następuje depolaryzacja błony komórkowej, potencjał czynnościowy ulega zmianom (do + 15 mV), jony wapnia zostają przesunięte do końcowych pojemników siateczki endoplazmatycznej i uwolnione do cyto-

295


R
yc. 1. Hipotetyczne punkty uchwytu działania glikozydów naparstnic na komórkę mięśnia sercowego: K — poprzeczny układ kanalików, Mi — mitochondria, My — włókienka kurczliwe, Sr — siateczka endoplazmatyczna glikozydów, Dig I — hipotetyczny receptor dla naparstnic (działanie inotropowe dodatnie), Dig II — miejsce powstawania zaburzeń rytmu, E1 — ATPaza miozyny, E2 — ATPaza endoplazmatyczna, E3 — ATPaza siateczki, BM — błona komórkowa, SL — sarkolema, Ac — włókienka aktyny, Cist — końcowe odcinki siateczki endoplazmatycznej (wg Hiotta i Goodwina).

plazmy, zostaje zaktywowana ATPaza miofibryli, zachodzi retrakcja aktynomiozynu i skurcz mięśnia sercowego.

Po upływie około 200 ms od chwili pobudzenia wzrasta przepuszczalność błony komórkowej dla jonów potasu, wzrasta zdolność wiązania jonów wapnia przez siateczkę endoplazmatyczna, a tym samym obniża się poziom wolnych jonów wapnia do wartości umożliwiających rozkurcz włókna mięśniowego. Następuje reaktywacja ATPazy błony komórkowej oraz repolaryzacja błony komórkowej, ponownie pojawia się potencjał spoczynkowy i rozkurcz włókna mięśniowego. Proces ten powtarza się cyklicznie.

Według przyjętej teorii glikozydy nasercowe mają wywoływać zmiany w transporcie i przepuszczalności błon komór-

296

R
yc. 2. Zależność między przepuszczalnością błony komórkowej dla elektrolitów a pracą serca (wg Simona).



kowych dla jonów sodu i potasu, mianowicie powodować nadmierne gromadzenie w komórkach sierdzia mięśnia sercowego) Na+ oraz ucieczkę z komórek K+ (ryć. 2). Równocześnie zachodzą w sierdziu zmiany w stężeniu wolnych jonów wapnia, które zostają w nadmiarze uwalniane z siateczki endoplazmatycznej komórki i gromadzą się w końcowych pojemnikach siateczki, bezpośrednio tuż koło miofibryli. Opisane powyżej zaburzenia gospodarki elektrolitowej komórki mięśnia, sercowego są spowodowane zarówno hamowaniem przez glikozydy nasercowe czynności błonowej ATPazy, która miałaby być hipotetycznym receptorem dla glikozydów nasercowych, jak i ewentualną aktywacją czynności ATPazy miofibryli. Przesunięcia w obrębie komórek sierdzia jonów sodu, potasu i wapnia ułatwiają zamianę energii chemicznej, zgromadzonej w bogatoenergetycznych wiązaniach ATP, na energię mechaniczną skurczu. Glikozydy naparstnic nie zmieniają więc metabolizmu komórki, związanego z syntezą czy

297


gromadzeniem cyklicznego AMP lub fosfokreatyny, jak również nie wpływają na aktywność adenylocyklazy błony komórkowej, Glikozydy nasercowe mają ponadto ułatwiać przenikanie przez błony komórkowe cząsteczek glukozy do wnętrza komórki. Zmiany te mają swe odbicie w hemodynamizmie mięśnia sercowego, ponieważ powodują pojawienie się dodatniego działania inotropowego i tonotropowego, a ujemnego chronotropowego, dromotropowego oraz batmotropowego. Jak wspomniano, działanie glikozydów polega przede wszystkim na dodatnim efekcie inotropowym, ponieważ leki te zmuszają sierdzie do wzmożenia siły skurczu, z drugiej strony do skrócenia czasu skurczu. Równocześnie wzrasta napięcie mięśnia sercowego (działanie tonotropowe dodatnie). Jest to jednak działanie dwufazowe, występuje bowiem tylko w fazie skurczu, natomiast w fazie rozkurczu częściowo zanika; pojawia się wtedy bezpośrednie działanie glikozydów, polegające na hamowaniu przewodzenia bodźców we włóknach sierdzia (działanie dromotropowe ujemne). Okres refrakcji — wypoczynku serca — ulega wydłużeniu. Pod wpływem glikozydów, mimo że rozkurcz serca nie jest pełny, komory Serca wypełniają się prawie całkowicie krwią, faza rozkurczu się przedłuża, wzrasta objętość wyrzutowa krwi. Objętość minutowa nie ulega większym zmianom, gdyż w fazie rozkurczu występuje spowolnienie akcji serca (tab. 1).



1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   68


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna