Prof dr hab med. Julian Aleksandrowicz Prof dr hab med. Alfons Chodera Dr fil. Jan Dobrowolski


Leczenie ogólne gośćca zwyradniającego



Pobieranie 4.07 Mb.
Strona48/68
Data07.05.2016
Rozmiar4.07 Mb.
1   ...   44   45   46   47   48   49   50   51   ...   68

Leczenie ogólne gośćca zwyradniającego

W gośćcu zwyradniającym zaleca się okresowe przeprowadzanie ogólnych kuracji wzmacniających, tzw. regenerujących, pod postacią kuracji pitnych z naparów ziołowych, przez okres od kilku tygodni do kilku miesięcy. Weiss zaleca na wiosnę picie naparu z mniszka lekarskiego.



Rp.

Rad. Taraxaci

Fl. Taraxaci aa 40,0

M/, species



D.S. Rano i wieczorem pić napar z 1—2 łyżeczek ziół na szklankę wody przez okres 4—6 tygodni.

Picie naparu można zastąpić piciem rano i wieczorem po łyżeczce soku ze stabilizowanych świeżych korzeni mniszka w niewielkiej ilości wody (Succ. Taraxaci). Mniszek ma działanie moczopędne i żółciopędne i ma obniżać poziom kwasu moczowego we krwi.

Na jesieni zaleca się picie przez okres 2—3 tygodni odwaru z szyszkojagody jałowca (Fr. Juniperi).

527


Rp.

Fr. Juniperi 30,0

D.S. Odwar z łyżeczki na szklanką wody, pić 3 razy dziennie po 1 łyżce.

Nie wolno stosować jałowca u osób z uszkodzeniem nerek. Działa moczopędnie, żółciopędnie i pobudzająco na wydzielanie soku żołądkowego.

W okresie późnowiosennym i letnim często stosuje się świeży sok z młodych liści pokrzywy. Weiss zaleca picie naparu z 1—2 łyżeczek liści pokrzywy na szklankę wody przez 4 tygodnie 3 razy dziennie. Można również zalecić picie herbaty o składzie:

Rp.

Fol. Urticae

Rad. Taraxaci

Cort. Frangulae

Fr. Foeniculi aa 20,0

M.f. species

D.S. 1—2 łyżeczki ziół zalać szklanką zimnej wody i podgrzewać powoli do zagotowania; po 10 minutach odcedzić; pić rano i wieczorem po szklance przez 4 tygodnie.

U chorych ze zmianami zwyrodnieniowymi i niskim OB, bez żadnych dodatkowych zmian zapalnych, zaleca się wstrzykiwanie co drugi dzień po ampułce biostyminy, zawierającej biologiczne stymulatory otrzymane z liści aloesu. Wstrzykujemy 20 ampułek; po przerwie 5—6 tygodni można ponowić kurację. Biostymina może być również stosowana u chorych w czwartym okresie gpp, z dużymi zanikami mięśniowymi i ogólnym wyniszczeniem. U osób nie tolerujących biostyminy ze względu na objawy uczuleniowe można wstrzykiwać biogenne stymulatory uzyskane z borowiny — preparat Fibs. Biogenne stymulatory wpływają na przemianę materii, wzmagają procesy resorpcji i regeneracji oraz mobilizują siły odpornościowe ustroju. Wstrzykuje się codziennie domięśniowo lub podskórnie po ampułce przez 20 dni, potem tydzień przerwy i następnie 40 ampułek co drugi dzień.



ZESPÓŁ BOLESNEGO BARKU PERIARTHRITIS HUMERO-SCAPULARIS

Choroba objawia się silnym bólem w stawie barkowym z mniejszym lub większym ograniczeniem ruchów w stawie, najczęściej odwiedzenia i podnoszenia ku górze (w przypadku

528

przewlekłego przebiegu utrudnione jest też zakładanie raki na plecy). Przyczynami mogą być: przewlekłe i ostre zapalenie kaletki podbarkowej, niekiedy z osadzeniem się złogów wapniowych, urazy i uszkodzenie stożka ścięgnisto-mięśniowego, zapalenie pochewki ściągną m. dwugłowego głowy długiej, zwichnięcie ścięgna lub jego przerwanie. Utrzymujące się dłużej większe lub mniejsze ograniczenie ruchów w stawie barkowym, niezależnie od przyczyny wywołującej, określa się jako „bark zamrożony”. Powstaje on najczęściej wtedy, kiedy staw jest unieruchomiony dłużej — bądź przez opatrunek gipsowy, bądź też przez samego chorego, unikającego z powodu bólów wykonywania ruchów.



Leczenie w okresie ostrym polega przede wszystkim na ułożeniu kończyny w odwiedzeniu pod kątem prostym w stosunku do tułowia oraz zastosowaniu leczenia przeciwzapalnego (wstrzykiwanie hydrokortyzonu, metindol, butapirazol, salicylany, radioterapia). W postaciach przewlekłych i po ustąpieniu ostrych objawów oraz przy „barku zamrożonym” zaczyna się wykonywanie ćwiczeń usprawniających. Najlepsze wyniki osiąga się wykonując ćwiczenia po rozgrzaniu tkanek około-barkowych okładem parafinowym lub borowinowym. W domu można przykładać na bolesny bark kataplazmy z ziela macierzanki (Herb. Serpylli) lub mieszanki składającej się z ziela nostrzyka (Herb. Meliloti), korzenia żywokostu (Rad. Symphyti), kwiatu nagietka (Fl. Calendulae) i nasienia kozieradki (Sem. Foenugraeci). Kataplazmy przykłada się rozłożone na płótnie, a następnie owija się staw ceratką lub folią na ok. pół godziny. Po skończonym zabiegu i wytarciu skóry wykonuje się ćwiczenia zalecane przez lekarza lub magistra wychowania fizycznego.

Podczas tego leczenia zaleca się picie 3 razy dziennie odwaru z łyżki stołowej na szklankę wody mieszanek ziołowych Reumosan i Nervosan razem zmieszanych. Doprowadzenie „zamrożonego barku” do pełnej sprawności wymaga długiego czasu i starannego wykonywania zaleconych ćwiczeń. Jako ostateczność pozostaje leczenie operacyjne.



ZAPALENIE PRZYCZEPÓW SCIĘGNISTYCH ENTHESOPATHIA

Jednym z najczęściej spotykanych jest zapalenie przyczepów ścięgnistych do zewnętrznego lub przyśrodkowego kłykcia kości ramieniowej (epicondylitis humeri externa vel interna). Choroba objawia się żywą bolesnością uciskową nadkłykcia zewnętrznego lub wewnętrznego kości ramieniowej oraz trudnością utrzymania przedmiotów w ręce. Występuje

529

w związku z licznymi czynnościami mogącymi wywołać przeciążenie mięśni przedramienia.



Leczenie w ostrych przypadkach polega na krótkotrwałym unieruchomieniu kończyny na temblaku z przedramieniem zgiętym pod kątem prostym. Miejscowo stosuje się wstrzykiwania octanu hydrokortyzonu oraz zabiegi cieplne, jak okłady borowinowe oraz kataplazmy z ziół (jak przy zapaleniu okołobarkowym). Dobrze działa też stosowanie na bolesne kłykcie prądów diadynamicznych i masaży na mięśnie przedramion. Wskazana jest zmiana pracy na okres kilku miesięcy.

Bolesność uciskowa przyczepu ścięgna Achillesa do guza kości piętowej (enthesopathia Achilli) występuje przy przeciążeniu mięśnia trójgłowego łydki lub przy noszeniu niewygodnego obuwia; czasami jest pierwszym objawem zaczynającego się zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa (enthesitis t. Achilli spondyloarthiitica).

Leczenie polega na stosowaniu okładów borowinowych albo parafinowych lub kąpieli stóp w wywarze z ziół o następującym składzie: kora wierzbowa (Cort. Salicis), owoc jałowca (Fr. Juniperi), ziele krwawnika (Herb. Millefolii), liście pokrzywy (Fol. Urticae), korzeń kaliny (Rad. Viburni opuli), korzeń mydlnicy (Rad. Saponariae), korzeń wilżyny (Rad. Ononidis), kłącza perzu (Rhiz. Agropyri).

Sposób przyrządzania: 100 g ziół zalać litrem wody i gotować przez 30 min. Wywar wlać do 9 l wody o temperaturze 39°C, znajdującej się w naczyniu umożliwiającym zanurzenie podudzi prawie do kolan. Czas trwania kąpieli 20 min.

Ból w okolicy wyrostka rylcowatego kości promieniowej, nasilający się przy ruchach nadgarstka w kierunku promieniowym i łokciowym, jest wyrazem przeciążenia przyczepu ścięgna m. ramienno-promieniowego lub zmian gośćcowych (styloiditis mdii).

Leczenie polega na wstrzykiwaniu octanu hydrokortyzonu, przejściowym unieruchomieniu i leczeniu rozgrzewającym, jak okłady borowinowe, kataplazmy z ziół, np. ziela macierzanki (Herb. Serpylli) lub mieszanki: ziele nostrzyka (Herb. Meliloti), korzeń żywokostu (Rad. Symphyti), kwiat nagietka (Fl. Calendulae), nasienie kozieradki (Sem. Foenugraeci). Zioła trzymamy przez ok. 30 min pod ceratką.

Ból o podobnej lokalizacji występuje w przewlekłym zapaleniu pochewek ścięgnistych długiego odwodziciela i krótkiego prostownika kciuka. W odróżnieniu od poprzedniej jednostki ból występuje przy prostowaniu i odwodzeniu kciuka. Wyczuwa się zgrubiałą pochewkę ścięgnistą wzdłuż ścięgien. Jest to choroba de Quervaina (tendovaginitis stenosans mm. abductoris longi et extensoris brevis pollicis). Leczenie zasadnicze polega na unieruchomieniu ręki w łusce gipsowej na okres 3 tygodni, wstrzykiwaniu miejscowym octanu hydro-

530


kortyzonu lub preparatu Depot-Medrol. Jako leczenie pomocnicze można zastosować kąpiele przedramienia w roztworze ługu ciechocińskiego lub soli jodowo-bromowej. Dobre wyniki dają okłady z kwiatów dziewanny i korzenia żywokostu.

Rp.

Fl. Verbasci

Rad. Symphyti aa 50,0

M.f. species

D.S. 8 łyżek stołowych ziół zalać 2 szklankami zimnej wody, gotować przez 30 min, po czym odcedzić. Z wywaru robić okłady pod ceratkę na chore miejsce.

Kąpiele przedramienia robimy w odwarze z kwiatów dziewanny (Fl. Verbasci), kwiatów więzówki (Fl. Ulmariae), kwiatów kupalnika (Fl. Arnicae), korzeni żywokostu (Rad. Symphyti).



ZIOŁA W REHABILITACJI CHORÓB NARZĄDU RUCHU

Usprawnianie lecznicze w chorobach narządu ruchu, zwane rehabilitacją medyczną, jest postępowaniem dążącym do przywrócenia sprawności fizycznej, psychicznej i zawodowej. Samo postępowanie składa się z wielu elementów i sposobów działania, jak gimnastyka lecznicza, fizykoterapia, hydro- i balneoterapia. Większość tych zabiegów może być wykonywana w odpowiednio wyposażonych zakładach rehabilitacyjnych. W domu chory powinien wykonywać codziennie przepisane przez magistra wychowania fizycznego ćwiczenia usprawniające oraz może stosować zabiegi balneologiczne z dodatkiem soli mineralnych lub ziół i tworzyw roślinnych. Kąpiele mogą być całkowite, tj. do pach, połowicze, tj. chory siedzi w wannie zanurzony do wysokości pępka, i częściowo, np. jednej kończyny lub nawet jednego stawu.

Przy stosowaniu kąpieli w domu obowiązują te same zasady co przy stosowaniu zabiegów kąpielowych w uzdrowiskach. Trzeba pamiętać, że każdy zabieg oprócz działania przegrzewającego miejscowo tkanki i rozluźniającego mięśnie wywołuje mniejszy lub większy odczyn ogólny. Ma to znaczenie przy stosowaniu kąpieli u chorych z podwyższonym OB, u których deformacje stawów powstały na tle zapalnym. Rozległość zabiegów, ich częstość i temperaturę należy tak regulować, aby nie wywołać zaostrzenia procesu zapalnego, a w żadnym wypadku nie wolno doprowadzić do ogólnego odczynu, objawiającego się podwyższeniem temperatury, utratą łaknienia i ogólnym osłabieniem. Każdy chory reaguje indywidualnie i dlatego po kilku zabiegach należy sprawdzić jego

531


reakcję na zastosowany zabieg. Działanie bodźcowe jest tym silniejsze, im na większą powierzchnię ciała działa zabieg i im ma większą temperaturę oraz im częściej jest stosowany. Z tworzyw ziołowych najsilniejsze działanie bodźcowe ma borowina, zwłaszcza stosowana pod postacią zabiegów kąpielowych lub rozległych okładów, co jest jednak w domu niewykonalne.

Zabiegi kąpielowe stosujemy przeważnie przez okres 4 tygodni lub do ogólnej liczby 20. Po tym powinna nastąpić przerwa paromiesięczna przed ponowną serią zabiegów. Po każdym zabiegu kąpielowym chory powinien leżeć: pół godziny po zabiegach częściowych, a godzinę po kąpielach pełnych i półpełnych. W niektórych przypadkach działanie kąpieli można wzmocnić tzw. kocowaniem — po wyjściu z kąpieli chory kładzie się na tapczanie na rozłożonym kocu i prześcieradle; druga osoba owija go prześcieradłem i kocem na okres pół godziny, przez co osiąga się silniejsze przegrzanie ustroju. Kocowanie kończy się podaniem do wypicia szklanki naparu z kwiatów lipy (Inflor. Tiliae lub Tilia-fix), co wywołuje obfite poty. Po wytarciu ciepłym, nagrzanym ręcznikiem chory powinien leżeć pod zwykłym przykryciem jeszcze przez godzinę.

Kąpiele pełne i półpełne stosujemy przeważnie co drugi dzień, a zabiegi częściowe codziennie przez 2—3 dni z 3 lub 4 dniem przerwy. Po kąpieli i odpoczynku często, a po zabiegach częściowych stale zaleca się choremu wykonywanie przepisanych ćwiczeń gimnastycznych. Rozgrzanie tkanek rozluźnia mięśnie i ułatwia rozciąganie zrostów, powstałych bądź w wyniku długotrwałego unieruchomienia kończyny, bądź w wyniku zejścia procesu zapalnego.

Czas przebywania chorego w kąpieli odgrywa dużą rolę. Kąpiele z dodatkiem ziół stosuje się zaczynając od 5 miń i stopniowo zwiększa się czas do 10—15 min podczas następnych kąpieli.

Temperatura kąpieli w chwili wejścia chorego do wanny powinna wynosić 30°C. U osób z nie uszkodzonym układem krążenia i bez czynnego procesu zapalnego można stopniowo zwiększać temperaturę kąpieli do 39°C. Dłuższe pozostawanie w kąpieli, jak również podwyższanie temperatury kąpieli jest niecelowe, a może nawet zaszkodzić choremu.

Kąpiele w wywarze z igliwia

Około 1—2 kg zielonych gałązek świerkowych lub jodłowych, lub zielonych szyszek pociętych na drobne kawałki zalać 15 l zimnej wody na okres 12—24 h i potem gotować « w tej samej wodzie przez 2 h pod przykryciem. Wywar dodaje się do kąpieli — do pełnej kąpieli całą ilość, do pół kąpieli — połowę. Kąpiele zaczyna się. od temperatury 38 i czasu trwania 5 min.

532

Kąpiele w wywarze z siana

Do kąpieli najlepiej nadaje się siano z lak koszonych podczas kwitnienia traw. Gotuje się ok. 2 kg siana w 6 l wody przez poi godziny. Do kąpieli dodać można całość wywaru wraz z sianem albo sam odlany wywar.



Kąpiele w wywarze ze słomy owsianej

l kg pokrajanej słomy owsianej zalewa się 5 l wody i gotuje przez pół godziny. Po odcedzeniu dodaje się do kąpieli. Kąpiele te wskazane są u ludzi osłabionych i nerwowych z dolegliwościami reumatycznymi.



Kąpiele w odwarze z jałowca

l kg gałązek jałowca pokrajanych i garść owoców potłuczonych zalać 5 l zimnej wody i podgrzać do zagotowania. Postawić pod przykryciem na pół godziny, po czym odcedzić i wlać do kąpieli.



Kąpiele walerianowe

100 g drobno pokrajanych kłączy kozłka lekarskiego zalać

1 l zimnej wody i pozostawić na 10—12 h. Potem gotować w tej samej wodzie przez 2 min, odlać i wywar wlać do kąpieli. Kąpiele działają uspokajająco i dlatego najbardziej celowe jest stosowanie ich wieczorem.

Kąpiele tatarakowe

200—300 g rozdrobnionych kłączy tataraku zalewa się 2 l zimnej wody i pozostawia na 2 h. Następnie gotuje się przez

2 min, odcedza i odwar dodaje do kąpieli. Kąpiel działa wzmacniająco i pobudzająco. Wskazane jest stosowanie kąpieli rano. Zamiast kłączy można użyć do kąpieli 15—30 olejku tatarakowego (Ol. Calami).

Kąpiele z dodatkiem ziół

Kąpiel z. ziela macierzanki (Herb. Serpylli). Dodaje się do kąpieli odwar z 200 g ziela na 3 l wody.

Kąpiel tymiankowa

Rp.

Herb. Thymi 200,0

D.S. Zalać całość 3 l wrzącej wody; odstawić pod przykryciem, odcedzić i wlać napar do kąpieli.

533


Rp.

Inflor. Tiliae 200,0

Rad. Bardanae 100,0

M.f. species

D.S. Całość zalać 5 l wrzącej wody; postawić pod przykryciem na 30 min, odcedzić i wlać do półkąpieli.

Rp.


Fol. Rosmarini 50,0

D.S. Zalać 2 l wrzącej wody; postawić pod przykryciem na pół godziny i odlać napar do kąpieli.

Kąpiele te działają pobudzająco «i regenerujące.



Rp.

Cort. Salicis 100,0

D.S. Zalać 3 l wrzątku; gotować przez 15 min i wywar wlać na półkąpiel. Kąpiel zmniejsza obfite pocenie i działa lekko przeciwbólowe.

Rp.

Fol. Urticae

Herb. Polygoni avic.

Herb. Equiseti aa 100,0

Herb. Hyperici

Herb. Betulae

Rad. Ononidis aa 50,0

Fr. Sorbi

M.f. species

D.S. Całość zalać 10 l wody i gotować przez 30 min; wywar dodać do kąpieli całkowitej lub częściowej.

Rp.

Cort. Salicis 100,0

Fr. Juniperi

Herb. Millefolii aa 100,0

Fol. Urticae

Cort. Viburni opali

Rad. Saponariae

Rad. Ononidis

Rhiz. Agropyri aa 50,0

M.f. species

D.S. Całość zalać 5 l wody i gotować przez 30 min; wywar wlać do kąpieli całkowitej lub częściowej.

Rp.

Sem. Foenugraeci 100,0

Herb. Serpylli

Rhiz. Calami aa 50,0

Anth. Chamomillae 200,0

534


M.f. species

D.S. Odwar z całości ziół w 5 l wody. wlać do kąpieli;

Rp.

Herb. Meliloti 50,0

Herb. Linariae

Fol. Plantaginis aa 75,0

M.f. species

D.S. Odwar z całej porcji ziół w 5 l wody, wlać do kąpieli.

Rp.

Anth. Chamomillae 100,0

Herb. Bidentis tripart.

Herb. Asperulae aa 75,0

Herb. Majoranae 50,0

M.f. species

D.S. Całość zalać 3 l wrzątku, postawić pod przykryciem na pół godziny; napar wlać do kąpieli.

Rp.

Fl. Verbasci

Fl. Ulmariae

Fl. Arnicae

Rad. Symphyti aa 50,0

M.f. species

D.S. Odwar z całej porcji w 3 l wody, wlać do kąpieli.

Zabiegi miejscowe

Okłady borowinowe. Borowina składa się ze zbutwiałych resztek roślinnych i produktów ich rozkładu, jak: błonnik, lignina, ciała próchnicowe z kwasem próchnicowym na czele, proteiny, tłuszcze, cukry, ciała z grupy wosków i żywic oraz ciała rujopędne. Oprócz związków organicznych borowina zawiera niewielką domieszką składników nieorganicznych, jak np. związki żelaza, siarki, fosforu i innych pierwiastków. Borowina dzięki zdolności wchłaniania wody, małemu przewodnictwu cieplnemu i zdolności pęcznienia pozwala na miejscowe przegrzewanie tkanek bez obawy oparzenia. Oprócz działania cieplnego borowina wywiera także działanie lecznicze poprzez składniki wchłaniane przez skórę. W aptekach można otrzymać kostkę borowinową suchą. Do suchej substancji należy powoli dodawać gorącej wody mieszając, aż do uzyskania konsystencji papki. Tak przygotowaną masę podgrzewamy w łaźni wodnej do temperatury 40—42°C. Okładamy nią chory staw, a następnie zawijamy ceratą lub folią i kocem. Dłonie lub stopy wkłada się bezpośrednio do naczynia z borowiną. Czas trwania zabiegu wynosi 10—20 min, a częstość

535


zabiegu zależnie od stanu chorego — 3 razy w tygodniu lub codziennie przez 2 dni z trzecim dniem przerwy. Ogólna liczba zabiegów nie powinna przekraczać 20 na 1 staw; można je powtórzyć na ten sam staw dopiero po upływie 4—6 miesięcy. Po każdym zabiegu borowinowym należy odpocząć przez ok. godzinę.

Okłady pod ceratką z wywarów i naparów ziołowych wykonujemy okładając chore miejsce kawałkiem płótna lub gazy zwilżonym wywarem lub naparem z odpowiednich ziół. Całość przykrywamy folią lub ceratką i bandażujemy albo owijamy kocem lub flanelą.

Rp.

Rad. Symphyti 100,0

D.S. Łyżkę korzeni zalać szklanką zimnej wody, zostawić na 12 h. Rano ogrzać prawie do wrzenia. Po odcedzeniu stosować do okładów pod ceratką.

Rp.

Herb. Serpylli 100,0

D.S. 5 łyżek ziela zalać szklanką wrzątku i przykryć. Po 10 min zawinąć gorące ziele w płótno i przykładać na chore miejsca na okres 15—30 min.

Okłady z siana. Woreczek płócienny napełniony w 2/3 sianem wkłada się do garnka i zalewa wrzątkiem. Pod przykryciem trzyma się przez 10 min. Po wyciągnięciu wyciska się zbędną wodę między dwiema deseczkami i spłaszczony worek przykłada na chore miejsce, przykrywając kocem na okres ok. godziny.

Okłady z chrzanu. Świeży chrzan drobno utrzeć i przyłożyć na kawałku płótna na chore miejsce. Przykryć ceratką lub folią. Okład należy zdjąć po wystąpieniu uczucia pieczenia.

Rp.

Fol. Rubi idaei 50,0

D.S. 2 łyżki liści zalać szklanką letniej wody, wymieszać i ogrzewać przez pół godziny, mieszając i nie dopuszczając do wrzenia. Odcedzony płyn stosować do okładów pod ceratką.

Rp.

Fl. Calendulae 50,0

D.S. 4 łyżki kwiatów zalać szklanką zimnej wody, gotować przez 20 min. Odcedzony płyn stosować do okładów pod ceratką.

Rp.

Herb. Meliloti

Rad. Symphyti

536


Fl. Calendulae

Sem. Foenugraeci aa 20,0

M.f. species

D.S. 5 łyżek ziół zalać szklanką wrzątku, przykryć na 10 min; gorące ziele przykładać na kawałku płótna na chore miejsce pod ceratką, na okres ok. godziny.

Po zabiegach należy wykonywać przepisane ćwiczenia gimnastyki usprawniającej. W zakładach fizykoterapeutycznych można łączyć miejscowe stosowanie tworzywa ziołowego z działaniem diatermii krótkofalowej. Chory staw okłada się borowiną i nagrzewa z dwóch stron sztywnymi elektrodami. Tego typu zabiegi dają dobre wyniki w przypadku wysięków w stawach kolanowych oraz zmian zwyrodnieniowych. Zabiegi te nie obciążają całego ustroju i można je stosować nawet u chorych z podwyższonym OB i zaostrzeniem stanu zapalnego w stawach. Borowinę ogrzewa się do niezbyt dużej temperatury, tj. 38—39°. Zamiast diatermii krótkofalowej można zastosować prąd stały i wykonać jontoforezę borowinową.



PIŚMIENNICTWO

1. Aschner B,: Hippokrates, 1957, 28, 176—179. — 2. Borkowski B.: Zarys farmakognozji. PZWL, Warszawa 1970. — 3. Choroby narządu ruchu. W. Brühl (red.). PZWL, Warszawę 1969. — 4. Dudziński W.: Balneologia Polska, 1952, t. 3, 151—157. — 5. Kuźnicka B., Dziak M.: Zioła i ich stosowanie. PZWL, Warszawa 1977. — 6. Mathies H.: Münch, med. Wschr., 1975, 117, 1321—1326. — 7. Mathies H.: Acta med. austriaca, 1974, l, 3 (wg Gunthera R. International Symposium, Torremolinos 1975). — 8. Muszyński J.: Farmakognozja. PZWL, Warszawa 1957. — 9. Muszyński J.: Ziołolecznictwo i leki roślinne. Poligrafika, Łódź 1964. — 10. Oertel-Bauer Lexikon der Naturheilkunde. Lingen Verlag, Köln.

11. Ortopedia i rehabilitacja, W. Dega (red.). PZWL, Warszawa 1968. 12. Ożarowski A.: Farmakodynamika surowców roślinnych. PZWL, Warszawa 1960. — 13. Ożarowski A.: Przegląd roślin leczniczych, ziołolecznictwo. PZWL, Warszawa 1976. — 14. Piaskowski St.: Farm. Fol, 1951, l, 5. — 15. Weiss R. F.: Hippokrates, 1956, 27, 685—688.

Dr med. Augustyn Szozda

Dr med. Jerzy Hofman

CHOROBY ALERGICZNE

O uczuleniu, czyli alergii, mówimy wtedy, gdy w wyniku zetknięcia się ustroju z substancjami dla większości ludzi nieszkodliwymi, występują u osób uczulonych odczyny chorobowe, niekiedy groźne dla życia. Pojęcie alergii wprowadził po raz pierwszy Pirquet w 1905 r., określając w ten sposób stan zmienionej odczynowości ustroju na powtórne wprowadzenie obcej substancji, którą nazwał alergenem.

Według definicji Międzynarodowego Komitetu Alergologicznego „Alergia jest to nabyta, jakościowo zmieniona odczynowość żywych tkanek, wywołana swoistym alergenem”. Powyższa definicja podkreśla dwie istotne cechy alergii, jej swoistość i nabyty charakter.

Najczęściej mamy do czynienia z alergią nabytą czynnie w wyniku kilkakrotnego kontaktu z substancją uczulającą. Zwykle pierwszy kontakt zapoczątkowuje wytwarzanie swoistych przeciwciał, a następny, w wyniku reakcji alergenu z wytworzonymi przeciwciałami, ujawnia objawy alergiczne. Pomiędzy kontaktem uczulającym a wyzwalającym musi upłynąć pewien czas, konieczny dla wytworzenia mechanizmów immunologicznych, warunkujących odczyn alergiczny. Jak wynika z powyższego, odczyny alergiczne związane są z wytwarzaniem w ustroju odpowiednich przeciwciał, a więc mają u swej podstawy reakcje immunologiczne.

Tworzenie przeciwciał jest procesem syntezy immunoglobulin. Biorą w nim udział komórki określane wspólną nazwą immunologicznie kompetentnych, tj. zdolnych do podziału i syntezy immunoglobulin pod wpływem stymulacji antygenem. Do komórek immunologicznie kompetentnych należą komórki mające pamięć immunologiczną i obdarzone zdolnością syntezy swoistych immunoglobulin.

Rozróżnić należy pierwotną i wtórną odpowiedź immunologiczną. Zarówno w pierwszej, jak i w drugiej istnieje faza indukcyjna i produkcyjna. Fazą indukcyjną pierwotnej odpowiedzi immunologicznej określamy czas, jaki upływa od po-

538

dania antygenu do aktywacji komórek obdarzonych pamięcią immunologiczną w pierwszym klonie komórkowym. Są to duże limfocyty, zdolne do przekazania informacji genetycznej, same nie tworzące przeciwciał. Pierwotna odpowiedź immunologiczna to tworzenie przeciwciał po pierwszym zaaplikowaniu antygenu. Procesy syntezy przeciwciał w immunizowanym ustroju po podaniu drugiej dawki antygenu określamy mianem wtórnej odpowiedzi immunologicznej.



Kinetyka tworzenia przeciwciał zarówno w pierwotnej, jak i wtórnej odpowiedzi immunologicznej zależy od rodzaju antygenu, jego dawki i czasu między pierwszą a drugą dawką antygenu. Czas tworzenia przeciwciał związany jest również z gatunkiem zwierząt poddanych immunizacji.

Tworzenie poszczególnych klas immunoglobulin odbywa się w komórkach plazmatycznych oraz dużych i średnich limfocytach. Jak wykazały badania immunofluorescencyjne z odpowiednio znakowanymi substancjami, określone komórki wytwarzają poszczególne łańcuchy lekkie i ciężkie tylko jednego typu. Stosunek ilościowy komórek syntetyzujących łańcuchy lekkie wynosi 62 : 48. Cztery podklasy IgG są tworzone w oddzielnych komórkach. Synteza immunoglobulin podlega regulatorom specyficznym i niespecyficznym. Na tworzenie przeciwciał wpływają specyficznie: rodzaj, czas, dawka antygenu i sprawność komórek immunologicznie kompetentnych danego ustroju. Do niespecyficznych regulatorów należy zaliczyć drogę podania antygenu, współdziałanie adiuwantów, gatunek i rodzinę zwierzęcia, stan jego organizmu (wiek, układ nerwowy, hormonalny) oraz wpływ czynników zewnętrznych (promieni jonizujących, leków immunosupresyjnych i innych).

Wszystkie odczyny alergiczne, zależne od mechanizmów ich powstawania, można podzielić na odczyny wczesne lub natychmiastowe, związane z istnieniem przeciwciał krążących we krwi, oraz odczyny późne głównie z limfocytów, związane z ich odpowiedzią komórkową.

W ostatnich latach Gell i Coombs wprowadzili nową klasyfikację odczynów immunologicznych odgrywających rolę w zjawiskach alergii, według której można wyróżnić cztery typy reakcji.

Typ I — reakcje anafilaktyczne. Stanowią one odpowiednik odczynów natychmiastowych, związanych z obecnością przeciwciał uczulających, tzw. reagin, we krwi. Przeciwciała te należą do immunoglobulin E i mają szczególną skłonność do wiązania się z komórkami. Odczyn alergiczny występuje wówczas, gdy nastąpi reakcja alergenu z przeciwciałem związanym z komórką. Reakcja ta wyzwala wiele mechanizmów enzymatycznych, w wyniku których dochodzi do wyzwolenia związków czynnych, tzw, mediatorów reakcji alergicznych. Do najlepiej poznanych mediatorów należą: histamina, acetylo-
539

cholina, serotonina, bradykinina, substancja wolno działająca w anafilaksji SRS-A (Slowly reacting substance of anaphylaxis), a ostatnio wymienia się także inne. Substancje te, działając na układ naczyniowy i mięśnie gładkie, są ostateczną przyczyna objawów chorobowych obserwowanych w odczynach alergicznych. Narząd, w którym dochodzi do związania reagin, a następnie do reakcji alergenu z przeciwciałami, nosi nazwę narządu wstrząsu. Zależnie od tego, jaki narząd u danego osobnika odgrywa rolę narządu wstrząsu, mamy do czynienia z różnymi jednostkami klinicznymi. Jeżeli reakcja antygen-przeciwciało zachodzi w układzie oskrzelowo-płucnym, to klinicznym obrazem tej reakcji jest napad dychawicy oskrzelowej. Jeżeli miejscem wstrząsu jest błona śluzowa nosa, objawi się to katarem alergicznym. Gdy reakcja alergiczna dotyczy skóry, występuje pokrzywka lub inna postać alergii skórnej.

Typ II — reakcje cytotoksyczne lub cytolityczne. Są to w ujęciu Gella i Coombsa takie reakcje, w których antygen związany jest z komórką, natomiast wolno krążące we krwi przeciwciało może ulec związaniu przez antygen, wyzwalając przy tym zmiany toksyczne w komórce. Ten typ reakcji wymaga współudziału komplementu i zachodzi w zjawiskach hemolizy w wyniku niezgodności grupowych, przetaczania krwi, w hemopatiach polekowych, w niezgodnościach Rh.

Typ III — są to reakcje typu Arthusa, w których dochodzi do powstania kompleksów antygen-przeciwciało wiążących komplement. Następnie kompleksy te wytrącają się dookoła śródbłonków małych naczyń, zapoczątkowując wiele zmian chorobowych prowadzących nawet do martwicy. Tego typu reakcje obserwujemy w chorobie posurowiczej, w odczynach polekowych, a ostatnio opisuje się je także w niektórych postaciach dychawicy oskrzelowej.

Typ IV — to reakcje późne typu tuberkulinowego związane z alergią komórkową i wytwarzaniem limfokin. Tego typu odczyny występują w alergii kontaktowej, bakteryjnej, grzybiczej, w odczynach transplantacyjnych i w niektórych chorobach z autoagresji.

Do najczęściej spotykanych w alergii odczynów należy odczyn typu I. Do grupy chorób zwanych alergicznymi zalicza się obecnie dychawicę oskrzelową, katar alergiczny nosa, nieżyt pyłkowy, wyprysk dziecięcy, alergiczne zapalenie skóry, niektóre zaburzenia żołądkowo-jelitowe i postacie migreny. Wspólną cechą wszystkich wymienionych chorób stanowi uczulenie na pewne alergeny i występowanie odczynów alergicznych u osób predysponowanych do tego. Rolę dziedziczności w przekazywaniu predyspozycji chorób alergicznych podkreślił Coca, wprowadzając w 1929 r. pojęcie atopii. Obecnie atopia w dawnym ujęciu straciła na aktualności, ale nadal używa się określenia „choroby atopowe”, mając na myśli cho-

540

roby alergiczne, w których podstawę stanowi odczyn typu I, zwany także odczynem atopowym.



Wszystkie substancje, które w wyniku kontaktu z ustrojem wywołują objawy uczuleniowe, noszą nazwę alergenów. Ilość alergenów w otaczającym nas środowisku jest bardzo duża. Chemicznie mogą one stanowić związki wielkocząsteczkowe, jak białka lub wielocukry, mogą też być to substancje o małej masie cząsteczkowej i prostej budowie chemicznej. Zależnie od ich struktury chemicznej mogą stanowić one pełne antygeny, to znaczy same wywoływać produkcję przeciwciał, lub też mogą działać jako hapteny, powodując syntezę przeciwciał dopiero po związaniu się z białkiem ustroju. W ten sposób działają alergeny małocząsteczkowe, na przykład różne związki chemiczne, leki.

Ze względu na dużą różnorodność alergenów, różne drogi wnikania do ustroju i mechanizmy wyzwalające zmiany chorobowe, istnieją różne próby podziałów, z których najlepszy wydaje się podział na alergeny zewnątrzpochodne i wewnątrzpochodne.

Alergeny zewnątrzpochodne, zależnie od drogi wnikania do ustroju, dzielimy na alergeny wziewne, pokarmowe, kontaktowe, w oddzielną zaś grupę ujmuje się alergeny bakteryjne i leki.

Alergeny wziewne należą do najczęstszych przyczyn alergicznej dychawicy oskrzelowej. Do tzw. podstawowych alergenów wdychanych należą: kurz domowy, pierze, pyłki roślin, pleśnie i grzyby, substancje naskórkowe zwierząt domowych. Szczególnie często stwierdza się uczulenie na alergen kurzu domowego, którego głównym składnikiem uczulającym są roztocza.

Alergeny pokarmowe prowadzą do częstych uczuleń w postaci pokrzywki, wyprysku, migreny. Alergia pokarmowa występuje znacznie częściej we wczesnym wieku dziecięcym i może ustąpić całkowicie w ciągu kilku lat. Zdarzają się jednak także przypadki alergii pokarmowej u dorosłych, zwłaszcza u tych chorych, którzy cierpią na zaburzenia trawienne i w związku z tym występuje u nich upośledzenie przepuszczalności ściany jelitowej. Stan taki sprzyja przenikaniu do krwiobiegu nie strawionych substancji białkowych, powodujących w następstwie uczulenie. Do najczęstszych alergenów pokarmowych należą: mleko krowie, białko jaja kurzego, a również i żółtko, ryby, ostrygi, krewetki, poziomki, orzechy, owoce cytrusowe, czekolada, pomidory, jarzyny strączkowe. Ponadto mogą uczulać także zapachy, przyprawy, środki konserwujące, barwniki w napojach, środki bakteriobójcze i owadobójcze na owocach.

Alergeny kontaktowe są to przeważnie związki chemiczne, przenikające do ustroju w wyniku kontaktu ze skórą, z który-

541

mi osobnicy uczuleni stykają się w czasie pracy zawodowej. Najczęstszymi alergenami kontaktowymi są: metale (chrom, nikiel, kobalt), farby, lakiery, maści lecznicze, kosmetyki, proszki gospodarcze, wyroby gumowe, tworzywa sztuczne, formalina.



Do szczególnie niebezpiecznych uczuleń należy alergia na jady owadów, pszczół, os, szerszeni i innych. Użądlenie przez te owady może być przyczyną ciężkich objawów miejscowych i ogólnych, ze śmiertelnym wstrząsem anafilaktycznym włącznie.

Ostatnio wiele uwagi poświęca się także alergii na leki. Praktycznie każdy lek stosowany wewnętrznie i zewnętrznie może być potencjalnym alergenem. Szczególnie często stwierdza się objawy uczuleniowe po antybiotykach, zwłaszcza penicylinie i streptomycynie, salicylanach, sulfonamidach.

Alergenami wewnątrzpochodnymi mogą być alergeny bakteryjne i produkty ich przemiany. W związku z tym ważną rolę przypisuje się leczeniu wszelkich ognisk zapalnych u chorych z odczynami alergicznymi. Czynnikami szkodliwymi i wywołującymi objawy alergiczne może być także zimno, ciepło, rodzaj promieniowania atmosferycznego, warunki klimatyczne, stany emocjonalne itp. W większości tych stanów nie daje się prześledzić podstawowych zjawisk immunologicznych związanych z wytwarzaniem przeciwciał. Objawy występujące pod wpływem czynników fizycznych określa się. mianem alergii fizykalnej.

Etiopatogeneza chorób alergicznych, jak wynika z przedstawionego omówienia, jest bardzo złożona i oprócz czynników alergicznych równorzędną rolę mogą odgrywać czynniki zakaźne i nerwowe, zaburzenia hormonalne, czynniki emocjonalne. W stanach alergicznych układu oddechowego podkreśla się szkodliwość palenia papierosów i alergizujący wpływ dymu tytoniowego. Ważne znaczenie w rozwoju chorób alergicznych mają warunki życia i pracy pacjenta, czynniki środowiskowe, klimatyczne, warunki mieszkaniowe, sposób odżywiania, sytuacja rodzinna.

Obecne leczenie chorób alergicznych, uwzględniające podstawy zjawisk alergicznych, opiera się na:

a) eliminacji alergenów,

b) odczulaniu-(hiposensybilizacji),

c) leczeniu objawowym.

Istotne znaczenie w zwalczaniu chorób alergicznych ma postępowanie profilaktyczne, zwłaszcza na stanowiskach pracy narażonych na działanie czynników szkodliwych. Dokładna znajomość warunków życia i pracy chorego pozwala znacznie zapobiec rozwojowi choroby przez eliminację czynnika wyzwalającego odczyny alergiczne. Ważną rolę przypisuje się także leczeniu balneoklimatycznemu, kinezyterapii, rehabili-

542


tacji już utrwalonych, przewlekłych zmian w przebiegu alergoz narządowych.

Ostre objawy alergiczne, czy to w przebiegu dychawicy oskrzelowej, obrzęku naczynioruchowego, czy we wstrząsie anafilaktycznym, wymagają zawsze ustalonego postępowania farmakologicznego.

W okresie międzynapadowym lub w stanach przewlekłych, o ile nie możemy prowadzić leczenia przyczynowego, może mieć znaczenie zastosowanie ziołolecznictwa. Ogranicza to często znacznie środki farmakologiczne, szczególnie antybiotyki i sterydy, a nierzadko przynosi wielką ulgę choremu.




1   ...   44   45   46   47   48   49   50   51   ...   68


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna